Otonom Sinir Sistemi Anatomisi Nasıl Çalışılır? Sempatik ve Parasempatiği Yan Yana Okumak

  • Ana Sayfa
  • Blog
  • Otonom Sinir Sistemi Anatomisi Nasıl Çalışılır? Sempatik ve Parasempatiği Yan Yana Okumak
Otonom Sinir Sistemi Anatomisi Nasıl Çalışılır? Sempatik ve Parasempatiği Yan Yana Okumak

Sınav sabahı salona giren bir adayın kalbi hızlanır, ağzı kurur, avuç içleri terler, göz bebekleri büyür. Sınav bitip yemeğe oturulduğunda tablo tersine döner: kalp yavaşlar, tükürük bollaşır, mide çalışmaya başlar. Fizyoloji bu iki hali "savaş ya da kaç" ve "dinlen ve sindir" diye adlandırır. Anatomi başka bir şey sorar: avuç içindeki ter bezine giden lif omuriliğin hangi segmentinden çıktı, hangi ganglionda durdu, oraya hangi sinirle ulaştı? Cevabın ilk parçası ilk bakışta şaşırtıcıdır: avuç içine parasempatik lif hiç ulaşmaz. Etki tablosunu ezberleyip yolu bilmeyen öğrenci sınavda tam burada takılır. Bu yazı otonom sinir sistemi anatomisini, sempatik ve parasempatik sistemi her adımda yan yana koyarak anlatır.

Otonom sinir sistemi nedir, somatik sistemden farkı ne?

Otonom sinir sistemi (systema nervosum autonomicum), iç organları, düz kasları, kalp kasını ve bezleri istem dışı yöneten sinir sistemi bölümüdür. Sempatik ve parasempatik olmak üzere iki ana bölümden oluşur; birçok kaynak sindirim kanalı duvarındaki enterik sistemi üçüncü bölüm sayar. Organa giden her otonom motor yol iki nöronlu bir zincirdir.

Somatik motor yolda omurilikteki motor nöronun aksonu kesintisiz olarak iskelet kasına kadar gider. Otonom yolda ise birinci nöronun gövdesi merkezi sinir sisteminde, yani beyin sapında ya da omurilikte durur; aksonu bir ganglionda ikinci nöronla sinaps yapar. Birinci nörona preganglioner, gövdesi ganglionda olan ikinci nörona postganglioner nöron denir. Preganglioner lifler ince miyelinlidir, postganglioner lifler miyelinsizdir. Bu tek ayrıntı, aşağıda karşınıza çıkacak "beyaz dal, gri dal" ayrımının da kaynağıdır.

Sistemin başlıca düzenleyicilerinden biri hipotalamustur; frontal lob, amigdala ve limbik sistem de bu denetime katılır. Hipotalamusun ön bölümünün uyarılması parasempatik, arka ve yan bölümünün uyarılması sempatik yanıt doğurur. Otonom sistem yalnız motor da değildir; organlardan bilgi taşıyan visseral afferent lifler aynı yolları kullanır. Bu lifler aşağıda, organ ağrısının nereye yansıdığı sorusunda ayrıca ele alınıyor.

Sempatik ve parasempatik sistem arasındaki fark nedir?

Sempatik sistem omuriliğin torakal ve üst lumbal segmentlerinden (T1-L2) çıkar; ganglionları omurganın yanında ya da önünde, organdan uzakta durur. Parasempatik sistem beyin sapındaki dört kranial sinirin çekirdeklerinden ve S2-S4 segmentlerinden çıkar; ganglionları hedef organın yakınında ya da duvarındadır. Aradaki farkların çoğu bu iki cümleden türer.

Özellik Sempatik (pars sympathica) Parasempatik (pars parasympathica)
Çıkış yeri Torakolomber: T1-L2 (bazı kaynaklarda L3'e kadar) Kraniosakral: III, VII, IX ve X. kranial sinirler ile S2-S4
Preganglioner nöron gövdesi Omuriliğin yan boynuzu (cornu laterale), nucleus intermediolateralis Beyin sapındaki parasempatik çekirdekler; S2-S4 gri cevherinin ara bölgesi
Ganglion yeri Omurganın yanında (truncus sympathicus) ve aort dallarının önünde (prevertebral) Organın yakınında (baştaki dört ganglion) ya da organ duvarında
Preganglioner lif Kısa Uzun
Postganglioner lif Uzun Kısa
Ganglionda salınan madde Asetilkolin Asetilkolin
Organda salınan madde Çoğunlukla noradrenalin; ter bezlerinde asetilkolin Asetilkolin
Dağılım Bütün vücut: iç organlar, deri, damarlar, ekstremiteler Baş-boyun ve gövde boşluklarındaki organlar; ekstremiteye ve vücut duvarına ulaşmaz
Özel durum Adrenal medulla ganglionsuz, doğrudan preganglioner lif alır Baştaki dört ganglionda yalnız parasempatik lif sinaps yapar
Genel etki Enerji harcatır: "savaş ya da kaç" Enerji biriktirir: "dinlen ve sindir"

