Ağzını açıp aynaya bakan biri tek bir boşluk görür. Anatomi kitabı ise aynı yere altı ayrı başlık açar: dudaklar, yanaklar, dişler, damak, boğaz geçidi, yutak. Başlıklar ayrı sayfalarda durduğu için öğrenci yumuşak damak kaslarını bir hafta, farinks kaslarını başka bir hafta çalışır ve ikisinin aynı sinir kuralına bağlı olduğunu fark etmez. Oysa bu yapılar ağızda önden arkaya sıralanmış perdeler gibidir; biri aralanınca arkasındaki görünür. Sırayı bilen, hangi sinirin nerede bittiğini ve hangisinin nerede başladığını da bilir.
Bu bölgenin komşu konularını daha önce anlattım: dil yazısında dil kaslarını ve ağız tabanını, yüz yazısında mimik kaslarını ve parotisi, baş-boyun yazısında çiğneme kaslarını ve n. mandibularis'i. Bu yazı o yazıların ortasında kalan boşluğu, ağız boşluğunun duvarlarını ve arkasındaki yutağı işler.
Ağız anatomisi nedir, neyi kapsar?
Ağız anatomisi; dudaklardan boğaz geçidine kadar uzanan ağız boşluğunu (cavitas oris), bu boşluğun duvarlarını oluşturan dudak, yanak, damak ve ağız tabanını, dişleri ve diş etini, tükürük bezlerinin kanallarını inceleyen baş-boyun anatomisi alt başlığıdır. Sınavlarda ağız boşluğu çoğunlukla arkasındaki farinks (yutak) ile birlikte sorulur.
Ağız boşluğu iki bölümdür. Vestibulum oris, dudak ve yanaklar ile dişler ve diş eti arasında kalan at nalı biçimli dar aralıktır. Cavitas oris propria diş kavislerinin iç tarafında kalan, dilin doldurduğu asıl boşluktur. Dişler kenetliyken bu iki bölüm yalnızca son molar dişin arkasındaki aralıktan birbirine bağlanır. Boşluk önde rima oris ile dışarıya, arkada isthmus faucium ile orofarinkse açılır.
Aşağıdaki beş perde, ağzı açık bir insana karşıdan bakıldığında önden arkaya görülen sıradır. Dil ve ağız tabanı bu sıranın zeminidir; onları ayrı bir yazıda anlattığım için burada yalnızca gerektiği yerde anıyorum.
Birinci perde: dudak ve yanakta hangi sinir kası, hangisi duyuyu taşır?
Dudak ve yanağın kasları mimik kasıdır ve n. facialis ile çalışır; duyuyu ise n. trigeminus taşır. M. orbicularis oris ağzı kapatır, m. buccinator yanağı dişlere yaslar. Üst dudağın duyusu n. infraorbitalis, alt dudağın duyusu n. mentalis, yanak mukozasının duyusu n. buccalis ile taşınır.
Motor ve duyunun ayrı sinirlerde olması bu perdenin ana sınav kalıbıdır. N. facialis felcinde yanak gevşer, lokma vestibulum oris'te birikir ama yanağın içi dokunmayı duymaya devam eder. M. buccinator'un motor ve duyu tuzaklarını ve ductus parotideus'un üst ikinci molar diş karşısına açılışını yüz yazısında ayrıntısıyla verdim.
Dudakları a. facialis'in dalları olan a. labialis superior ve a. labialis inferior besler; iki tarafın arterleri orta hatta birbirleriyle ağızlaşır. Lenf akımında kural şudur: üst dudak ve alt dudağın yan bölümleri submandibular düğümlere, alt dudağın orta bölümü submental düğümlere gider. Orta hatta yakın bölgelerde lenf iki tarafa birden akabilir.
İkinci perde: dişlerin ve diş etinin duyusunu hangi sinirler taşır?
Üst dişlerin duyusunu n. maxillaris'in nn. alveolares superiores dalları, alt dişlerin duyusunu n. mandibularis'in n. alveolaris inferior dalı taşır. Diş eti ise dişten ayrı innerve olur: aynı dişin yanak tarafındaki diş eti ile damak ya da dil tarafındaki diş eti farklı sinirlere aittir.
