Ses kısıklığı, n. vagus'un birbirinden çok uzak iki hasarında da ortaya çıkar. Biri kafa tabanında, foramen jugulare'nin içindedir; öbürü göğüste, arcus aortae'nin altındadır. İki tabloyu ayıran şey sesin kendisi değil, sesin yanında başka neyin bozulduğudur: yutkunmak zorlaşmış mı, yumuşak damak bir tarafta düşük mü, omuz kalkıyor mu?
Vagusu çalışan öğrencinin ilk refleksi dalları bir liste gibi ezberlemektir: r. meningeus, r. auricularis, r. pharyngeus, n. laryngeus superior… Liste bir hafta sonra karışır, çünkü dalın nerede ayrıldığı bilgisi listede yoktur. Bu yazı siniri bir merdiven gibi kuruyor. Her basamakta bir dal ayrılır; gövde hangi basamakta kesilirse o basamağın altındaki dalların hepsi susar. Seyri bu basamaklarla öğrenen, bulgudan seviyeye geri gitmeyi de öğrenmiş olur.
N. vagus nedir, neden gezgin sinir denir?
N. vagus, onuncu kranial sinirdir (X) ve baş-boyun bölgesini aşıp göğüs ile karın organlarına kadar inen tek kranial sinirdir. Adını Latincede "gezgin, dolaşan" anlamına gelen vagus kelimesinden alır. Karışık bir sinirdir: farinks ve larinks kaslarına motor, iç organlara parasempatik lif taşır, organlardan da duyu getirir.
Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı'nın kranial sinirler sunumu farkı tek cümleyle koyar: bütün kranial sinirler baş ve boyundaki yapıları innerve eder, n. vagus ise bunlara ek olarak toraks ve abdomen içi organlarına gider. III, VII ve IX'un preganglionik parasempatik lifleri baş bölgesinde kalırken vagusunkiler baş-boyun bölgesini terk eder. Aynı sunum vagusu 4. ve 6. faringeal arkların siniri olarak sayar. Damak, farinks ve larinks kaslarının neden bu sinirle çalıştığını faringeal arklar yazısında ark ark kurmuştuk.
Vagusa dört çekirdek katkı verir. Sınav bu dört satırı lif tipiyle birlikte sorar:
| Çekirdek | Lif tipi | Nereye gider / nereden gelir |
|---|---|---|
| Nucleus ambiguus | Branşiyal motor | Yumuşak damak, farinks ve larinks kasları |
| Nucleus dorsalis n. vagi | Parasempatik (preganglionik) | Kalp, akciğerler, sindirim kanalı (orta bağırsak sınırına kadar) |
| Nucleus tractus solitarii | Viseral duyu ve tat | İç organ duyusu, epiglot çevresinin tadı (ganglion inferius) |
| Nucleus spinalis n. trigemini | Genel duyu | Kulak kepçesinin arkası, dış kulak yolu, arka kafa çukurunun zarı (ganglion superius) |
Nucleus ambiguus'un tek sahibi vagus değildir; m. stylopharyngeus'a giden IX lifleri ve n. accessorius'un kraniyal kökü de buradan çıkar. Beyin sapı lezyonunda bu sinirlerin birlikte etkilenmesi bu yüzdendir. On iki siniri bir arada akılda tutmanın yolu kranial sinirler yazısının konusu; bu yazı onlardan yalnız birini baştan sona izliyor.
Vagus siniri nereden çıkar, nereden geçer, nerede biter?
Vagus siniri medulla oblongata'nın yan yüzünden, oliva'nın arkasındaki oluktan (sulcus retroolivaris) bir dizi kökçükle çıkar ve kafatasını foramen jugulare'den terk eder. Boyunda vagina carotica içinde iner, göğüste akciğer köklerinin arkasından geçip özofagusa ulaşır, hiatus oesophageus'tan karına girer. Tek bir bitiş noktası yoktur; kalın bağırsaktaki alanı colon transversum'un sağ üçte ikisinin sonunda biter.
Seyrin durakları şöyle sıralanır:
- Beyin sapı: Kökçükler n. glossopharyngeus'un kökçüklerinin hemen altından, n. accessorius'un kraniyal kökünün üstünden çıkar ve birleşir.