Tablonun tamamını satır satır ezberlemek gerekmez, iki satırını anlamak yeter. Sempatik ganglionlar omurganın yanında toplandığı için sempatik lif ganglionda durduktan sonra organa kadar uzun bir yol gider; parasempatik lif ise organın dibine kadar kesintisiz gelir, sinapsını orada yapar. Lif uzunluğu farkı buradan doğar. İkinci satır dağılımdır: bir sempatik preganglioner lif çok sayıda postganglioner nöronla bağlantı kurar, bu yüzden sempatik yanıt vücuda yaygın ve aynı anda yayılır. Parasempatik yanıt daha sınırlıdır, organ organ çalışır.

Torakolomber mi, kraniosakral mi: iki sistem nereden çıkar?

Sempatik preganglioner nöronlar omuriliğin T1-L2 segmentlerinde, gri cevherin yan boynuzundaki nucleus intermediolateralis'te bulunur. Parasempatik preganglioner nöronlar ise iki uçtadır: beyin sapında III, VII, IX ve X. kranial sinirlerin parasempatik çekirdekleri, omurilikte S2-S4 segmentleri. Kısaca sempatik sistem ortadan, parasempatik sistem iki uçtan çıkar.

Yan boynuz omuriliğin enine kesitinde yalnız bu torakolomber bölümde belirgindir; H biçimli gri cevherin ön ve arka boynuzları arasındaki küçük yan çıkıntıdır. Kesitin geri kalanı ve yolların çapraz yerleri omurilik anatomisi yazısında.

Parasempatik kranial çekirdeklerin her biri tek bir kranial sinire aittir:

  • N. oculomotorius (III): Mesencephalon'daki nucleus accessorius n. oculomotorii (Edinger-Westphal çekirdeği).
  • N. facialis (VII): Pons'taki nucleus salivatorius superior; gözyaşı bezine giden liflerin hücreleri bazı kitaplarda ayrıca nucleus lacrimalis diye anılır.
  • N. glossopharyngeus (IX): Bulbustaki nucleus salivatorius inferior.
  • N. vagus (X): Bulbustaki nucleus dorsalis n. vagi.

Bu dört siniri akılda tutmak için yaygın bir sayı kullanılır: 1973. Baştaki 1'i 10 diye okuyun, ardından 9, 7 ve 3 gelir; yani X, IX, VII ve III. Sakral parasempatik lifler ise S2-S4 segmentlerinin ön kökleriyle çıkar ve nn. splanchnici pelvici adını alır.

Merkezle bağlantı da bu yerleşimden okunur. Hipotalamustan inen lifler beyin sapının yan bölümünden ve omuriliğin yan kordonundan geçerek yan boynuza ulaşır. Bulbusun yan bölümünü ya da servikal omuriliği tutan bir lezyon bu inen lifleri keser ve aynı tarafta Horner sendromu yapabilir; sendromun ayrıntısı aşağıda.

Zincirde mi, organın dibinde mi: ganglionlar nerede durur?

Sempatik ganglionlar iki sıradadır: omurganın iki yanında zincir oluşturan paravertebral ganglionlar (truncus sympathicus) ve karın aortunun ana dallarının önündeki prevertebral ganglionlar. Parasempatik ganglionlar ise hedef organın yanında ya da duvarındadır; baştaki dört adlı ganglion dışında çoğu, organ duvarındaki küçük hücre kümeleridir.

