Damar tablosunun en uzun sütunu aortun dallarıdır. Kalpten çıkışından bifurkasyona kadar dallar birbirinden habersiz Latince adlar gibi sıralanır; iki koroner, arkusun üç dalı, dokuz çift interkostal, üç tek ve üç çift karın dalı, dört çift lumbal derken liste otuz satırı geçer. Liste böyle çalışılırsa sınavda iki satır yer değiştirir: a. suprarenalis media aortadan mı çıkıyordu, a. renalis'ten mi; ilk interkostal arter aortadan mı geliyordu, a. subclavia'dan mı.
Oysa aortun dalları rastgele değildir. Dört bölümün her birinde aynı üç kural işler ve kuralı bilen öğrenci listeyi ezberlemez, üretir. Bu yazı aortu kalpten bifurkasyona dört bölümde dolaşır, her bölümde üç kuralı uygular ve kuralı bozan yapıları ayrıca işaretler. Kalbin içini, aort kapağını ve koroner arterleri kalp yazısında, angulus sterni düzlemini ve interkostal aralığı toraks yazısında, truncus coeliacus'un dallarını ve bağırsak sınırlarını karın yazısında anlattım; burada onları tekrar etmeyip yerini gösteriyorum.
Aort anatomisi nedir, dört bölümü hangileridir?
Aort (aorta), sol ventrikülden çıkan ve koroner dolaşım dışında bütün sistemik dolaşımı besleyen en büyük elastik arterdir. Anatomi kitapları aortu dört bölümde inceler: aorta ascendens, arcus aortae, aorta thoracica (descendens) ve aorta abdominalis. İlk üçü toraksta, dördüncüsü karındadır; aorta thoracica ile aorta abdominalis'i diyaframdaki hiatus aorticus ayırır.
Dört bölümün yeri ve sınırı ezber değil, seviye işidir. Aorta ascendens sol ventrikülün çıkışında, üçüncü sol kıkırdak kosta hizasında başlar ve sağ ikinci sternokostal eklemin üst kenarı hizasında arcus'a geçer; uzunluğu yaklaşık beş santimetredir. Arcus aortae mediastinum superius'ta geriye ve sola kıvrılır, dördüncü torakal vertebranın sol yanında biter; bu iki uç da angulus sterni'den geçen düzlemdedir. Aorta thoracica dördüncü torakal vertebranın alt kenarından on ikinci torakal vertebraya kadar mediastinum posterius'ta iner. Aorta abdominalis hiatus aorticus'tan girer, dördüncü lumbal vertebra hizasında iki a. iliaca communis'e ayrılarak biter.
Aortun kalibresini de sınavdan çok klinik sorar: kökte yaklaşık üç santimetre olan çap, karında iki santimetreye iner. Bu bilgi anevrizma tanımı için bir eşik verir; ders açısından önemli olan çapın değil dal düzeninin değişmesidir.
Aort dalları için üç kural nedir?
Aortun dalları üç gruba ayrılır: tek ön dallar, çift yan dallar ve çift arka dallar. Tek ön dallar aortun ön yüzünden çıkar ve orta hattaki içi boş organa, yani sindirim kanalına gider. Çift yan dallar iki yandan çıkar, ara mezodermden gelişen ürogenital organlara ve sürrenale ulaşır. Çift arka dallar segmental düzende gövde duvarını, kasları ve omuriliği besler.
Kuralı bir cümlede tutmak isterseniz şöyle: ön tek organ, yan çift ürogenital, arka çift duvar. Karında bu düzen kitap gibidir; truncus coeliacus, a. mesenterica superior ve a. mesenterica inferior önden tek çıkar, aa. renales ve aa. testiculares ya da ovaricae yandan çift çıkar, aa. lumbales arkadan çift çıkar. Toraksta da aynı mantık işler; aa. oesophageales önden çıkan viseral dallar, aa. intercostales posteriores arkadan çıkan segmental dallardır. Arcus aortae'nin üç büyük dalı ve aorta ascendens'in iki koroner arteri bu kuralın dışındadır; onlar baş-boyun-kol ve kalbin kendi damarlarıdır.