- Foramen jugulare: Sinir IX ve XI ile birlikte bu delikten geçer. Deliğin içinde ganglion superius, hemen altında ganglion inferius bulunur; ikisi de duyu ganglionudur.
- Boyun: Vagina carotica içinde, önce a. carotis interna, sonra a. carotis communis ile v. jugularis interna'nın arasında ve arkasında iner. Kılıfın içeriğini boyun yazısında C6 kesitinde göstermiştik.
- Göğüs girişi: Sağ vagus a. subclavia dextra'nın önünden geçer. Sol vagus a. carotis communis sinistra ile a. subclavia sinistra arasından iner ve arcus aortae'nin sol yan yüzünü çaprazlar.
- Akciğer kökü ve özofagus: İki vagus da akciğer köklerinin arkasından geçer ve plexus pulmonalis'e katılır, sonra özofagusun üzerinde plexus oesophageus'u örer.
- Hiatus oesophageus: Pleksustan ön ve arka iki gövde toplanır, truncus vagalis anterior ve posterior. Diyaframı onuncu torakal omur hizasında özofagusla birlikte geçerler.
- Karın: Gövdeler mideye, karaciğere ve plexus coeliacus üzerinden ince bağırsak ile kalın bağırsağın orta bağırsak kökenli bölümüne dağılır.
Göğüsteki bir komşuluk sınavda sık karşınıza çıkar: n. phrenicus akciğer kökünün önünden, n. vagus arkasından geçer. Mediastendeki öteki seviye ilişkileri toraks yazısında sırayla duruyor.
Bulgudan lezyon seviyesine nasıl gidilir?
Vagus lezyonunda bulgu, kesiğin altında kalan dalların toplamıdır. Gövde ne kadar yukarıdan kesilirse o kadar çok dal susar; seviye, korunan ve kaybolan dallar karşılaştırılarak bulunur. Yumuşak damak ve yutma da bozulmuşsa lezyon r. pharyngeus'un çıkışından yukarıdadır; tek bulgu ses kısıklığıysa sorun çoğunlukla n. laryngeus recurrens düzeyindedir.
Baştan bir uyarı gerekir: tek taraflı vagus hasarında kalp, akciğer ve bağırsak bulguları çoğu zaman belirgin değildir, çünkü karşı taraftaki vagus bu organlara lif göndermeyi sürdürür. Muayenede seviyeyi söyleyen dallar baş-boyun dallarıdır. Aşağıdaki basamakların yukarıda sık, aşağıda seyrek olması bundandır.
1. basamak: beyin sapında nucleus ambiguus
Medulla oblongata'nın lateral bölümü a. vertebralis ya da a. cerebelli inferior posterior (PICA) tıkanınca beslenemez ve lateral medüller sendrom (Wallenberg sendromu) gelişir. Nucleus ambiguus bu alanın içindedir; aynı tarafta yumuşak damak, farinks ve larinks kasları güçsüzleşir. Hasta güç yutar, sesi kısılır, konuşması bozulur.
Vagus bulgularının yanında komşu yapıların bulguları da vardır: yüzde aynı tarafta, gövdede karşı tarafta ağrı-ısı kaybı ve aynı tarafta Horner sendromu. Bu çapraz duyu kaybının nedenini beyin arterleri yazısında açıklamıştık. Ayırt ettiren ipucu şudur: beyin sapında vagus bulgusu tek başına gelmez, bir yol ve çekirdek kalabalığıyla birlikte gelir.
2. basamak: foramen jugulare
Kafa tabanındaki bu delikte vagus yalnız değildir; IX ve XI ile aynı kapıdan geçer. Delikteki bir kitle ya da kırık üç siniri birlikte etkiler. Foramen jugulare sendromu (Vernet sendromu) denen tabloda vagusun bütün baş-boyun bulgularına dilin arka üçte birinde tat ve duyu kaybı (IX) ile m. sternocleidomastoideus ve m. trapezius güçsüzlüğü (XI) eklenir. Omuz silkme zayıflığı, sırt yazısında trapeziusun siniriyle birlikte işlenen bir bulgudur.