Truncus sympathicus, kafa tabanından koksikse kadar omurganın iki yanında uzanan, ganglionların ve onları birbirine bağlayan liflerin (rr. interganglionares) oluşturduğu çift zincirdir. Her zincirde kaynağa göre 22-23 ganglion sayılır; iki zincir aşağıda koksiksin önünde tek bir ganglionda, ganglion impar'da birleşir. Bölümleri şöyle okunur:

  • Boyun: Sekiz servikal segmente karşılık çoğunlukla üç ganglion vardır. Ganglion cervicale superius en büyüğüdür; kitaplara göre C1-C3 arasında, çoğunlukla C2-C3 hizasında verilir. Ganglion cervicale medium C6 hizasında, küçüktür ve bulunmayabilir. Ganglion cervicale inferius çoğu kişide birinci torakal ganglionla kaynaşarak ganglion cervicothoracicum'u (ganglion stellatum) yapar; yeri C7-T1 hizası, birinci kostanın boynunun önüdür. Boyun ganglionlarının kendi beyaz dalı yoktur, preganglioner liflerini üst torakal segmentlerden zincir içinde yukarı çıkarak alırlar. Servikal zincirin komşulukları boyun anatomisi yazısında.
  • Göğüs: On bir-on iki ganglion kosta başlarının önünde dizilir; torakal splanknik sinirler buradan çıkar. Arka mediastendeki seyri toraks anatomisi yazısında.
  • Bel ve sakrum: Lumbal bölümde genellikle dört, sakral bölümde dört-beş ganglion bulunur; zincir sacrum'un ön yüzünde, foramina sacralia anteriora'nın iç yanından aşağı iner.

Prevertebral ganglionlar aortun ön yüzündeki dalların köklerine yerleşir: truncus coeliacus çevresinde ganglion coeliacum, a. renalis kökünde ganglion aorticorenale, a. mesenterica superior ve inferior köklerinde ganglion mesentericum superius ve inferius. Bu ganglionlar çevrelerindeki sinir ağlarıyla birlikte plexus coeliacus'u (solar pleksus), aort boyunca inen plexus aorticus abdominalis'i ve promontoryumun önündeki plexus hypogastricus superior'u oluşturur. Plexus hypogastricus superior iki n. hypogastricus ile pelvisteki plexus hypogastricus inferior'a devam eder.

Prevertebral pleksuslardan vagusun parasempatik lifleri de geçer, ama bu ganglionlarda yalnız sempatik lifler sinaps yapar; vagal lifler durmadan organ duvarına iner. Pankreas kanserinin dirençli ağrısında plexus coeliacus'a yapılan blok da bu adrese dayanır; bezin sinirleri ve komşulukları pankreas anatomisi yazısında.

Beyaz dal mı, gri dal mı: sempatik lif zincire nasıl girer?

Sempatik preganglioner lif omurilikten ön kökle çıkar ve spinal sinirden ayrılan ramus communicans albus ile zincirdeki gangliona girer. Beyaz dal yalnız T1-L2 düzeyinde vardır, çünkü preganglioner nöronlar yalnız bu segmentlerdedir. Zincirde sinaps yapan liflerin postganglioner uzantıları ise ramus communicans griseus ile 31 çift spinal sinirin hepsine geri döner.

Beyazın rengi miyelinden gelir; gri dalın lifleri miyelinsizdir. Zincire giren bir preganglioner lifin önünde dört yol vardır:

  1. Aynı seviyede sinaps. Lif girdiği ganglionda sinaps yapar; postganglioner lif gri dalla aynı spinal sinire döner ve o sinirin deri alanındaki ter bezlerine, kılları dikleştiren m. arrector pili'ye ve damarlara gider.
  2. Zincirde yukarı ya da aşağı. Lif sinaps yapmadan zincirde yukarı ya da aşağı ilerler, başka seviyedeki bir ganglionda sinaps yapar. Boyun ganglionları ile alt lumbal ve sakral ganglionlar preganglioner liflerini böyle alır; beyaz dalı olmayan segmentlerin spinal sinirleri de gri dallarını bu ganglionlardan alır. Baş ve yüzün sempatiği bu yolla ganglion cervicale superius'ta sinaps yapar, postganglioner lifler a. carotis interna ve externa çevresindeki pleksuslarla hedefe ulaşır.
  3. Zinciri sinapssız geçip splanknik sinir olarak. Lif zincirde sinaps yapmaz, splanknik sinir adıyla prevertebral ganglionlara gider ve orada sinaps yapar. Karın ve pelvis organları sempatiğini bu yolla alır.
  4. Ganglionsuz yol: adrenal medulla. Bazı preganglioner lifler hiçbir ganglionda durmadan glandula suprarenalis'in medullasına ulaşır. Medullanın kromaffin hücreleri postganglioner nöronun karşılığıdır; uyarıldığında kana adrenalin ve noradrenalin verir. Türkiye Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Dergisi'ndeki bir derlemeye göre salgının yaklaşık %80'i adrenalin, %20'si noradrenalindir.
Sempatik preganglioner lifin dört yolu: şematik enine kesit Omuriliğin yan boynuzundan çıkan sempatik lif ön kök ve spinal sinirden ramus communicans albus ile truncus sympathicus ganglionuna girer. Birinci yol: aynı ganglionda sinaps, ramus communicans griseus ile spinal sinire dönüş ve deriye dağılım. İkinci yol: zincirde yukarı ya da aşağı ilerleyip başka seviyede sinaps. Üçüncü yol: zinciri sinapssız geçip splanknik sinirle aortun önündeki prevertebral gangliona ulaşma, oradan karın organına. Dördüncü yol: ganglionsuz olarak adrenal medullaya ulaşma. Sempatik preganglioner lifin dört yolu preganglioner (miyelinli) postganglioner (miyelinsiz) sinaps omurilik, T1-L2 segmenti cornu laterale spinal sinir, ramus anterior corpus vertebrae truncus sympathicus ganglionu r. albus r. griseus 1 2 aorta prevertebral ganglion (ör. ganglion coeliacum) splanknik sinir karın organı 3 adrenal medulla ganglion yok 4 1 Aynı seviyede sinaps gri dalla spinal sinire döner: ter bezi, m. arrector pili, damar 2 Zincirde yukarı ya da aşağı başka seviyede sinaps; baş-boyun için ganglion cervicale superius 3 Zinciri sinapssız geçer splanknik sinirle prevertebral ganglionda sinaps: karın-pelvis organları 4 Ganglionsuz: adrenal medulla kromaffin hücre kana adrenalin ve noradrenalin verir Beyaz dal yalnız T1-L2'de, gri dal 31 çift spinal sinirin hepsinde. Kaynak: Akyüz ve ark., Türk Fiz Tıp Rehab Derg 2012; ders kitabı şemasından uyarlandı smtanatomi.com

Torakal splanknik sinirler diyaframın crus'larını delerek karna iner. Sınavda sık sorulan eşleme şu tablodur:

Sinir Köken Sinaps yaptığı yer Başlıca hedef
N. splanchnicus major T5-T9 torakal ganglionlar Ganglion coeliacum Ön bağırsak organları: mide, karaciğer, safra yolları, pankreas, duodenumun üst kısmı
N. splanchnicus minor T10-T11 Ganglion aorticorenale ve ganglion mesentericum superius Orta bağırsak, böbrek çevresi
N. splanchnicus imus T12 Plexus renalis Böbrek
Nn. splanchnici lumbales Lumbal zincir (L1-L2) Ganglion mesentericum inferius, plexus hypogastricus superior Arka bağırsak ve pelvis organları
Nn. splanchnici sacrales Sakral zincir Plexus hypogastricus inferior Pelvis organları ve damarları

Bu tablonun son satırı bir ad benzerliği tuzağı taşır. Nn. splanchnici sacrales sempatiktir ve sakral zincirden çıkar. Nn. splanchnici pelvici ise parasempatiktir ve S2-S4 spinal sinirlerinin ön dallarından çıkar. "Splanknik" sözcüğü yalnız "iç organa giden" demektir, sistemin adını söylemez.

Kranial sinirle mi, pelvik sinirle mi: parasempatik lif hedefe nasıl ulaşır?

Parasempatik preganglioner lifler başta III, VII ve IX. kranial sinirlerle dört adlı gangliona, gövdede n. vagus ile göğüs ve karın organlarının duvarına, pelviste nn. splanchnici pelvici ile plexus hypogastricus inferior'a ulaşır. Sinaps hedefin hemen yanında ya da duvarında yapılır, bu yüzden postganglioner lif kısa bir yol gider.

Baştaki dört ganglion TUS ve DUS'ta sık sorulan bir tablodur:

Ganglion Yeri Preganglioner yol Postganglioner hedef
Ganglion ciliare Orbitanın arka kısmı, n. opticus ile m. rectus lateralis arası Edinger-Westphal → n. oculomotorius M. sphincter pupillae ve m. ciliaris (nn. ciliares breves ile)
Ganglion pterygopalatinum Fossa pterygopalatina, n. maxillaris'e asılı Nucleus salivatorius superior → n. facialis → n. petrosus major → n. canalis pterygoidei Glandula lacrimalis; burun, damak ve farinks mukozasının bezleri
Ganglion submandibulare M. hyoglossus üzerinde, n. lingualis'e asılı Nucleus salivatorius superior → n. facialis → chorda tympani → n. lingualis Glandula submandibularis ve glandula sublingualis
Ganglion oticum Foramen ovale'nin hemen altı, n. mandibularis'in iç yanı Nucleus salivatorius inferior → n. glossopharyngeus → n. tympanicus → n. petrosus minor Glandula parotidea (n. auriculotemporalis ile)

Tablo tek bir kuralla kısalır: dört ganglion konum olarak n. trigeminus'un dallarına asılıdır, işlev olarak III, VII ve IX'a aittir. Ganglion ciliare'nin duyu kökü V1'in n. nasociliaris'inden gelir, ganglion pterygopalatinum V2'ye, ganglion submandibulare ile ganglion oticum V3'ün dallarına komşudur. Ama sinaps yapan lifler hiçbirinde n. trigeminus'tan gelmez.