Kalıcı dişler otuz iki tanedir; her yarım çenede iki kesici, bir kanin, iki premolar ve üç molar bulunur. Süt dişleri yirmi tanedir; her yarım çenede iki kesici, bir kanin ve iki molar vardır, premolar yoktur. Dişlerin kendi biçimi, kök sayısı ve tüberkülleri diş hekimliği fakültesinde ayrı bir dersin konusudur; iki dersin farkını diş hekimliğinde anatomi rehberinde anlattım.
Nn. alveolares superiores üç gruptur. Arka grup n. maxillaris'ten fossa pterygopalatina'da ayrılır ve tuber maxillae'deki deliklerden kemiğe girer. Orta ve ön gruplar n. infraorbitalis'ten çıkar; orta dal her insanda bulunmayabilir. N. alveolaris inferior'un canalis mandibulae'deki yolunu baş-boyun yazısında verdim.
Diş etinin paylaşımı aşağıdaki tablodadır.
| Bölge | Yanak-dudak tarafı (vestibüler) | İç taraf |
|---|---|---|
| Üst çene, ön dişler | nn. alveolares superiores anteriores, n. infraorbitalis | n. nasopalatinus (damak tarafı) |
| Üst çene, premolar ve molarlar | nn. alveolares superiores medius ve posteriores | n. palatinus major (damak tarafı) |
| Alt çene, ön dişler ve premolarlar | n. mentalis | n. lingualis (dil tarafı) |
| Alt çene, molarlar | n. buccalis | n. lingualis (dil tarafı) |
Tablonun tuzağı alt molar bölgesindedir. Alt molar dişin kendisi n. alveolaris inferior'a, yanak tarafındaki diş eti n. buccalis'e, dil tarafındaki diş eti n. lingualis'e aittir. Tek bir diş çevresinde üç ayrı sinir çalışır ve üçü de n. mandibularis'in dalıdır.
Üçüncü perde: damağı hangi kaslar oluşturur ve hangi sinirle çalışır?
Yumuşak damağın beş kası vardır: m. tensor veli palatini, m. levator veli palatini, m. palatoglossus, m. palatopharyngeus ve m. uvulae. Dördü plexus pharyngeus üzerinden n. vagus ile çalışır. Tek istisna m. tensor veli palatini'dir; n. mandibularis'in dalı ile uyarılır.
Damak iki parçadır. Öndeki sert damak (palatum durum) kemiktir; ön büyük bölümünü maxilla'nın processus palatinus'u, arka bölümünü os palatinum'un lamina horizontalis'i yapar. Arkadaki yumuşak damak (palatum molle) kas ve aponevrozdan oluşur ve kemiğe tutunmayan arka kenarının ortasında uvula sarkar. Latince adı velum palatinum'dur; velum perde ya da yelken demektir.
İki kasın adı işini söyler. M. tensor veli palatini damağı gerer. Tendonu os sphenoidale'nin hamulus pterygoideus çıkıntısının çevresinde yön değiştirir ve damağın içinde yayılarak aponeurosis palatina'yı oluşturur; öteki damak kasları bu aponevroza tutunur. M. levator veli palatini damağı yukarı-arkaya kaldırır ve yutma sırasında nazofarinksi ağız tarafından ayırır. İki kasın tuba auditiva'yı açmadaki rolünü kulak yazısında anlattım.
N. vagus lezyonunda "aaa" dedirtilen hastada damağın lezyon tarafı kalkmaz ve uvula sağlam tarafa çekilir. Dil ise n. hypoglossus lezyonunda lezyon tarafına sapar. İki bulgunun yönü terstir ve sınav bunu aynı soruda yan yana verebilir. Öğürme refleksinde duyu kolu n. glossopharyngeus, motor kol n. vagus'tur.
Damağın duyusu n. maxillaris'in ganglion pterygopalatinum'dan geçen dallarıyla taşınır. N. nasopalatinus foramen incisivum'dan çıkar ve ön dişlerin arkasındaki mukozayı alır. N. palatinus major foramen palatinum majus'tan çıkar ve sert damağın geri kalanını alır. Nn. palatini minores foramina palatina minora'dan çıkar ve yumuşak damağa gider. Foramen palatinum majus'tan ve foramina palatina minora'dan aynı adlı arterler geçer; a. palatina major, a. maxillaris'in dalı olan a. palatina descendens'ten gelir. Foramen incisivum'da ise a. palatina major'un uç dalı, a. sphenopalatina'nın septum dalıyla ağızlaşır. Yumuşak damağa ayrıca a. facialis'in dalı a. palatina ascendens aşağıdan ulaşır.