Bu basamakta ganglion superius'tan iki küçük dal ayrılır. R. meningeus arka kafa çukurunun (fossa cranii posterior) dura mater'ine döner. R. auricularis kulak kepçesinin arkasına ve dış kulak yolunun bir bölümüne duyu taşır; kulak yolu temizlenirken gelen öksürük bu dalın uyarılmasıdır. Dış kulağın öteki duyu kaynakları (V3, servikal pleksus dalları ve VII'nin küçük payı) kulak yazısındaki haritada yer alıyor.
3. basamak: boynun üst kısmı, r. pharyngeus ve n. laryngeus superior
Ganglion inferius'un hemen altında iki önemli dal ayrılır. R. pharyngeus, a. carotis interna ile externa arasından geçerek plexus pharyngeus'a katılır. Bu pleksus farinks kaslarını ve yumuşak damak kaslarının büyük bölümünü çalıştırır; iki istisna m. stylopharyngeus (IX) ve m. tensor veli palatini'dir (V3). Dil kasları içinde vagusla çalışan tek kas olan m. palatoglossus da bu yoldan uyarılır. Damağın beş kası bu istisnayla birlikte ağız yazısında sıralanıyor.
N. laryngeus superior a. carotis interna'nın arkasından iner ve iki dala ayrılır. R. internus, a. laryngea superior ile birlikte membrana thyrohyoidea'yı deler ve ses tellerinin üstündeki larinks mukozasına duyu taşır. R. externus, a. thyroidea superior'a eşlik ederek aşağı iner ve m. cricothyroideus'u uyarır.
Gövde bu dalların çıkışından yukarıda kesilmişse lezyon tarafında yumuşak damak düşüktür. Hastaya "aaa" dedirtildiğinde damak o tarafta kalkmaz ve uvula sağlam tarafa çekilir. Yutma güçlüğü, sıvıların burundan gelmesi ve ses kısıklığı birlikte görülür. Öğürme refleksinde afferent kol IX, efferent kol ağırlıkla X'tur; vagus lezyonunda refleksin motor cevabı lezyon tarafında zayıflar.
Sınavın sevdiği tuzak uvulanın yönüdür. Uvula lezyon tarafına değil sağlam tarafa sapar, çünkü sağlam taraftaki m. levator veli palatini damağı kendi yönüne çeker. Dilde durum terstir: n. hypoglossus lezyonunda dil lezyon tarafına sapar. İki kuralı aynı gün çalışırsanız karıştırmazsınız.
4. basamak: tiroidin üst kutbunda r. externus
Bu basamak gövdenin değil bir dalın yaralanmasıdır, ama sınavda ayrı bir soru tipidir. R. externus tiroid bezinin üst kutbuna yakın seyreder ve a. thyroidea superior ile yan yanadır; üst kutup damarları bağlanırken sinir de bağın içine girebilir. Sonuç m. cricothyroideus felcidir: ses telleri yeterince gerilemez, hasta tiz seslere çıkamaz ve sesi çabuk yorulur. Günlük konuşma sesi büyük ölçüde korunur. Belirgin ses kısıklığının olmaması bu basamağı recurrens hasarından ayırır.
R. internus hasarında motor kayıp yoktur, duyu kaybı vardır: ses tellerinin üstündeki mukoza hissizleşir, yabancı cisme karşı öksürük refleksi zayıflar ve aspirasyon riski artar. İki dalın görevleri larinks yazısında ses masasının düğmeleri ve kablolarıyla anlatılıyor.
5. basamak: n. laryngeus recurrens'in dönüşü
N. laryngeus recurrens vagusun dalıdır ve iki tarafta farklı seviyede ayrılır. Sağda a. subclavia dextra'nın önünde ayrılıp onun altından arkaya dolanır; solda arcus aortae'nin önünde ayrılıp aortun altından, lig. arteriosum'un hemen lateralinden arkaya döner. İki sinir de trakea ile özofagus arasındaki oluktan (sulcus tracheooesophageus) yukarı çıkar ve m. constrictor pharyngis inferior'un alt kenarının altından larinkse girer.
Recurrens, m. cricothyroideus dışındaki bütün iç larinks kaslarını çalıştırır ve ses tellerinin altındaki mukozaya duyu taşır. Tek taraflı hasarda o taraftaki ses teli orta hatta yakın bir konumda hareketsiz kalır ve ses kısılır. İki taraflı hasarda iki ses teli de orta hatta yaklaştığı için ses görece iyi olabilir, ama hava yolu daralır; solunum sıkıntısı ve stridor öne çıkar. Bu basamağın imzası şudur: ses bozuktur ama damak kalkar, yutma büyük ölçüde korunur.