Her ganglionun üç kökü vardır: parasempatik, sempatik ve duyu kökü. Ganglionda yalnız parasempatik lifler sinaps yapar. Sempatik lifler sinapsını zaten ganglion cervicale superius'ta yapmıştır, duyu liflerinin hücre gövdesi ise ganglion trigeminale'dedir; ikisi de ganglionu durmadan geçer. Ganglion pterygopalatinum yolunda bir ayrıntı daha sorulur: n. petrosus major, plexus caroticus internus'tan gelen sempatik n. petrosus profundus ile birleşir ve canalis pterygoideus içinde n. canalis pterygoidei (Vidian siniri) adını alır. Ganglionların bölgesel komşulukları baş-boyun anatomisi yazısında, ganglion ciliare'nin üç kökü ve pupilla kasları göz anatomisi yazısında, sinirlerin kafatası çıkışları kranial sinirler yazısında.

Kulak önündeki yol klinikte de karşınıza çıkar. Parotis cerrahisinden sonra n. auriculotemporalis içindeki parasempatik lifler yenilenirken yanlışlıkla deri ter bezlerine yönelebilir; hasta yemek yerken yanağında terleme ve kızarma fark eder. Buna Frey sendromu denir. Ter bezinin kolinerjik olması bu yanlış bağlantının neden çalıştığını açıklar.

N. vagus boyun, göğüs ve karın organlarına iner. Kalp, akciğerler, özofagus, mide ve ince bağırsak vagal parasempatik alır; kalın bağırsakta vagusun alanı colon transversum'un sağ üçte ikisi ile sol üçte birinin birleşim yerinde, yani orta bağırsak ile arka bağırsağın sınırında biter. Colon transversum'un sol üçte biri, colon descendens, colon sigmoideum ve rektum sakral parasempatik alır. Vagal lifler organ duvarındaki ya da yanındaki küçük ganglionlarda sinaps yapar.

Sakral parasempatik lifler S2-S4 segmentlerinden nn. splanchnici pelvici (nn. erigentes) adıyla çıkar, plexus hypogastricus inferior'a katılır ve rektuma, mesaneye, iç genital organlara ve erektil dokulara dağılır. Arka bağırsağa giden lifler pleksustan yukarı doğru, retroperitoneal olarak ilerler.

Sindirim kanalının duvarında ayrıca iki sinir ağı bulunur: kas tabakaları arasındaki plexus myentericus (Auerbach) hareketi, submukozadaki plexus submucosus (Meissner) salgıyı düzenler. Bu ağ beyinden bağımsız çalışabildiği için enterik sinir sistemi ayrı bir bölüm olarak da anılır. Postganglioner otonom nöronlar, adrenal medullanın kromaffin hücreleri ve enterik nöronlar crista neuralis kökenlidir. Enterik nöronların kalın bağırsağın son bölümüne göç edememesi, Hirschsprung hastalığındaki ganglionsuz segmentin anatomik açıklamasıdır.

Çift kablo mu, tek kablo mu: hangi organ iki sistemden lif alır?

İç organların çoğu hem sempatik hem parasempatik lif alır ve iki sistem çoğunlukla zıt yönde çalışır. Ter bezleri, kılları dikleştiren m. arrector pili, damarların büyük kısmı ve adrenal medulla ise yalnız sempatik lif alır. Parasempatik lifler ekstremitelere ve vücut duvarına ulaşmaz; koldaki ve bacaktaki her otonom lif sempatiktir.