Kuralın gücü istisnalarını da ezberletmesindedir. A. sacralis mediana tek bir dal olduğu hâlde arkadan çıkar, çünkü embriyolojik olarak dorsal aortanın devamı, yani kuyruk arteridir. Aa. phrenicae inferiores çift ve parietal bir dal olduğu hâlde sürrenalin üst arterini verir. Aa. bronchiales viseral dallar olsa da sol tarafta genellikle iki tanesi doğrudan aortadan, sağdaki ise çoğunlukla üçüncü sağ arka interkostal arterden çıkar. Sınav "kurala uymayan" seçeneği bu üçünden birinde arar.
Aorta ascendens: kalpten çıkan ilk beş santimde ne var?
Aorta ascendens sol ventrikülden çıkar, perikard içinde truncus pulmonalis ile ortak bir seröz kılıfın içinde yukarı ve sağa yükselir ve yalnız iki dal verir: a. coronaria dextra ile a. coronaria sinistra. Başlangıcındaki genişleme bulbus aortae'dir; üç aort sinüsü (sinus aortae) bu genişlemede yer alır ve koroner arterler sağ ile sol sinüsten çıkar, arka sinüs dal vermez.
Kapağın yaprakları, sinüslerin koronerle eşleşmesi ve koroner dominans kalp yazısının konusudur; buraya yalnız komşulukları ekleyin. Aorta ascendens'in önünde truncus pulmonalis ve auricula dextra, arkasında sol atrium, a. pulmonalis dextra ve sağ ana bronş, sağında v. cava superior ve sağ atrium, solunda truncus pulmonalis bulunur. Sinüslerin üst sınırı sinotubuler bileşkedir; kökün genişlemesi kapağın yapraklarını birbirinden uzaklaştırdığı için aort yetmezliğine yol açar. Bu ilişkiyi mekanizma olarak bilmek yeter, klinik ayrıntısı sınavın konusu değildir.
Arcus aortae: üç dal, altından geçen sinir ve sol yüzü çaprazlayanlar
Arcus aortae'nin üst yüzünden sağdan sola üç dal çıkar: truncus brachiocephalicus, a. carotis communis sinistra ve a. subclavia sinistra. Truncus brachiocephalicus sağ sternoklavikular eklemin arkasında a. carotis communis dextra ile a. subclavia dextra'ya ayrılır; sol tarafta böyle bir gövde yoktur, iki damar arcus'tan ayrı ayrı çıkar. Bu asimetri arkusun ilk sınav kalıbıdır ve embriyolojisi aşağıda anlatılan dördüncü ark arterine dayanır.
Arcusun altında dört yapı vardır: truncus pulmonalis'in bifurkasyonu, lig. arteriosum, n. laryngeus recurrens sinister ve sol ana bronş. Sol recurrens n. vagus'tan arcus hizasında ayrılır, lig. arteriosum'un solundan ve arkusun altından dolanıp trakea ile özofagus arasındaki olukta boyna çıkar; sağ recurrens ise a. subclavia dextra'nın altından döner. İki sinirin dönüş yerinin farklı olması bu bölgenin en sık sorusudur ve sol tarafta arkusun genişlemesinin ses kısıklığı yapmasını açıklar. Sinirin larinksteki dağılımını larinks yazısında bulursunuz.
Arkusun sol yüzünü önden arkaya üç sinir çaprazlar: n. phrenicus sinister, vagus ile sempatik zincirin kalp dalları ve n. vagus sinister; v. intercostalis superior sinistra ise phrenicus ile vagus arasından geçip v. brachiocephalica sinistra'ya açılır. Kural basittir: phrenicus önde, vagus arkada; vagus arkusun sol yüzünü çaprazlayıp arkaya, özofagusun yanına geçerken phrenicus fibröz perikardın yan yüzünde, akciğer kökünün önünden diyaframa iner. Sağ ve arka yüzünde trakea, özofagus, ductus thoracicus ve sol recurrens vardır; üstünde üç dalın önünden v. brachiocephalica sinistra geçer. Bu venin arkusun dallarını önden çaprazlaması cerrahide olduğu kadar bilgisayarlı tomografi kesitlerinde de arkusu tanımanın işaretidir.
Arkusun bir de küçük yapısı ve bir varyasyon kümesi vardır. Corpus aorticum ya da corpuscula paraaortica arkusun alt yüzündeki kemoreseptör cisimlerdir; boyundaki glomus caroticum'un toraks karşılığıdır ve n. vagus ile inerve edilir, glomus caroticum ise n. glossopharyngeus'a bağlıdır. Varyasyonlarda en sık görüleni truncus brachiocephalicus ile a. carotis communis sinistra'nın ortak kökten çıkmasıdır; a. vertebralis sinistra'nın a. subclavia yerine doğrudan arkustan çıkması da az sayılmayacak bir varyasyondur ve Gazi Tıp Dergisi'nin olgu sunumu bunu iki kadavrada göstermiştir. Sınavın sevdiği varyasyon ise a. subclavia dextra'nın son dal olarak arkustan çıkıp özofagusun arkasından sağa geçmesidir; a. lusoria denen bu damar yutma güçlüğü yapar ve o tarafta recurrens genellikle dönmez, doğrudan larinkse gider.
Aorta thoracica: özofagusla yer değiştirme ve segmental dallar
Aorta thoracica, dördüncü torakal vertebranın alt kenarından hiatus aorticus'a kadar mediastinum posterius'ta iner; başlangıçta vertebra kolonunun solundadır, aşağı indikçe orta hatta yaklaşır. Sağında v. azygos ve ductus thoracicus, solunda sol plevra, önünde sol akciğer kökü ve perikard, arkasında vertebra gövdeleri ve v. hemiazygos bulunur.
Bu bölümün sınav kalıbı özofagusla ilişkinin değişmesidir. Özofagus yukarıda aortun sağında iner, aşağıda öne ve sola geçer; diyaframa geldiklerinde özofagus hiatus oesophageus'tan onuncu torakal vertebra hizasında, aort ise hiatus aorticus'tan on ikinci torakal vertebra hizasında geçer. Özofagusun torakal darlığını bu çaprazlaşma değil, yukarıda arcus aortae ile sol ana bronşun özofagusu önden çaprazlaması yapar; darlıkların yerlerini toraks yazısında verdim.
Dallarını üç kuralla okuyun. Ön viseral dallar aa. bronchiales, aa. oesophageales, rr. pericardiaci ve rr. mediastinales'tir; küçük ve değişkendirler, sınav bunlardan yalnız bronşiyal arterlerin köken asimetrisini sorar. Arka segmental dallar dokuz çift a. intercostalis posterior ile bir çift a. subcostalis'tir; interkostal arterler üçüncü aralıktan on birinciye kadar aortadan çıkar, ilk iki aralığın arterini ise a. subclavia'nın truncus costocervicalis'inden gelen a. intercostalis suprema verir. On ikinci kaburganın altındaki a. subcostalis aynı ailenin son üyesidir. Aa. phrenicae superiores diyaframın üst yüzüne giden küçük parietal dallardır ve alt yüze giden aa. phrenicae inferiores ile karıştırılır; üsttekiler aorta thoracica'nın, alttakiler aorta abdominalis'in dalıdır.
Hiatus aorticus'un kendisi de bir sorudur. On ikinci torakal vertebra hizasında, diyaframın iki crus'u ile lig. arcuatum medianum'un arkasında kalan bu açıklıktan aort, ductus thoracicus ve genellikle v. azygos geçer; aort diyaframı delmez, arkasından geçer. Bu yüzden diyafram kasılması aortu sıkıştırmaz, özofagusu sıkıştırır.
Aorta abdominalis: üç kuralın en net görüldüğü bölüm
Aorta abdominalis hiatus aorticus'tan dördüncü lumbal vertebraya kadar vertebra gövdelerinin önünde, orta hattın hafif solunda iner ve yirmiyi aşkın dal verir. Sağında v. cava inferior, cisterna chyli ve sağ crus, solunda sol crus ve duodenum'un dördüncü bölümü, önünde pancreas gövdesi, v. renalis sinistra, duodenum'un üçüncü bölümü ve mesenterium kökü bulunur; her iki yanında truncus sympathicus psoas major'un iç kenarında iner.
Dalları vertebra seviyesine asmak bu bölümü tek tabloya indirir. Aşağıdaki seviyeler ders kitaplarının verdiği ortalama hizalardır; bireysel değişim bir vertebra kadar olabilir.
| Seviye | Tek ön dal | Çift yan dal | Çift arka dal |
|---|---|---|---|
| T12 | truncus coeliacus | — | aa. phrenicae inferiores |
| L1 | a. mesenterica superior | aa. suprarenales mediae | aa. lumbales I |
| L1-L2 | — | aa. renales | aa. lumbales II |
| L2 | — | aa. testiculares / ovaricae | — |
| L3 | a. mesenterica inferior | — | aa. lumbales III |
| L4 | bifurkasyon: aa. iliacae communes | — | aa. lumbales IV, a. sacralis mediana |
Tabloyu okurken üç ayrıntıya dikkat edin. Birincisi, a. phrenica inferior aortun ilk dalıdır ve hiatusun hemen altından çıkar; bazen truncus coeliacus'tan doğar. İkincisi, sürrenal bez üç arter alır ve üçü üç farklı kaynaktan gelir: a. suprarenalis superior a. phrenica inferior'dan, media doğrudan aortadan, inferior a. renalis'ten. Bu üçlü, "aortadan doğrudan çıkan dal hangisidir" sorusunun klasik seçeneğidir. Üçüncüsü, a. sacralis mediana bifurkasyonun hemen üstünden arka duvardan çıkar, sacrum'un önünde iner ve beşinci lumbal arter çiftini verir; tek olduğu hâlde çift arka dalların arasında sayılır.
Bifurkasyonun yüzey işareti de sorulur: dördüncü lumbal vertebra hizası, umbilicus'un biraz altı ve solu; iki crista iliaca'nın en yüksek noktalarını birleştiren çizgi aynı seviyeden geçer ve lomber ponksiyonda kullanılan işaretle aynıdır. Zayıf bir karında umbilicus'un üstünde ele gelen orta hat pulsasyonu aortundur; muayene eden el bifurkasyonun altında pulsasyon aramaz. A. renalis'in a. mesenterica superior'un altından çıkışını, sol v. renalis'in aort ile SMA arasında sıkışmasını ve gonad damarlarının asimetrisini böbrek yazısında, a. iliaca communis'in pelviste bölünmesini pelvis yazısında bulursunuz.
Anevrizmayı burada yalnız anatomik konumuyla anıyorum: abdominal aort anevrizmalarının büyük çoğunluğu böbrek arterlerinin altında, infrarenal segmentte yer alır. Bu bilgi tedavi değil, seviye tablosunun klinik karşılığıdır; renal arter seviyesinin altında kalan aortun cerrahi olarak nasıl ayrıldığı bu yüzden önemlidir.
Aort embriyolojisi: hangi ark arteri hangi damara dönüşür?
Aort tek bir borudan değil, embriyodaki aortik kese, altı çift ark arteri ve iki dorsal aortanın seçici gerilemesinden gelişir. Truncus arteriosus'un spiral septumla ikiye bölünmesi aorta ascendens ile truncus pulmonalis'i verir; arcus aortae ve büyük dalları ark arterlerinden gelişir; aorta descendens'in başlangıcı sol dorsal aortadan, aşağısı iki dorsal aortanın orta hatta birleşmiş bölümünden gelir.
| Ark arteri | Sol tarafta | Sağ tarafta |
|---|---|---|
| 3. ark | a. carotis communis ve a. carotis interna'nın başlangıcı | aynı |
| 4. ark | arcus aortae'nin a. carotis communis sinistra ile a. subclavia sinistra arasındaki bölümü | a. subclavia dextra'nın başlangıç bölümü |
| 6. ark | a. pulmonalis sinistra'nın başlangıcı ve ductus arteriosus | a. pulmonalis dextra'nın başlangıcı; distal bölümü kaybolur |
Birinci ve ikinci arkların büyük bölümü kaybolur, beşinci ark hiç tam gelişmez. Aa. subclaviae yedinci intersegmental arterden gelişir; sol tarafta damarın tamamı bu kaynaktandır, sağ tarafta ise damar üç parçadan oluşur: sağ dördüncü ark, sağ dorsal aortanın distal parçası ve sağ yedinci intersegmental arter. Sağ dorsal aorta yedinci intersegmental arterin distalinde geriler; bu gerileme olmazsa çift arkus, sol dorsal aorta gerilerse sağ arkus ortaya çıkar. A. lusoria da bu tablonun ürünüdür: sağ dördüncü ark ile sağ dorsal aortanın proksimal bölümü kaybolur, sağ yedinci intersegmental arter sol dorsal aortadan köken alır ve özofagusun arkasından sağa geçer.
Tablo iki sinirin asimetrisini de açıklar. Recurrens sinirler başlangıçta altıncı arkın altından döner; sağda altıncı arkın distali kaybolunca sinir dördüncü arka, yani a. subclavia dextra'ya kadar yükselir, solda altıncı ark ductus arteriosus olarak kaldığı için sinir lig. arteriosum'un altında takılı kalır. Koarktasyon ise dördüncü ark ile sol dorsal aortanın birleşme bölgesinde, isthmus aortae'de görülür; ductus'un üstündeki preduktal tipte alt vücut ductus'tan beslenir, ductus'un altındaki postduktal tipte ise a. subclavia'dan a. thoracica interna ve aa. intercostales üzerinden aorta descendens'e kollateral gelişir. Genişleyen interkostal arterler kaburgaların alt kenarını aşındırır ve grafide üçüncü kaburgadan itibaren çentiklenme görülür. Skapular anastomozun aynı kollateral ağa katkısını omuz yazısında anlattım. Isthmus'un travmada da en sık yaralanan bölge olduğunu ve normal bir ductus divertikülünün yalancı anevrizmayla karıştırılabildiğini Türk Radyoloji Seminerleri'nin torasik aorta makalesi anlatır.
Sınav aortu hangi kalıplarla sorar?
TUS aortu doğrudan bir organ gibi değil, komşuluk ve köken sorularıyla sorar. Sık kalıplar şunlardır:
- Arcus'tan çıkan dal sırası ve sol tarafta truncus olmaması; varyasyon olarak a. lusoria ve özofagus arkası seyri.
- Arkusun altından geçen sinir: n. laryngeus recurrens sinister; sağdakinin a. subclavia dextra altından döndüğü bilgisiyle birlikte.
- İlk iki interkostal arterin kaynağı: a. intercostalis suprema, truncus costocervicalis; üçüncüden itibaren aorta thoracica.
- Hiatus aorticus'un seviyesi ve içeriği: on ikinci torakal vertebra; aort, ductus thoracicus, v. azygos.
- Aortadan doğrudan çıkan çift dallar: aa. phrenicae inferiores, aa. suprarenales mediae, aa. renales, aa. gonadales, aa. lumbales; sürrenalin üç arterinin üç kaynağı.
- Tek ön dalların seviyeleri: truncus coeliacus T12, a. mesenterica superior L1, a. mesenterica inferior L3; bifurkasyon L4.
- Embriyoloji eşlemesi: dördüncü ark solda arcus, sağda a. subclavia; altıncı ark solda ductus arteriosus; koarktasyonda kollateral yol ve kaburga çentiklenmesi.
Tıp fakültesi birinci ve ikinci sınıf kurulunda aort iki ayrı yerde gelir: solunum-dolaşım kurulunda toraks bölümleri ve arkus, sindirim-ürogenital kurulunda abdominal dallar. Pratik sınavda kadavrada arcusun üç dalını, hiatus aorticus'u ve bifurkasyonu göstermeniz istenir; seviye tablosunu kadavrada vertebra sayarak değil, komşu organla eşleyerek bulursunuz. Diş hekimliği öğrencisi aortu genellikle arkus ve a. carotis communis'in kökeni düzeyinde görür; boyundaki devamını boyun yazısında anlattım. Fizyoterapi öğrencisi için abdominal aortun bifurkasyon seviyesi ve nabız noktaları yeterlidir; a. femoralis'in nabzının kasıkta neden midinguinal noktada alındığı aortun devamı olan a. iliaca externa'nın seyriyle açıklanır. Hemşirelik öğrencisi karın muayenesinde umbilicus üstü pulsasyonun ve bifurkasyonun yerini bilmelidir.
Aort için kaynak ve ders notu nereden bulunur?