Sol recurrens daha uzundur ve göğsün içine kadar iner; hasar nedenleri de bu yüzden çoğalır. Arcus aortae anevrizması, sol akciğer ve mediasten tümörleri, aort ile a. pulmonalis arasındaki aralıkta büyüyen lenf nodları sol sinire bası yapabilir. Bir kalp hastalığının ses kısıklığı yapması da bu dar aralıkla açıklanır: mitral darlıkta büyüyen sol atriyum ve genişleyen a. pulmonalis, siniri aort ile arasında sıkıştırabilir. Bu tabloya Ortner sendromu denir. Arcus aortae'nin öteki komşulukları için aort yazısına bakabilirsiniz.
Boyunda iki sinirin ortak riski tiroid cerrahisidir. Recurrens tiroid lobunun arka yüzüne komşudur ve a. thyroidea inferior'un dallarıyla çaprazlaşır; sinirin arterin önünden mi, arkasından mı, dalları arasından mı geçtiği kişiden kişiye değişir. Cerrahın bu çaprazı neden dikkatle aradığını tiroid yazısında görmüştük.
Bir varyasyon merdivenin şeklini değiştirir. A. subclavia dextra arcus aortae'nin son dalı olarak çıkıp özofagusun arkasından sağa geçerse (a. lusoria), sağ sinirin dolanacağı damar kalmaz ve sinir boyunda vagustan doğrudan larinkse gider. Henry ve arkadaşlarının 2017'de yayımlanan meta-analizinde 53 çalışmanın birleşik verisiyle sağ tarafta bu "dönmeyen sinirin" (non-recurrent laryngeal nerve) sıklığı yaklaşık %0,7 bulunmuş, olguların %86,7'sinde aberrant bir a. subclavia eşlik etmiştir. Sol tarafta neredeyse hiç görülmez.
6. basamak: recurrens'in altında, göğüs ve karın
Recurrens ayrıldıktan sonra gövdenin seste payı kalmaz. Göğüste vagus rr. cardiaci ile plexus cardiacus'a, rr. bronchiales ile plexus pulmonalis'e katılır, sonra plexus oesophageus'u örer. Kalpte parasempatik etki kalp hızını yavaşlatmaktır; bronşlarda daraltma ve salgı artışıdır. Kalp dallarının bir kısmı boyunda ayrıldığı için kardiyak lifler tek bir basamağa sığmaz.
Özofagusun alt ucunda pleksustan iki gövde toplanır. Truncus vagalis anterior ağırlıkla sol vagusun, truncus vagalis posterior ağırlıkla sağ vagusun liflerini taşır. Bu yer değiştirme embriyoda midenin kendi ekseni etrafında dönmesinin sonucudur ve LARP kısaltmasıyla akılda kalır: Left Anterior, Right Posterior. Ön gövde mideye ve omentum minus içinden karaciğere, safra kesesine, pilora dal verir; arka gövde mideye dal verir ve r. coeliacus ile plexus coeliacus'a katılır. Mide üzerindeki dalların ayrıntısını mide yazısında çizmiştik.
Plexus coeliacus'a ulaşan vagal lifler ince bağırsağa, colon ascendens'e ve colon transversum'un sağ üçte ikisine gider. Vagusun alanı orta bağırsak ile arka bağırsağın sınırında, Cannon-Böhm noktasında biter; geri kalan kalın bağırsak ve rektum sakral parasempatik liflerle (nn. splanchnici pelvici) çalışır. İki parasempatik kaynağın sınırını otonom sinir sistemi yazısında yan yana anlatmıştık.
Duyu tarafında bir eşleme sık sorulur: arcus aortae'deki baroreseptörlerin duyusu vagusla, sinus caroticus'unki n. glossopharyngeus ile taşınır.
Hangi kesik hangi bulguyu verir?