Organ Sempatik etki Parasempatik etki
Pupilla M. dilatator pupillae kasılır, pupilla genişler M. sphincter pupillae kasılır, pupilla daralır
Tükürük bezleri Az ve koyu salgı Bol ve sulu salgı
Kalp Hız ve kasılma gücü artar Hız azalır
Bronşlar Genişler Daralır
Sindirim kanalı Hareket ve salgı azalır, sfinkterler kasılır Hareket ve salgı artar, sfinkterler gevşer
Mesane Detrusor gevşer, iç sfinkter kasılır Detrusor kasılır: işeme
Erkek genital organlar Emisyon (ejakülasyon) Ereksiyon
Ter bezleri Salgı artar Lif yok

Pupilla antagonizmanın nasıl kurulduğunu gösterir: iki sistem aynı kası zıt yönde çalıştırmaz, iki ayrı kası çalıştırır. Mesane ise üç sinirle sorulur. Detrusoru nn. splanchnici pelvici (S2-S4) kasar, iç sfinkteri sempatik lifler kasar, dış sfinkteri somatik n. pudendus yönetir. Erkekte iç sfinkterin sempatik kasılması ejakülasyon sırasında menin mesaneye kaçmasını önler. Mesanenin kas ve sfinkter yapısı böbrek anatomisi yazısında. Genital satır için İngilizce kaynaklarda yaygın bir kısaltma vardır: "point and shoot", yani parasempatik ereksiyon (point), sempatik ejakülasyon (shoot).

Kimyasal fark da tek satırdır. Ganglionda iki sistemde de asetilkolin nikotinik reseptörlere etki eder. Organda parasempatik lif asetilkolin salar ve muskarinik reseptör kullanır; sempatik lif çoğunlukla noradrenalin salar. İstisna ter bezleridir: sempatik postganglioner lif burada da asetilkolin salar. Akılda tutulacak cümle şudur: ter bezi anatomik olarak sempatik, kimyasal olarak kolinerjiktir.

Organ ağrısı sempatik yolla mı, parasempatik yolla mı döner?

Organlardan gelen ağrı lifleri çoğunlukla sempatik liflerin yolunu tersine izler ve omuriliğe T1-L2 segmentlerinden girer; ağrı bu segmentlerin deri alanına yansır. Kan basıncı ve kan gazı gibi refleks bilgileri ise parasempatik yolla, n. glossopharyngeus ve n. vagus ile beyin sapına taşınır. Pelvisteki bazı organların ağrısı S2-S4 yoluyla döner.

Yansıyan ağrının anatomik açıklaması budur: organdan gelen ağrı lifi, aynı segmentin deriden gelen lifleriyle omurilikte aynı yere girer, beyin ağrıyı deriye yerleştirir. Kalbin ağrısının göğse ve sol kolun iç yüzüne yayılması üst torakal segmentlerin (T1-T4) deri alanıyla açıklanır. Apandisitin ilk saatlerinde ağrının göbek çevresinde başlaması orta bağırsağın T10 segmentine bağlıdır; ağrının sağ alt kadrana kayması ise iltihabın parietal peritona ulaştığını, artık somatik liflerin devreye girdiğini gösterir.

Sindirim kanalının otonom haritası embriyolojik bölümlere göre okunursa tek tabloya sığar:

Bölüm Sempatik (segment → ganglion) Parasempatik Ağrının yansıdığı yer
Ön bağırsak: mide, duodenumun üst yarısı, karaciğer, safra yolları, pankreas T5-T9, n. splanchnicus major → ganglion coeliacum N. vagus Epigastrium
Orta bağırsak: duodenumun alt yarısından colon transversum'un yaklaşık sağ üçte ikisine T10-T11, n. splanchnicus minor → ganglion mesentericum superius N. vagus Göbek çevresi
Arka bağırsak: colon transversum'un sol üçte birinden rektuma L1-L2, nn. splanchnici lumbales → ganglion mesentericum inferius Nn. splanchnici pelvici (S2-S4) Göbek altı (hipogastrium)

Pelviste ağrının hangi yolu izleyeceğini periton belirler. Peritonla örtülü organ bölümlerinin ağrısı sempatik liflerle üst lumbal segmentlere, peritonun altında kalan bölümlerin ağrısı parasempatik liflerle S2-S4'e döner. Bu sınıra pelvik ağrı çizgisi denir.

Pitoz aynı, pupil zıt: Horner mi, III. sinir felci mi?

Horner sendromu, göz ve yüzün sempatik yolunun herhangi bir noktada kesilmesiyle aynı tarafta ortaya çıkan hafif pitoz, miyozis ve yüzde terleme azlığı (anhidroz) üçlüsüdür. III. kranial sinir felcinde de pitoz vardır ama pupilla genişler, çünkü orada kesilen yol parasempatiktir. İki tabloyu pupilla ayırır.