Dördüncü perde: tonsilla palatina nerede durur, yatağında ne vardır?
Tonsilla palatina, orofarinksin yan duvarında, önde arcus palatoglossus ile arkada arcus palatopharyngeus arasında kalan fossa tonsillaris'te durur. Yatağını m. constrictor pharyngis superior oluşturur. Ana arteri a. facialis'in r. tonsillaris dalıdır, duyusunu n. glossopharyngeus taşır, lenfi nodus jugulodigastricus'a akar.
İki arkın içinde birer kas vardır ve arklar adlarını bu kaslardan alır: öndekinde m. palatoglossus, arkadakinde m. palatopharyngeus. İki ön ark ile dil kökü ve yumuşak damak arasındaki geçit isthmus faucium'dur; ağız boşluğu burada biter, orofarinks başlar. Tonsilla palatina bu yüzden ağzın değil orofarinksin yapısı sayılır.
Tonsilin kanlanması beş kaynaktan gelir: a. facialis'in r. tonsillaris dalı ve a. palatina ascendens dalı, a. lingualis'in rr. dorsales linguae dalları, a. pharyngea ascendens ve a. maxillaris'ten gelen a. palatina descendens'in küçük damak dalı. Ana arter r. tonsillaris'tir ve beşi de a. carotis externa sistemine aittir. Yumuşak damaktan inen v. palatina externa tonsil yatağının dış yüzünden geçer; tonsil ameliyatlarında venöz kanamanın kaynağı olarak bilinir. A. carotis interna tonsilin arka-dış tarafında, yaklaşık iki buçuk santimetre uzaklıktadır.
N. glossopharyngeus tonsil yatağının alt bölümüne yakın seyreder ve tonsile rr. tonsillares dallarını verir. Aynı sinir n. tympanicus dalıyla orta kulağın duyusunu da taşıdığı için tonsil bölgesinin ağrısı kulakta hissedilebilir. Yansıyan kulak ağrısının öteki yollarını kulak yazısında topladım.
Waldeyer halkası nedir, hangi tonsillerden oluşur?
Waldeyer halkası, ağız ve burun boşluklarının farinkse açıldığı yerde mukoza altında duran lenfoid dokuların oluşturduğu halkadır. Dört grup tonsilden oluşur: çatıda tek tonsilla pharyngea, tuba auditiva ağızlarının çevresinde iki tonsilla tubaria, yanlarda iki tonsilla palatina ve dil kökünde tonsilla lingualis.
Tonsilla pharyngea büyüdüğünde halk arasında geniz eti, klinikte adenoid adını alır. Nazofarinksin çatısında ve arka duvarında durduğu için ağızdan bakıldığında görünmez. Sınav bu halkayı iki biçimde sorar: "halkaya katılmayan yapı hangisidir" ve "hangi tonsil tektir, hangisi çifttir". Embriyoloji sorusunda tonsilla palatina'nın ikinci yutak cebinden geliştiği bilgisi istenir.
Beşinci perde: farinks kaç bölümdür, kasları hangi sinirle çalışır?
Farinks, kafa tabanından cartilago cricoidea'nın alt kenarına (C6) uzanan, yaklaşık on iki-on dört santimetrelik kas-zar yapıda bir borudur ve üç bölümdür: nazofarinks, orofarinks ve laringofarinks. Kasları plexus pharyngeus üzerinden n. vagus ile çalışır; tek istisna n. glossopharyngeus'tan dal alan m. stylopharyngeus'tur.
Bölümlerin sınırı karşılarındaki boşluğa göre çizilir. Nazofarinks choana'ların arkasındadır ve yumuşak damağa kadar iner. Orofarinks yumuşak damak ile epiglotun üst kenarı arasındadır. Laringofarinks epiglotun üst kenarından cartilago cricoidea'nın alt kenarına uzanır ve özofagusla devam eder. Nazofarinksin yan duvarını burun yazısında, laringofarinksteki recessus piriformis'i larinks yazısında anlattım. Orofarinksin kendine ait çukuru vallecula epiglottica'dır; dil kökü ile epiglot arasında, orta hattaki plica glossoepiglottica mediana'nın iki yanında durur.