N. vagus lezyonları altı basamakta özetlenebilir: beyin sapı, foramen jugulare, boynun üst kısmı, r. externus, recurrens ve recurrens'in altı. Her basamağı bir öncekinden ayıran şey ya korunan bir dal ya da tabloya eklenen komşu bir sinirdir. Aşağıdaki tablo seviyeyi ayırt ettiren ipucunu son sütuna yazar; bir soru kökünü okurken önce o sütuna bakın.
| Basamak | Susan dallar | Tipik bulgu | Ayırt ettiren ipucu |
|---|---|---|---|
| 1. Beyin sapı (nucleus ambiguus) | Damak, farinks ve larinks kasları | Yutma güçlüğü, ses kısıklığı, damak düşüklüğü | Çapraz ağrı-ısı kaybı, Horner; yol ve çekirdek bulguları |
| 2. Foramen jugulare | Vagusun bütün baş-boyun dalları, IX ve XI | 3. basamağın bulguları ve kulakta duyu dalı | Dilin arka üçte birinde tat kaybı, SCM ve trapezius güçsüzlüğü |
| 3. Boyun, dalların çıkışının üstü | R. pharyngeus, n. laryngeus superior, recurrens | Damak düşüklüğü, uvula sağlam tarafa, yutma güçlüğü, ses kısıklığı | IX ve XI sağlam |
| 4. R. externus (tiroid üst kutbu) | M. cricothyroideus | Tiz seste zorlanma, ses yorgunluğu | Belirgin kısıklık yok, damak sağlam |
| 5. N. laryngeus recurrens | M. cricothyroideus dışındaki iç larinks kasları, ses teli altı duyu | Ses kısıklığı; iki taraflıda stridor | Damak kalkar, yutma korunur |
| 6. Recurrens'in altı (göğüs, karın) | Kalp, akciğer ve sindirim kanalı dalları | Tek tarafta çoğu zaman belirgin bulgu yok | Ses ve damak normal |
Sınav n. vagus'u nasıl sorar?
TUS, kurul ve DUS sorularında n. vagus çoğunlukla bir dalın adı ve o dalın ayrıldığı ya da döndüğü yer üzerinden sorulur. Recurrens'in sağ-sol dönüşü, m. cricothyroideus'un siniri, uvulanın sapma yönü, LARP ve vagusun kalın bağırsaktaki sınırı en sık geri dönen kalıplardır. Soru tipi bilinince cevap merdivenin bir basamağına bağlanır.
Kalıplar şunlardır:
- "N. laryngeus recurrens hangi sinirin dalıdır, sağda ve solda hangi yapının altından döner?" Vagusun dalıdır; sağda a. subclavia dextra, solda arcus aortae.
- "Tiroid ameliyatından sonra tiz seslere çıkamayan hastada hangi sinir hasar görmüştür?" N. laryngeus superior'un r. externus'u.
- "Sağ vagus lezyonunda uvula hangi tarafa sapar?" Sola, yani sağlam tarafa.
- "Dış kulak yolu muayenesinde öksürük hangi dalın uyarılmasıyla olur?" R. auricularis n. vagi.
- "Mitral darlığı olan hastada ses kısıklığı" Sol recurrens basısı, Ortner sendromu.
- "Truncus vagalis anterior hangi vagustan gelir, diyaframı hangi seviyede geçer?" Ağırlıkla sol vagustan, onuncu torakal omur hizasında.
- "Colon descendens'in parasempatik siniri hangisidir?" Vagus değil; nn. splanchnici pelvici.
Bölüme göre ağırlık değişir. Tıp fakültesinde baş-boyun ve nöroanatomi kurullarında seyir ve dallar sorulur; pratik sınavda vagina carotica içinde arter ile venin arasındaki arka yapıyı göstermek beklenir. DUS adayı için damak ve farinks kasları ile öğürme refleksi öndedir; ağızda ölçü alırken tetiklenen öğürme refleksinin afferent kolu IX, efferent kolu X'tur. Baş-boyun bölümünü DUS gözüyle çalışan için DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun aynı sırayı izler. Hemşirelik ve sağlık bilimleri derslerinde çoğu zaman sinirin parasempatik görevi ve recurrens'in tiroid cerrahisiyle ilişkisi yeterlidir.
Üç karışıklık her dönem yeniden çıkar. İlki n. laryngeus superior'un iki dalıdır: r. internus larinksin içine girer ve hisseder, r. externus larinksin dışında kalan m. cricothyroideus'a gider ve gerer. İkincisi duyu sınırıdır: ses tellerinin üstünü superior, altını recurrens hisseder. Üçüncüsü baroreseptörlerdir: sinus caroticus IX, arcus aortae X.