Gözün sempatik yolu üç nörondan oluşur ve her nöronun kendine özgü lezyon adresi vardır:

  1. Birinci nöron: Hipotalamustan beyin sapı ve servikal omurilik boyunca C8-T2 segmentlerindeki centrum ciliospinale'ye (Budge merkezi) iner. Bulbusun yan bölümünü tutan inme (Wallenberg sendromu) ya da servikal omurilik lezyonu bu nöronu keser.
  2. İkinci nöron: Üst torakal ön köklerle çıkar, ganglion stellatum'un içinden geçip zincirde yukarı çıkar ve ganglion cervicale superius'ta sinaps yapar. Akciğer tepesindeki tümör (Pancoast tümörü), boyun cerrahisi ya da ganglion stellatum bloğu bu nöronu etkiler.
  3. Üçüncü nöron: Ganglion cervicale superius'tan a. carotis interna çevresindeki pleksusla kafa içine girer, sinus cavernosus'tan geçip orbitaya ulaşır ve m. dilatator pupillae ile m. tarsalis superior'a gider. Yüzün ter liflerinin çoğu a. carotis externa çevresinden gittiği için bu düzeydeki lezyonda anhidroz belirgin olmayabilir. Karotis diseksiyonu bu nöronun tipik lezyonudur.

Pitozun derecesi de ayırıcıdır. Horner'de kapak hafif düşer, çünkü yalnız sempatik innervasyonlu düz kas olan m. tarsalis superior devreden çıkar. III. sinir felcinde kapağı asıl kaldıran m. levator palpebrae superioris felç olur ve kapak tamamen kapanabilir. Kapak kaslarının mekaniği göz anatomisi yazısında, ganglion stellatum'un akciğer tepesi ve a. subclavia ile komşuluğu boyun anatomisi yazısında.

Sınavlar otonom sinir sistemini nasıl sorar?

Otonom sinir sistemi sınavda nadiren uzun bir tanım olarak sorulur; soru çoğu kez bir lifi bir gangliona, bir siniri bir segmente ya da bir bulguyu bir lezyon adresine eşlemeyi ister. TUS'ta bu eşleme şıklara gizlenir, fakülte kurulunda ise kadavrada zinciri ve splanknik sinirleri göstermek istenir.

Beş kalıp öne çıkar:

  1. Ganglionda sinaps yapan lif hangisi? Baştaki dört ganglionda yalnız parasempatik lifler sinaps yapar. Ganglion oticum'da sinaps yapan lifin kaynağı n. glossopharyngeus'tur, ganglionun asılı olduğu sinir n. mandibularis'tir.
  2. Hangi spinal sinirde beyaz dal yok? T1-L2 dışındaki her spinal sinir, örneğin C5, L4 ya da S1, yalnız gri dal alır.
  3. Splanknik eşleme. Major T5-T9 ve ganglion coeliacum, minor T10-T11, imus T12; sacrales sempatik, pelvici parasempatik.
  4. Yalnız sempatik alan. Ter bezi, m. arrector pili, damarların çoğu ve adrenal medulla; ter bezinin kolinerjik oluşu ayrıca sorulur.
  5. Lezyon tablosu. Horner üçlüsü ile III. sinir felcinin farkı, Frey sendromu, sakral parasempatik hasar sonrası işeme güçlüğü.

Tıp fakültelerinde konu çoğunlukla ikinci sınıfın sinir sistemi kurulunda işlenir. Pratik sınavda truncus sympathicus arka mediastende kosta başlarının önünde, n. splanchnicus major ise zincirden ayrılıp aşağı-içe inerken gösterilir. DUS'ta baştaki ganglionlar ve tükürük bezlerinin parasempatik yolları öne çıkar. Fizyoterapi öğrencisi için kritik klinik başlık otonom disrefleksidir: T6 ve üstündeki omurilik yaralanmasında lezyonun altındaki geniş splanknik sempatik çıkış beyin denetiminden kopar. Hemşirelik programlarında konu çoğunlukla sistemin bölümleri ve etki tablosuyla sınırlı kalır.

Sık karıştırılan üç nokta var. Nn. splanchnici pelvici ile nn. splanchnici sacrales karışır; biri parasempatik, öteki sempatiktir. Ganglion submandibulare ve ganglion oticum'da konum ile işlev karışır; ikisi de V3'e komşudur, ama sinaps yapan lifler sırasıyla VII ve IX'dan gelir. Beyaz ve gri dal karışır: beyaz dal preganglioner, miyelinli ve yalnız T1-L2'de; gri dal postganglioner, miyelinsiz ve her spinal sinirde.

Otonom sinir sistemini hangi kaynakla, nasıl çalışmalı?