Farinks duvarı içten dışa beş katmandır: mukoza, submukoza, fascia pharyngobasilaris, kas tabakası ve fascia buccopharyngea. Kas tabakasında iki grup vardır.
- Halkasal kaslar: m. constrictor pharyngis superior, medius ve inferior. Üçü arkada orta hattaki raphe pharyngis'te birleşir ve alttaki, üsttekinin alt kenarını dıştan örter.
- Uzunlamasına kaslar: m. stylopharyngeus, m. palatopharyngeus ve m. salpingopharyngeus. Yutma sırasında farinksi ve larinksi yukarı çekerler.
Konstriktörlerin başlangıç yerleri yukarıdan aşağıya ağzın, dil kemiğinin ve larinksin yan duvarını izler. Üst konstriktör hamulus pterygoideus'tan, raphe pterygomandibularis'ten ve mandibula'nın iç yüzünden başlar. Orta konstriktör os hyoideum'un boynuzlarından ve lig. stylohyoideum'dan başlar. Alt konstriktör cartilago thyroidea'nın linea obliqua'sından ve cartilago cricoidea'dan başlar. Raphe pterygomandibularis birinci perdeyi beşinciye bağlar: bu bağın önüne m. buccinator, arkasına üst konstriktör tutunur.
Duyu haritası bölümleri izler: nazofarinksin duyusunu n. maxillaris, orofarinksin duyusunu n. glossopharyngeus, laringofarinksin duyusunu n. vagus taşır. Plexus pharyngeus bu yüzden üç kaynaklıdır: duyu lifleri ağırlıkla n. glossopharyngeus'tan, motor lifler n. vagus'tan, sempatik lifler ganglion cervicale superius'tan gelir.
Konstriktör kasların aralarından hangi yapılar geçer?
Farinks kasları arasında dört aralık vardır ve her aralıktan belirli yapılar geçer. Kafa tabanı ile üst konstriktör arasından tuba auditiva ve m. levator veli palatini, üst ile orta konstriktör arasından m. stylopharyngeus ve n. glossopharyngeus, orta ile alt konstriktör arasından n. laryngeus internus, alt konstriktörün altından n. laryngeus recurrens geçer.
| Aralık | Geçen yapılar |
|---|---|
| Kafa tabanı ile üst konstriktör arası | tuba auditiva, m. levator veli palatini, a. palatina ascendens |
| Üst ile orta konstriktör arası | m. stylopharyngeus, n. glossopharyngeus, lig. stylohyoideum |
| Orta ile alt konstriktör arası | n. laryngeus internus, a. ve v. laryngea superior |
| Alt konstriktörün alt kenarının altı | n. laryngeus recurrens, a. laryngea inferior |
Birinci aralıkta kas bulunmadığı için duvarı fascia pharyngobasilaris tamamlar. Üçüncü aralıktaki sinir ve damarlar membrana thyrohyoidea'yı delerek larinkse girer. Tablo yukarıdan aşağıya okunduğunda sinirlerin sırası da çıkar: önce n. glossopharyngeus, sonra n. vagus'un üst larinks dalı, en altta aynı sinirin geri dönen dalı.
Alt konstriktörün iki parçası vardır. Cartilago thyroidea'dan başlayan lifler eğik, cartilago cricoidea'dan başlayan lifler yataydır; yatay lifler özofagus girişinde sfinkter gibi çalışır. İki parçanın arasında arka duvarda kas örtüsünün zayıf kaldığı bölge Killian üçgeni adını alır. Zenker divertikülü adı verilen mukoza kesesi bu zayıf noktadan dışarı çıkar. Farinksin arkasındaki retrofaringeal alanı ve boyun fasyalarını boyun yazısında anlattım.
Damak ve farinks kaslarının sinir kuralı neden iki istisna taşır?