Vagusu tek sayfada nasıl tekrar edersiniz?
N. vagus tekrarı için verimli bir yol, sinirin seyrini tek bir A4 sayfasında iki sütuna dökmektir. Sol sütuna basamakları ve her basamakta ayrılan dalı, sağ sütuna o basamaktaki kesiğin bulgusunu yazarsınız. Önce sağ sütunu kapatıp dallardan bulguyu, sonra sol sütunu kapatıp bulgudan seviyeyi söylersiniz; tekrar iki yönlü olur.
Sayfayı şu sırayla kurun:
- Sayfanın soluna iki dikey çizgi çizin: sağ ve sol vagus. Üstte foramen jugulare'yi, altta diyaframı işaretleyin.
- Dalları çıktıkları yüksekliğe yerleştirin: r. auricularis, r. pharyngeus, n. laryngeus superior ve iki dalı. Sağ recurrens'i a. subclavia dextra'nın, solu arcus aortae'nin altından döndürün.
- Akciğer kökünü çizin; n. phrenicus'u önüne, vagusu arkasına koyun.
- Özofagusun alt ucunda iki çizgiyi çaprazlayın: sol öne, sağ arkaya.
- Karında arka gövdeyi plexus coeliacus'a bağlayın ve colon transversum'un sağ üçte ikisinin sonuna bir çizgi çekin.
- Sağ sütuna her basamağın bulgusunu tek satırda yazın.
Sayfa oturduktan sonra her satırı bir karta aktarın: ön yüzde bulgu, arka yüzde basamak. Kartları hangi aralıklarla döndüreceğiniz anatomi çalışma kartları yazısında adım adım duruyor. TUS'a hazırlananlar için vagus, baş-boyun ile göğüs-karın konularını birbirine bağlayan bir köprüdür; konuların sırasını TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında tartışmıştık. Kranial sinirleri kurul düzeyinde çalışan tıp öğrencisi için Tıp 1-2'ler İçin Nöroanatomi ve Duyu paketi aynı konuyu çekirdekten çıkışa anlatır; kurul ve vize haftası için komite/vize paketleri, TUS dönemi için TUS Paketi vardır. Anlatım tarzını görmek isteyen ücretsiz demo paketiyle başlayabilir.
Sık Sorulan Sorular
Vagus siniri nereden çıkar ve kafatasını nereden terk eder?
Vagus siniri medulla oblongata'nın yan yüzünden, oliva'nın arkasındaki oluktan (sulcus retroolivaris) n. glossopharyngeus'un hemen altında bir dizi kökçükle çıkar. Kökçükler birleşir ve sinir kafatasını n. glossopharyngeus ve n. accessorius ile birlikte foramen jugulare'den terk eder. Deliğin içinde ganglion superius, hemen altında ganglion inferius bulunur.
N. vagus'un dalları nelerdir?
Foramen jugulare'de r. meningeus ve r. auricularis; boyunda r. pharyngeus, n. laryngeus superior (r. internus ve r. externus) ve kalp dalları; boyun kökünde ve göğüste n. laryngeus recurrens, rr. cardiaci, rr. bronchiales ve özofagus dalları ayrılır. Karında truncus vagalis anterior ve posterior mideye, karaciğere ve plexus coeliacus'a dağılır.
N. laryngeus recurrens kimin dalıdır, nereden döner?
N. laryngeus recurrens, n. vagus'un dalıdır. Sağda a. subclavia dextra'nın, solda arcus aortae'nin altından, lig. arteriosum'un lateralinden dolanır ve trakea ile özofagus arasındaki oluktan larinkse çıkar. M. cricothyroideus dışındaki bütün iç larinks kaslarını çalıştırır; hasarında ses kısıklığı olur.
Vagus siniri nerede biter?
Vagus siniri tek bir noktada bitmez; dallarıyla kalp, akciğerler ve sindirim kanalına dağılarak sona erer. Sindirim kanalındaki alanı orta bağırsak ile arka bağırsağın sınırında, colon transversum'un sağ üçte ikisi ile sol üçte birinin birleştiği yerde (Cannon-Böhm noktası) biter. Bu noktanın ötesini sakral parasempatik lifler (nn. splanchnici pelvici) alır.