Otonom sinir sistemi tek bir şema üzerinden öğrenilir: ortada omurilik ve beyin sapı, bir yanda sempatik çıkış ve zincir, öbür yanda kranial ve sakral parasempatik çıkış, arada organlar. Önce çıkış yerleri ve ganglionlar, sonra lif yolları, en sonda organ etkileri ve lezyonlar çalışılırsa etki tablosu ezber olmaktan çıkar.

Kaynak olarak Türkiye Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Dergisi'nde yayımlanan "Otonom Sinir Sistemi Anatomisi ve Değerlendirilmesi" derlemesi kısa bir çerçeve sunar; sistemin üç bileşenini, preganglioner ve postganglioner nöronların yerini, transmitterleri ve otonom işlev testlerini birkaç sayfada toplar. Ganglionların topografisini ders kitabınızın sinir sistemi bölümüyle birlikte çalışın. Konuyu üç oturuma bölün:

  • Çizim oturumu: Boş kâğıda omuriliği dikey bir şerit olarak çizin; T1-L2'yi kırmızıyla, beyin sapını ve S2-S4'ü maviyle boyayın. Zinciri, üç boyun ganglionunu, splanknik sinirleri ve prevertebral ganglionları ekleyin, sonra yukarıdaki dört yolu tek bir segmente çizin.
  • Ganglion kartı oturumu: Baştaki dört ganglionun her biri için ön yüze adını, arka yüze "yer, asılı olduğu sinir, sinaps yapan lifin kaynağı, hedef" dörtlüsünü yazın. Kart düzeni anatomi çalışma kartları yazısında.
  • Organ satırı oturumu: Her organ için tek satır yazın: sempatik segment, parasempatik kaynak, ağrının yansıdığı yer. Bölge çalışırken öğrendiğiniz kalp, mide ve mesane sinirlerini bu satırlara bağlayın.

Sinir sistemi kurulunu video üzerinden çalışmak isteyenler için tıp 1-2 nöroanatomi ve duyu paketi, kurul ve vize haftası için komite/vize paketleri var. TUS'a hazırlanıyorsanız otonom sistem TUS paketinin nöroanatomi bölümünde, genel yöntem TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında. Anlatım tarzını görmek isterseniz önce ücretsiz demo paketi izleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Otonom sinir sistemi nedir, bölümleri nelerdir?

Otonom sinir sistemi, iç organları, düz kasları, kalp kasını ve bezleri istem dışı yöneten sinir sistemi bölümüdür. Sempatik ve parasempatik olmak üzere iki ana bölümü vardır; birçok kaynak sindirim kanalı duvarındaki enterik sistemi üçüncü bölüm olarak sayar. Organa giden her otonom motor yol, merkezi sinir sistemindeki preganglioner nöron ile gangliondaki postganglioner nörondan oluşan iki nöronlu bir zincirdir.

Sempatik ve parasempatik sinir sistemi arasındaki fark nedir?

Sempatik sistem omuriliğin T1-L2 segmentlerinden çıkar, ganglionları omurganın yanında ve aort dallarının önündedir, preganglioner lifi kısa, postganglioner lifi uzundur ve organda çoğunlukla noradrenalin salar. Parasempatik sistem III, VII, IX ve X. kranial sinirlerden ve S2-S4 segmentlerinden çıkar, ganglionları organın yanında ya da duvarındadır, preganglioner lifi uzun, postganglioner lifi kısadır ve organda asetilkolin salar.

Parasempatik lif taşıyan kranial sinirler hangileridir?

Parasempatik lif taşıyan kranial sinirler n. oculomotorius (III), n. facialis (VII), n. glossopharyngeus (IX) ve n. vagus'tur (X). İlk üçü baştaki dört ganglionda sinaps yapar: III ganglion ciliare'de, VII ganglion pterygopalatinum ve ganglion submandibulare'de, IX ganglion oticum'da. N. vagus göğüs ve karın organlarının duvarındaki küçük ganglionlarda sinaps yapar.

Truncus sympathicus nedir, nerede bulunur?

Truncus sympathicus, kafa tabanından koksikse kadar omurganın iki yanında uzanan, sempatik ganglionların ve onları birbirine bağlayan liflerin oluşturduğu çift zincirdir. Boyunda genellikle üç ganglion bulunur, göğüste ganglionlar kosta başlarının önünde dizilir. İki zincir aşağıda koksiksin önünde ganglion impar'da birleşir. Zincir spinal sinirlere ramus communicans albus ve griseus ile bağlanır.


Yayın tarihi: