Baş-boyun kurulunda ya da embriyoloji sınavında karşılaşılabilecek bir soru tipi düşünün: seçeneklerde m. stylohyoideus, m. stylopharyngeus ve m. styloglossus yan yana durur ve hangisinin ikinci faringeal arktan geliştiği sorulur. Üç kas da processus styloideus'tan başlar, üçünün adı da "stylo" ile açılır. Buna rağmen üçü üç ayrı kaynaktan gelişir ve üç ayrı sinirle çalışır.
Faringeal ark tablosunu satır satır ezberleyen öğrenci bu soruda takılır. Tabloyu sinirden kuran öğrenci ise kasın sinirini hatırladığı anda arkını da bulur. Bu yazıda tabloyu boş bir kâğıda altı adımda kuruyoruz: önce sinirler, sonra kaslar, kemikler, arterler, cepler ve yarıklar. Sonra dil ile tiroidi bu tabloya bağlıyor, sınavın sevdiği klinik tablolara geçiyoruz.
Faringeal arklar nedir, kaç tanedir?
Faringeal arklar (arcus pharyngei, eski adıyla brankial arklar), gelişimin 4. ve 5. haftalarında ilkel farinksi iki yandan saran mezenşim çıkıntılarıdır. Dış yüzleri ektoderm, iç yüzleri endodermle örtülüdür. Arkların arasında dışta yarıklar, içte cepler bulunur. Baş ve boyundaki kasların, kemiklerin ve bazı bezlerin büyük kısmı bu düzenden gelişir.
Sayı konusunda kaynaklar farklı görünür, ama aslında aynı şeyi söyler. Ders kitapları insanda arkları 1, 2, 3, 4 ve 6 diye numaralar. Beşinci ark ya hiç oluşmaz ya da iz bırakmadan geriler; bu yüzden kaynakların bir kısmı beş, bir kısmı altı çift ark sayar. Dördüncü haftanın sonunda dışarıdan dört çift ark seçilebilir. Bazı Türkçe kaynakların "dört çift arkus vardır" demesi bu görünen sayıyı anlatır. Sınavda "altıncı ark" ifadesini görünce şaşırmayın.
Faringeal ark, içinde dört bileşen taşıyan bir embriyonik birimdir. Bu bileşenler bir kıkırdak çubuğu, bir kas taslağı, bir kranial sinir ve bir ark arteridir. Kıkırdak ve bağ dokusu nöral krista hücrelerinden, kaslar ise paraksiyel mezodermden gelişir. Tablonun dört sütunu bu dört bileşendir.
1. adım: Sinir sütunu neden önce yazılır?
Faringeal ark tablosunda ilk yazılacak sütun sinirlerdir. Çünkü her ark kası, yetişkinde nereye göç ederse etsin, geldiği arkın sinirini yanında taşır. Sıra 5, 7, 9, 10, 10'dur: birinci ark n. trigeminus, ikinci n. facialis, üçüncü n. glossopharyngeus, dördüncü n. laryngeus superior, altıncı n. laryngeus recurrens.
Kâğıdın soluna ark numaralarını alt alta, yanlarına sinirleri yazın:
- 1. ark: n. trigeminus. Kaslara motor lif veren dalı n. mandibularis (V3) olduğu için kas sütununda V3 ile düşünün.
- 2. ark: n. facialis (VII).
- 3. ark: n. glossopharyngeus (IX).
- 4. ark: n. vagus'un n. laryngeus superior dalı (X).
- 6. ark: n. vagus'un n. laryngeus recurrens dalı (X).
Vagusun iki kez yazılması bir tekrar değildir. Dördüncü ve altıncı arkın ikisi de vagustan sinir alır, ama farklı dallardan. Bu ayrım larinks kaslarında belirleyici olacak. Kranial sinirlerin çekirdek ve çıkış ayrıntıları kranial sinirler yazısında var. Burada yalnız sinirin hangi arka ait olduğunu bilmek yeterli.
2. adım: Kaslar sinirin peşinden nasıl yerleştirilir?
Kas sütunu sinir sütunundan türetilir. N. mandibularis'in motor lif verdiği kaslar birinci arktan, n. facialis'in kasları ikinci arktan, n. glossopharyngeus'un tek kası m. stylopharyngeus üçüncü arktan gelişir. Vagusun kasları dördüncü ve altıncı arktandır. Ezberlenecek liste böylece zaten bilinen sinir-kas eşleşmesine dönüşür.
1. ark, sekiz kas: dört çiğneme kası (m. masseter, m. temporalis, m. pterygoideus medialis ve lateralis), ağız tabanından m. mylohyoideus ile m. digastricus'un venter anterior'u ve iki "tensor": m. tensor tympani ile m. tensor veli palatini. Akılda tutmak için: dört çiğneme, iki ağız tabanı, iki tensor. Çiğneme kaslarının işlevi baş-boyun yazısında anlatılıyor.
2. ark: mimik kaslarının tamamı (m. buccinator, m. orbicularis oris ve oculi, platysma, m. occipitofrontalis, kulak kasları), m. stapedius, m. stylohyoideus ve m. digastricus'un venter posterior'u. Mimik kaslarının dal dal haritası yüz anatomisi yazısında var.
3. ark: yalnız m. stylopharyngeus. N. glossopharyngeus'un motor lif verdiği tek kas budur ve üçüncü arkın tek kasıdır.
4. ark: m. cricothyroideus, m. levator veli palatini ve farinks konstriktörleri.
6. ark: m. cricothyroideus dışındaki bütün larinks iç kasları. Hepsine n. laryngeus recurrens gider.
Sınav bu sütunda üç yerden soru üretir:
- "Stylo" üçlüsü. M. stylohyoideus ikinci arktandır (VII), m. stylopharyngeus üçüncü arktandır (IX). M. styloglossus ise bir dil kasıdır: oksipital somitlerden gelişir ve n. hypoglossus (XII) ile çalışır. Aynı çıkıntıdan başlamak aynı kökeni göstermez.
- İki karınlı kas. M. digastricus'un ön karnı birinci arktan gelişir ve V3'ün dalı n. mylohyoideus'tan sinir alır. Arka karın ikinci arktandır ve n. facialis'ten sinir alır. Tek kasta iki ark, iki sinir.
- Orta kulağın iki kası. M. tensor tympani birinci arktandır (V3), m. stapedius ikinci arktandır (VII). Damakta da aynı ayrım var: m. tensor veli palatini V3 ile, m. levator veli palatini vagusla çalışır. Kısa kural: baş-boyunda adı "tensor" ile başlayan iki kas da birinci arktandır. Kemikçiklerle birlikte bu iki kas kulak anatomisi yazısında anlatılıyor.
3. adım: Meckel ve Reichert kıkırdakları geride ne bırakır?
Birinci arkın kıkırdağı Meckel kıkırdağı, ikincisininki Reichert kıkırdağıdır. Meckel kıkırdağının arka ucu malleus ile incus'u yapar. Reichert kıkırdağı ise stapes'i, processus styloideus'u, lig. stylohyoideum'u, os hyoideum'un cornu minus'unu ve gövdesinin üst bölümünü verir. Mandibula Meckel kıkırdağından değil, onu saran mezenşimden membranöz kemikleşmeyle oluşur.
Sütunu ark ark doldurun:
- 1. ark: malleus ve incus. Meckel kıkırdağının ara bölümü kaybolur, örtüsünden lig. sphenomandibulare kalır. Birinci arkın maksiller çıkıntısı membranöz kemikleşmeyle maxilla ve os zygomaticum'u verir.
- 2. ark: stapes, processus styloideus, lig. stylohyoideum, cornu minus ve corpus ossis hyoidei'nin üst bölümü.
- 3. ark: cornu majus ve corpus ossis hyoidei'nin alt bölümü.
- 4. ve 6. ark: iki arkın kıkırdakları birleşerek larinks kıkırdaklarını yapar: cartilago thyroidea, cricoidea, arytenoidea, corniculata ve cuneiformis. Kıkırdakların tek tek yapısı larinks yazısında var.
Bu sütunun iki tuzağı vardır. Birincisi kemikçiklerdir: üç kemikçik iki arka bölünür, malleus ile incus birinci arktan, stapes ikinci arktan gelir. İkincisi os hyoideum'dur: tek kemik iki arktan gelişir. Küçük boynuz ikinci arka, büyük boynuz üçüncü arka aittir.
İkinci ark için işe yarayan bir hatırlatma da var. Stapes, processus styloideus, lig. stylohyoideum, m. stylohyoideus ve m. stapedius: beşi de "st" ile başlar, beşi de ikinci arktandır. Yalnız 2. adımdaki uyarıyı unutmayın: m. stylopharyngeus ile m. styloglossus da "st" ile başlar ama ikinci arka ait değildir.
4. adım: Arter sütununda neyi aklınızda tutmalısınız?
Ark arterlerinin çoğu geriler. Kalıcı izler üçüncü, dördüncü ve altıncı arktadır. Üçüncü ark a. carotis communis ile a. carotis interna'nın başlangıcını verir. Dördüncü ark solda arcus aortae'nin bir bölümünü, sağda a. subclavia dextra'nın başlangıcını yapar. Altıncı ark ise aa. pulmonales'in başlangıcını ve ductus arteriosus'u oluşturur.
Birinci arktan a. maxillaris'in bir bölümü kalır. İkinci arktan a. hyoidea ve a. stapedia gelişir, ikisi de büyük ölçüde geriler. Ark arterlerinin sağ-sol tablosu, çift arkus ve a. lusoria gibi varyasyonlarla birlikte aort anatomisi yazısında ayrıntılı anlatılıyor. Burada tekrar etmiyorum.
Bu sütunun sınavdaki asıl karşılığı iki n. laryngeus recurrens'in farklı yerlerden dönmesidir. Recurrens altıncı arkın siniridir ve altıncı ark arterinin altından geçerek yukarı döner. Sağda bu arterin uç bölümü kaybolunca sinir bir üst kata çıkar ve dördüncü ark türevi a. subclavia dextra'nın altından döner. Solda ise ductus arteriosus kalır. Yetişkinde bu yapı lig. arteriosum'dur ve sinir onun yanında, arcus aortae'nin altından döner. Sol sinirin daha uzun olmasının ve göğüs içi hastalıklardan daha kolay etkilenmesinin embriyolojik sebebi budur.
Dört sütun tamamlandığında tablo şöyle görünür:
| Ark | Sinir | Kaslar | İskelet | Arter (kalıcı iz) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | n. trigeminus (V3) | dört çiğneme kası, m. mylohyoideus, m. digastricus venter anterior, m. tensor tympani, m. tensor veli palatini | malleus, incus, lig. sphenomandibulare | a. maxillaris'in bir bölümü |
| 2 | n. facialis (VII) | mimik kasları, m. stapedius, m. stylohyoideus, m. digastricus venter posterior | stapes, processus styloideus, lig. stylohyoideum, cornu minus, hyoid gövdesinin üstü | a. hyoidea, a. stapedia (geriler) |
| 3 | n. glossopharyngeus (IX) | m. stylopharyngeus | cornu majus, hyoid gövdesinin altı | a. carotis communis, a. carotis interna başlangıcı |
| 4 | n. laryngeus superior (X) | m. cricothyroideus, m. levator veli palatini, farinks konstriktörleri | larinks kıkırdakları (6. arkla birlikte) | solda arcus aortae bölümü, sağda a. subclavia dextra başlangıcı |
| 6 | n. laryngeus recurrens (X) | m. cricothyroideus dışındaki larinks iç kasları | larinks kıkırdakları (4. arkla birlikte) | aa. pulmonales başlangıcı, ductus arteriosus |
5. adım: Cepler neden yukarıdan aşağı sayılır?
Faringeal cepler, arkların iç yüzündeki endoderm girintileridir. Türevleri kulaktan göğse doğru sıralanır. Birinci cep orta kulak boşluğunu ve tuba auditiva'yı, ikinci cep tonsilla palatina'nın örtü epitelini yapar. Üçüncü cepten timus ile alt paratiroid bezleri, dördüncü cepten üst paratiroid bezleri ve ultimobranşiyal cisim gelişir.
- 1. cep: recessus tubotympanicus'u yapar. Bu girintiden cavitas tympani, antrum mastoideum ve tuba auditiva gelişir. Membrana tympani'nin iç katı da bu cebin endoderminden gelir.
- 2. cep: tonsilla palatina'nın yüzey epitelini ve kriptalarını yapar. Cebin bir kısmı fossa tonsillaris olarak kalır.
- 3. cep: iki kanatlıdır. Ventral kanat timusa, dorsal kanat alt paratiroid bezine farklanır. Pamukkale Üniversitesi Histoloji ve Embriyoloji Anabilim Dalı'ndan Timusun Embriyolojisi derlemesine göre bu ayrım 5. haftanın sonu ile 6. haftanın başı arasında olur. Taslaklar 4. ile 7. haftalar arasında medial ve kaudal yönde göç eder.
- 4. cep: üst paratiroid bezini ve ultimobranşiyal cismi yapar. Ultimobranşiyal cisim tiroide katılır ve kalsitonin salgılayan parafoliküler (C) hücreleri verir. Bazı kaynaklar ultimobranşiyal cismi beşinci cebe bağlar ve bu cebi dördüncünün bir parçası sayar.
Sıralamayı "kulak, tonsil, timus ile alt paratiroid, üst paratiroid" diye akılda tutun.
Asıl tuzak üçüncü ve dördüncü cepte. Üçüncü cepten gelen paratiroid, dördüncü cepten gelenin altında yer alır. Sebebi göçtür: üçüncü cebin taslakları timusla birlikte aşağı iner. Alt paratiroid sonunda timustan ayrılır ve tiroidin arka yüzünün alt kısmında kalır. Dördüncü cebin paratiroidi ise daha kısa bir yol alır ve üst kutba yerleşir. Bu uzun göç, alt paratiroidlerin yerinin neden daha değişken olduğunu da açıklar. Alt paratiroid bazen timusla birlikte üst mediastene kadar iner. Tiroidin arka yüzündeki dört bezin ilişkileri tiroid anatomisi yazısında anlatılıyor.
6. adım: Yarıklardan ve zarlardan geriye ne kalır?
Faringeal yarıklar, arkların dış yüzündeki ektoderm oluklarıdır. Yetişkinde yalnız birincisi iz bırakır: meatus acusticus externus. Birinci yarık ile birinci cebin karşılaştığı zar membrana tympani'ye dönüşür. İkinci, üçüncü ve dördüncü yarıklar ise ikinci arkın aşağı doğru büyümesiyle örtülen sinus cervicalis içinde kaybolur.
Membrana tympani bu yüzden üç tabakalı bir yapıdır. Dışta yarığın ektodermi, içte cebin endodermi, arada mezenşim bulunur. Kulak kepçesi birinci yarığın iki yanındaki altı küçük tümsekten şekillenir. Bunların üçü birinci, üçü ikinci arkın üzerindedir. Kulak önündeki küçük çukurlar ve deri ekleri bu bölgenin gelişim artıklarıdır.
İkinci ark aşağı doğru büyüyüp üçüncü ve dördüncü arkın üzerini örter. Aradaki yarıklar sinus cervicalis adlı bir boşlukta kalır ve normalde bu boşluk tamamen kapanır. Kapanmazsa geride kalan kese, m. sternocleidomastoideus'un ön kenarı boyunca lateral servikal (branşiyal) kist olarak karşımıza çıkar. Kesenin cilde ya da farinkse açılan bir kanalı kalmışsa buna fistül denir. Farinkse açılan iç ağız çoğunlukla tonsil bölgesindedir.
Altı adımın sonunda ark, cep ve yarıklar şu şemada bir arada görünür:
Dil ve tiroid bu tabloya nereden bağlanır?
Dil, faringeal arkların taban kısmındaki kabartılardan gelişir. Ön üçte iki birinci arktan, arka üçte bir büyük ölçüde üçüncü arktan gelir. Bu yüzden genel duyu ön tarafta n. lingualis (V3), arka tarafta n. glossopharyngeus ile taşınır. Tiroid ise bir ark türevi değildir. Bu iki bölümün arasındaki foramen caecum'dan aşağı inen bir endoderm tomurcuğudur.