Damak ve farinks kaslarındaki iki istisna kasların embriyolojik kökeninden gelir. Dördüncü ve altıncı yutak arklarından gelişen kaslar n. vagus ile çalışır. M. tensor veli palatini birinci arkın kasıdır ve birinci arkın siniri olan n. mandibularis'ten, m. stylopharyngeus üçüncü arkın kasıdır ve n. glossopharyngeus'tan dal alır.
Kural tek cümleye iner: damakta ve yutakta kas görüyorsanız sinir n. vagus'tur, adı tensor ile başlayan damak kası ile adı stylo ile başlayan yutak kası dışında. Aynı kural dilde de işler. Dil kaslarının siniri n. hypoglossus'tur; tek istisna olan m. palatoglossus aslında damak kasıdır ve n. vagus ile çalışır.
N. glossopharyngeus'un motor olarak uyardığı tek çizgili kas m. stylopharyngeus'tur. Sınav bu bilgiyi iki yönden sorar: "n. glossopharyngeus hangi kası uyarır" ve "farinks kaslarından hangisi n. vagus ile çalışmaz".
Damağın kendi gelişimi de iki parçalıdır. Foramen incisivum'un önündeki primer damak intermaksiller segmentten, arkasındaki sekonder damak maksiller çıkıntıların lamina palatina'larından gelişir. Yarık dudak ve yarık damağın hangi birleşme hatasından çıktığını yüz yazısında anlattım.
Üç büyük tükürük bezi ağza nereden açılır?
Üç büyük tükürük bezinin kanalı ağzın üç ayrı yerine açılır. Gl. parotidea'nın kanalı vestibulum oris'e, üst ikinci molar dişin karşısına açılır. Gl. submandibularis'in kanalı dil altında frenulum linguae'nın yanındaki caruncula sublingualis'e, gl. sublingualis'in çok sayıda küçük kanalı plica sublingualis boyunca ağız tabanına açılır.
| Bez | Kanal | Açıldığı yer | Parasempatik yol |
|---|---|---|---|
| gl. parotidea | ductus parotideus | vestibulum oris, üst ikinci molar karşısı | n. glossopharyngeus, n. tympanicus, n. petrosus minor, ganglion oticum, n. auriculotemporalis |
| gl. submandibularis | ductus submandibularis | caruncula sublingualis | n. facialis, chorda tympani, n. lingualis, ganglion submandibulare |
| gl. sublingualis | ductus sublinguales minores ve ductus sublingualis major | plica sublingualis ve caruncula sublingualis | n. facialis, chorda tympani, n. lingualis, ganglion submandibulare |
Tablodaki yolların ayrıntısı öteki yazılardadır: parotisin parasempatik zinciri yüz yazısında, ductus submandibularis ile n. lingualis'in çaprazı dil yazısında. Burada akılda tutulacak olan eşleşmedir: parotis n. glossopharyngeus'un, öteki iki bez n. facialis'in bezidir. Damak, dudak ve yanak mukozasındaki küçük tükürük bezleri ise doğrudan üzerlerindeki mukozaya açılır.
Sınav ağız ve farinksi hangi kalıplarla sorar?
Ağız ve farinks soruları çoğunlukla istisna, geçit ve komşuluk üzerine kurulur. Sinir kuralını bozan kas, konstriktör aralığından geçen yapı, tonsil yatağının komşusu ve uvulanın sapma yönü bu bölgenin en sık karşılaşılan soru tipleridir; sınavdan sınava ağırlık değişse de kalıplar aynı kalır.
- İstisna sorusu: yumuşak damak kaslarından n. vagus ile çalışmayan, farinks kaslarından n. glossopharyngeus ile çalışan, dil kaslarından n. hypoglossus ile çalışmayan kas.
- Geçit sorusu: üst ile orta konstriktör arasından geçen yapılar; foramen palatinum majus'tan ve foramen incisivum'dan çıkan sinirler.
- Komşuluk sorusu: tonsil yatağını yapan kas, yatağa yakın sinir, tonsilin ana arteri.
- Bulgu sorusu: uvulanın sağlam tarafa, dilin lezyon tarafına sapması; öğürme refleksinin iki kolu.
- Liste sorusu: Waldeyer halkasının üyeleri, farinksin üç bölümünün sınırları, farinks duvarının katmanları.
Diş hekimliği öğrencisi ve DUS adayı için ikinci ve üçüncü perde ağırlık taşır, çünkü diş eti ve damak anestezisi bu sinir haritasına dayanır. Tıp öğrencisi ve TUS adayı için dördüncü ve beşinci perde öne çıkar. Kurul pratik sınavında maket ya da kadavra üzerinde hamulus pterygoideus, arcus palatoglossus, arcus palatopharyngeus, tonsilla palatina, torus tubarius ve recessus piriformis gösterme noktası olarak sorulabilir.
Ağız anatomisi pdf ve ders notu arayanlara
Ağız anatomisi için açık erişimli Türkçe kaynaklar vardır, ama çoğu cerrahi ya da klinik derleme düzenindedir ve sınav kalıplarını ayıklamaz. Hazır not okunurken elde bir atlas resmi bulunması ve her paragrafın resimde bulunması gerekir; yalnızca metinden çalışılan ağız anatomisi sınavda yön sorularında karışır.
Tonsil yatağını ve orofarinksi cerrah gözüyle okumak isteyen, Türkiye Klinikleri'nde yayımlanan Orofarenks ve Tonsil Cerrahi Anatomisi derlemesinin özetine bakabilir. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi KBB Anabilim Dalı'nın oral kavite ve farenks anatomisi sayfası bölgeyi klinik başlıklarla özetler.
Konu üç oturuma bölünebilir:
- Birinci oturum, ağız boşluğu: iki bölüm, dudak ve yanak, dişlerin ve diş etinin sinir tablosu, üç tükürük bezinin açılma yeri.
- İkinci oturum, damak ve tonsil: sert damağın delikleri, beş damak kası, iki ark, tonsil yatağı, Waldeyer halkası.
- Üçüncü oturum, farinks: üç bölüm, duvar katmanları, altı kas, dört aralık, sinir kuralı ve iki istisna.
Her oturumun sonunda istisnaları ve aralık tablosunu karta yazmak tekrar yükünü azaltır; kart düzenini çalışma kartları yazısında anlattım. Bölgeyi video anlatımla çalışmak isteyen diş hekimliği öğrencisi ve DUS adayı DUS için Anatomi: Baş-Boyun paketine, kurul sınavına hazırlanan tıp öğrencisi komite ve vize paketlerine, TUS adayı TUS Paketi sayfasına bakabilir. Anlatım biçimini görmek için önce ücretsiz demo paketi izlenebilir.
Sık Sorulan Sorular
Ağız boşluğu kaç bölümdür?
Ağız boşluğu iki bölümdür: vestibulum oris ve cavitas oris propria. Vestibulum oris dudak ve yanaklar ile dişler ve diş eti arasındaki dar aralıktır. Cavitas oris propria diş kavislerinin iç tarafında kalan, çatısını damağın, zeminini dil ve ağız tabanının oluşturduğu asıl boşluktur. Ağız boşluğu arkada isthmus faucium ile orofarinkse açılır.
Yumuşak damak kasları hangileridir ve hangi sinirle çalışır?
Yumuşak damak kasları m. tensor veli palatini, m. levator veli palatini, m. palatoglossus, m. palatopharyngeus ve m. uvulae'dir. M. tensor veli palatini n. mandibularis'in dalı ile, öteki dört kas plexus pharyngeus üzerinden n. vagus ile çalışır. N. vagus lezyonunda uvula sağlam tarafa çekilir.
Waldeyer halkası hangi yapılardan oluşur?
Waldeyer halkası tonsilla pharyngea, tonsillae tubariae, tonsillae palatinae ve tonsilla lingualis'ten oluşur. Tonsilla pharyngea nazofarinksin çatısında tektir, tonsilla tubaria ve tonsilla palatina çifttir, tonsilla lingualis dil kökünde durur. Halka, ağız ve burun boşluklarının farinkse açıldığı girişi çevreler.
Farinks kasları nelerdir?
Farinksin altı kası vardır. Halkasal kaslar m. constrictor pharyngis superior, medius ve inferior'dur. Uzunlamasına kaslar m. stylopharyngeus, m. palatopharyngeus ve m. salpingopharyngeus'tur. M. stylopharyngeus n. glossopharyngeus'tan, öteki kaslar plexus pharyngeus üzerinden n. vagus'tan dal alır.