Aort için indirilen pdf'lerin çoğu klinik metindir: anevrizma, diseksiyon, kapak cerrahisi. Ders için gereken anatomi o metinlerin giriş sayfasında birkaç paragraf olarak geçer ve dal kuralı, seviye tablosu, embriyoloji eşlemesi çoğunda yoktur. Anatomik varyasyonun nasıl yazıldığını görmek için Gazi Tıp Dergisi'nin yukarıda verdiğim olgu sunumu, arkus ve isthmusun görüntüleme dilini görmek için Türk Radyoloji Seminerleri'nin torasik aorta makalesi yeterlidir; ikisi de açık erişimlidir.
Bu konuyu üç oturumda kapatabilirsiniz. Birinci oturumda aortu dört bölüme ayırın, her bölümün sınır seviyesini ve komşuluklarını yazın; arkusun sol yüzünü çaprazlayan üç siniri, aralarından geçen veni ve altından geçen dört yapıyı sesli sayın. İkinci oturumda abdominal seviye tablosunu boş kâğıda çizin, her dalı üç kuraldan birine yerleştirin ve kuralı bozan üç yapıyı ayrı bir kutuya alın. Üçüncü oturumda embriyoloji tablosunu iki sinirin asimetrisi ve koarktasyonla birleştirin; çalışma kartları yazısındaki düzenle "dal → kural → seviye → köken" kartları hazırlayın. Toraks bölümlerini tıp 1-2 solunum ve dolaşım paketinde, abdominal dalları sindirim ve ürogenital paketinde kurul sırasıyla anlatıyorum; kurul takvimine göre kurulmuş programlar komite ve vize paketleri sayfasında, TUS için bütün damar sisteminin tekrar düzeni TUS paketinde var. Anlatım biçimini görmek isteyen önce ücretsiz demo paketine bakabilir.
Sık Sorulan Sorular
Aort kaç bölümdür ve sınırları nerededir?
Aort dört bölümde incelenir: aorta ascendens, arcus aortae, aorta thoracica ve aorta abdominalis. Aorta ascendens sol ventrikülden çıkıp sağ ikinci sternokostal eklem hizasında arkusa geçer; arcus aortae angulus sterni düzleminde başlayıp dördüncü torakal vertebranın sol yanında biter; aorta thoracica buradan hiatus aorticus'a kadar iner; aorta abdominalis on ikinci torakal vertebradan dördüncü lumbal vertebradaki bifurkasyona kadar uzanır.
Arcus aortae'nin dalları nelerdir?
Arcus aortae'den sağdan sola truncus brachiocephalicus, a. carotis communis sinistra ve a. subclavia sinistra çıkar. Truncus brachiocephalicus a. carotis communis dextra ile a. subclavia dextra'ya ayrılır; sol tarafta bu gövde olmadığı için iki damar arkustan doğrudan çıkar. En sık varyasyon truncus ile sol a. carotis communis'in ortak kökten çıkması, sınavın sevdiği varyasyon ise a. subclavia dextra'nın arkustan son dal olarak çıkıp özofagusun arkasından geçmesidir.
Abdominal aortun dalları nelerdir?
Abdominal aortun dalları üç gruptur. Tek ön dallar truncus coeliacus, a. mesenterica superior ve a. mesenterica inferior'dur. Çift yan dallar aa. suprarenales mediae, aa. renales ve aa. testiculares ya da ovaricae'dir. Çift arka dallar aa. phrenicae inferiores ve dört çift a. lumbalis'tir. Aort dördüncü lumbal vertebrada iki a. iliaca communis'e ayrılır; a. sacralis mediana bifurkasyonun hemen üstünden arka duvardan çıkan tek daldır.
Aort embriyolojik olarak neden asimetriktir?
Arcus aortae sol dördüncü ark arterinden, aorta descendens sol dorsal aortadan gelişir; sağ dördüncü ark yalnız a. subclavia dextra'nın başlangıcını verir ve sağ dorsal aortanın distali kaybolur. Altıncı arkın solda ductus arteriosus olarak kalması, sağda distalinin kaybolması n. laryngeus recurrens'in solda arcus, sağda a. subclavia altından dönmesini açıklar. Sağ dorsal aorta gerilemezse çift arkus, sağ dördüncü ark gerilerse a. lusoria ortaya çıkar.