Dilin ön bölümü birinci arkın tabanındaki tuberculum impar ile iki lateral dil kabartısından oluşur. Arka bölümü copula ve eminentia hypopharyngea'dan gelişir. İkinci arkın katkısı üçüncü arkın dokusu tarafından örtülür ve yüzeyde kalmaz. En arkadaki epiglot çevresi dördüncü arka aittir ve duyusunu n. laryngeus superior'un iç dalı taşır. Tablonun dile yansıması burada bitmez. Dil kasları arklardan değil oksipital somitlerden gelişir ve n. hypoglossus ile çalışır. Vagusla çalışan m. palatoglossus bu kuralın istisnasıdır. Tat liflerinin ayrıntısı dil anatomisi yazısında var.
Tiroid taslağı foramen caecum hizasından başlar. Ductus thyroglossus boyunca os hyoideum'un ve larinksin önünden boyna iner, 7. haftada yerine ulaşır. Kanal normalde kaybolur. Kalıntısı tiroidin lobus pyramidalis'ini yapabilir ya da orta hatta bir tiroglossal kist bırakabilir. Bu kist orta hatta, çoğunlukla os hyoideum'a yakın durur ve yutkunma ya da dil dışarı çıkarılınca yukarı hareket eder.
Gelişim aksarsa sınavın sorduğu tablolar hangileri?
Faringeal arklarla ilgili klinik sorular çoğunlukla birkaç tabloya dayanır. Üçüncü ve dördüncü cepleri etkileyen DiGeorge sendromu, birinci arkı etkileyen Treacher Collins sendromu ve Pierre Robin dizisi, sinus cervicalis artığı olan lateral servikal kist ve tiroid inişinin artığı olan tiroglossal kist bunların başında gelir. Soru çoğu zaman kistin yerinden ya da eksik organdan arkı bulmanızı ister.
- DiGeorge sendromu: 3. ve 4. cepler timus ve paratiroid bezlerine farklanamaz. Timus yokluğu ya da küçüklüğü T hücre bağışıklığını bozar. Paratiroid yokluğu hipokalsemiye yol açar. Tabloya çoğunlukla 22q11.2 delesyonu, konotrunkal kalp anomalileri ve yüz bulguları eşlik eder. Yenidoğanda hipokalsemi ile tekrarlayan enfeksiyonun birlikte verildiği bir soru kökü bu tabloyu düşündürmelidir.
- Treacher Collins sendromu ve Pierre Robin dizisi: ikisi de birinci ark yapılarının gelişim bozukluğudur. Treacher Collins'te os zygomaticum ve mandibula küçük kalır, dış kulak bozuklukları eşlik eder. Pierre Robin dizisinde küçük alt çene, geriye kaçan dil ve yarık damak birlikte görülür.
- Lateral servikal kist ve fistül: m. sternocleidomastoideus'un ön kenarı boyunca yer alır. Sinus cervicalis'in kapanmamasıyla oluşur.
- Tiroglossal kist: orta hattadır ve yutkunmayla hareket eder.
Kistin yeri arkın adresini söyler. Orta hattaki kist tiroidin iniş yolunu, boynun yan tarafındaki kist sinus cervicalis'i düşündürür.
Faringeal arklar sınavda nasıl sorulur, nasıl tekrar edilir?
Faringeal ark soruları genellikle tek bir türev verip onun hangi arktan ya da hangi cepten geldiğini, ya da hangi sinirle çalıştığını sorar. "Hangisi aynı arktan gelişmez" kalıbı sık kullanılır. TUS'ta klinik tabloyla, DUS'ta birinci ark, çiğneme kasları ve dil gelişimiyle, fakülte kurullarında baş-boyun ve embriyoloji dersleriyle karşınıza çıkabilir.
Sınavlara göre ağırlık şöyle değişir:
- Tıp fakültesi kurulu: embriyoloji soruları çoğunlukla doğrudan türev eşleştirmesidir. Baş-boyun kurulunda ise aynı bilgi kasın siniri üzerinden sorulur. Tabloyu sinirden kurmak iki kurula birden yarar. Kurul dönemi için konu paketlerine komite ve vize derslerinden ulaşabilirsiniz.
- DUS: birinci ark ağırlıklıdır. Çiğneme kasları, n. mandibularis, Meckel kıkırdağı, mandibula gelişimi, dil ve damak gelişimi bu sınavın sevdiği başlıklardır. DUS'a hazırlananlar baş-boyunu ark mantığıyla DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun paketinde bölge bölge görebilir.
- TUS: türev eşleştirmesinin yanında klinik tablolar öne çıkar: DiGeorge, recurrens'in sağ-sol farkı, lateral servikal ve tiroglossal kist ayrımı. TUS anatomisinin genel çalışma düzeni TUS anatomi rehberinde anlatılıyor.
Tekrar için üç kısa oturum yeterli. İlk oturumda boş bir kâğıda yalnız ark numaralarını ve 5, 7, 9, 10, 10 sinir sütununu yazın. Sonra kasları, iskeleti, arterleri ve cepleri bu sırayla ekleyin. Takıldığınız hücreyi işaretleyin. İkinci oturumda işaretli hücreleri karta çevirin. Kartın önüne yapının adını, arkasına arkını ve sinirini yazın. Kart düzeni anatomi çalışma kartları yazısında anlatılıyor. Üçüncü oturumda bölge çalışırken her kasın yanına ark numarasını not edin. Larinks, kulak ya da dil çalışırken embriyoloji böylece ayrı bir ezber olmaktan çıkar.
Baş-boyun konularının video anlatımına göz atmak isterseniz önce ücretsiz demo paketini izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Faringeal arklardan gelişen yapılar nelerdir?
Birinci ark çiğneme kaslarını, m. mylohyoideus'u, m. digastricus'un ön karnını, iki tensor kasını, malleus ve incus'u verir. İkinci ark mimik kaslarını, m. stapedius'u, m. stylohyoideus'u, digastricus'un arka karnını, stapes'i, processus styloideus'u ve hyoidin küçük boynuzunu yapar. Üçüncü ark m. stylopharyngeus ile hyoidin büyük boynuzunu, dördüncü ve altıncı ark larinks kıkırdaklarını ve kaslarını, farinks konstriktörlerini ve m. levator veli palatini'yi oluşturur.
Faringeal ark kaç tanedir?
İnsanda faringeal arklar 1, 2, 3, 4 ve 6 diye numaralanır. Beşinci ark ya hiç oluşmaz ya da kısa sürede geriler; bu yüzden kaynaklar beş ya da altı çift ark sayar. Dördüncü haftanın sonunda dışarıdan dört çift ark seçilebildiği için bazı kaynaklar "dört çift arkus" ifadesini kullanır.
Faringeal cepler neyi oluşturur?
Birinci cep cavitas tympani, antrum mastoideum ve tuba auditiva'yı yapar. İkinci cep tonsilla palatina'nın yüzey epitelini oluşturur. Üçüncü cebin ventral kanadı timusa, dorsal kanadı alt paratiroid bezine dönüşür. Dördüncü cep üst paratiroid bezini ve tiroidin C hücrelerini veren ultimobranşiyal cismi yapar. Üçüncü cebin paratiroidi timusla birlikte aşağı indiği için dördüncü cebinkinin altında kalır.
Birinci faringeal arktan gelişen yapılar hangileridir?
Birinci arkın siniri n. trigeminus'tur ve kaslarına n. mandibularis (V3) gider. Bu arktan dört çiğneme kası, m. mylohyoideus, m. digastricus'un venter anterior'u, m. tensor tympani ve m. tensor veli palatini gelişir. İskelet türevleri malleus, incus ve lig. sphenomandibulare'dir. Mandibula, Meckel kıkırdağını saran mezenşimden membranöz kemikleşmeyle oluşur. Maxilla ve os zygomaticum ise birinci arkın maksiller çıkıntısından gelişir.