Karın arterlerinde dört kısa soru düşünün. A. gastrica dextra kimin dalıdır? A. gastroomentalis dextra kimin dalıdır? A. cystica kimin dalıdır? A. pancreaticoduodenalis inferior truncus coeliacus soyundan mı gelir? Dördünde de aynı tuzak çalışır: arterin adı bir yeri çağrıştırır, soru ise arterin nereden çıktığını ister.
Sağ ve sol çiftlerini yan yana ezberleyince a. gastrica sinistra ile a. gastrica dextra kardeş gibi görünür. Oysa biri truncus coeliacus'un doğrudan dalıdır, öbürü araya iki arter girdikten sonra çıkar. Bu yüzden truncus coeliacus'u listeyle değil, soy ağacıyla okumak daha güvenlidir. Her arter için tek soru sorulur: babası kim?
Benzetmenin sınırını baştan söyleyelim. Soy ağacı arterin çıkış yerini anlatır, kanın hep aynı yönde akacağını söylemez: kollar uçlarda birbirine bağlanır, bazı kişilerde bir arter başka bir gövdeden çıkar. Aşağıdaki ağaç klasik düzeni gösterir, varyasyonları yeri geldikçe işaretleyeceğiz.
Truncus coeliacus nedir, nerede başlar?
Truncus coeliacus, abdominal aortun ön yüzünden yaklaşık T12 hizasında çıkan, 1-2 cm uzunluğunda kısa bir arter gövdesidir. A. gastrica sinistra, a. splenica ve a. hepatica communis olarak üçe ayrılır; karın içindeki ön bağırsak türevlerini ve dalağı besler. Türkçe kaynaklarda çölyak trunkus ya da çölyak arter adıyla da geçer.
Aortun önden çıkan üç tek dalının ilkidir; alttaki ikisi a. mesenterica superior ve a. mesenterica inferior'dur. Mide, karaciğer ve pankreasın aynı arterden beslenmesinin nedeni embriyolojidedir: hepsi ön bağırsak bölgesinden gelişir. Dalak ise endodermden gelmez, dorsal mezogastriumda büyür ama kanını yine bu gövdeden alır.
Gövdenin çevresinde dört komşu akılda tutulur:
- Lig. arcuatum medianum: Diyaframın iki crus'unu aortun önünde birleştiren bağdır, normalde gövdenin üstünden geçer.
- Ganglion coeliacum ve plexus coeliacus: Gövdenin kökünü saran otonom yapılardır.
- Nodi coeliaci: Mide ve komşu organların lenfi bu düğümlerde toplanır.
- Pankreas ve bursa omentalis: Pankreasın üst kenarı gövdenin hemen altındadır, önünde ise bursa omentalis ile omentum minus bulunur.
Üçlü dallanmanın klasik adı tripus Halleri'dir. Panagouli ve arkadaşlarının 2013 tarihli derlemesinde 12.196 olguda üçlü dallanma yaklaşık %89 oranında bildirilir. Geri kalanında iki dal ortak gövde paylaşabilir ya da truncus coeliacus, a. mesenterica superior ile tek gövdeden çıkabilir.
Peki bu kısa gövde nasıl sıkışır?
Lig. arcuatum medianum alçak yerleşirse gövdenin üstünden değil önünden geçer ve onu sıkıştırabilir. Tablo median arkuat ligament sendromu ya da truncus coeliacus kompresyon sendromu adıyla anılır; karnın üst bölümünde ağrı, kilo kaybı ve üfürüm bildirilir, ganglion basısının da katkısı olabileceği düşünülür. Bası görülen herkeste yakınma olmaz; kan, aşağıda anlatacağımız köprülerden dolanabilir.
Truncus coeliacus dalları kaç kuşakta toplanır?
Truncus coeliacus soyu dört kuşakta okunur. Birinci kuşakta üç ana dal durur. İkincide a. gastrica sinistra, a. splenica ve a. hepatica communis'in dalları, üçüncüde a. hepatica propria ile a. gastroduodenalis'in dalları, dördüncüde a. cystica yer alır. Bir arterin kuşağını bilmek, babasını bilmek demektir.
Şemadaki kırmızı çerçeveler ad çiftlerini, kesikli kırmızı çizgiler köprüleri, kesikli kutu ise soyun dışında kalan a. pancreaticoduodenalis inferior'u gösterir. Kuşak numarası bir ders kitabı terimi değildir, soruyu çözmek için kurduğumuz bir sayımdır. Ağaçta bir de ad değişimi vardır: a. hepatica communis, a. gastroduodenalis'i verdikten sonra a. hepatica propria adını alır.
Birinci kuşak: üç ana dal birbirinden nasıl ayrılır?
Üç dalı ayırmanın en kısa yolu yöne bakmaktır. Yukarı çıkan a. gastrica sinistra en incesidir, sola giden a. splenica en kalınıdır, a. hepatica communis ise sağa giden tek daldır. Yön, kalınlık ve son durak birlikte öğrenilince bu üç arter sınavda birbirine karışmaz.
| Dal | Yön ve kalınlık | Yolu | Hedefi |
|---|---|---|---|
| A. gastrica sinistra | Yukarı, en ince | Özofagusun alt ucuna dal verir, sonra omentum minus içinde küçük kurvatur boyunca iner | Özofagusun alt ucu, küçük kurvaturun üst bölümü |
| A. splenica | Sola, en kalın | Kıvrımlı; midenin arkasından ve pankreasın üst kenarından geçer, lig. splenorenale ile hiluma varır | Dalak, pankreas gövde ve kuyruğu, fundus, büyük kurvaturun sol yarısı |
| A. hepatica communis | Sağa, tek | Pars superior duodeni'nin üst kenarına gelir ve iki kola ayrılır | Karaciğer, safra kesesi, pylorus, duodenumun üst bölümü, pankreas başı, büyük kurvaturun sağ yarısı |
Tablonun ince noktası a. gastrica sinistra'dır. Mide arteri diye anılır ama özofagusa da dal verir; yanındaki v. gastrica sinistra özofagus varislerinin portal tarafını kurar. Arter ve ven aynı adı taşısa da truncus coeliacus'un venöz bir eşi yoktur; bu ven çoğunlukla v. portae'ye ya da v. splenica'ya açılır.
İkinci kuşak: a. splenica ile a. hepatica communis hangi dalları verir?
A. splenica yol boyunca pankreas dalları, aa. gastricae breves, a. gastroomentalis sinistra ve dalak dalları verir. A. hepatica communis ise iki kola ayrılır: a. hepatica propria karaciğere çıkar, a. gastroduodenalis duodenumun arkasından iner. A. gastrica sinistra'nın bu kuşaktaki payı özofagus dallarıdır.
A. splenica'nın dalları, hilumdan önce şu sırayla akılda tutulabilir:
- Rami pancreatici: A. pancreatica dorsalis, a. pancreatica magna ve a. caudae pancreatis bu gruptadır; a. pancreatica dorsalis'in kökeni kişiden kişiye değişir. Pankreas yazısında a. splenica'yı durak durak izledik; pankreasın gövde ve kuyruğu bu dallardan beslenir.
- A. gastrica posterior: Herkeste bulunmaz; 38 çalışmayı toplayan 2023 tarihli bir meta-analizde yaklaşık %57 oranında bildirilmiştir. Varsa çoğunlukla a. splenica'dan çıkar ve midenin arka duvarına gider.
- Aa. gastricae breves: Lig. gastrosplenicum içinde fundusa giden 5-7 kısa arterdir. Komşularıyla bağlantısı konusunda kaynaklar ayrışır: StatPearls a. splenica kapanınca fundusta iskemi riskini vurgular, Kenhub ise a. gastrica sinistra ile anastomoz bildirir.
- A. gastroomentalis sinistra: Büyük kurvaturun sol yarısını besler. Eski kaynaklarda a. gastroepiploica sinistra adıyla geçer.
- Rami splenici: Hilum önünde ayrılan uç dallardır, dalak segmentlerine gider.
Kıvrımlı yol bir ayrıntı daha taşır: viseral arter anevrizmalarının en sık anılan tipi a. splenica'dadır; oran eski serilerde yaklaşık %60 olarak geçer, güncel derlemelerde daha düşük verilir. Kadın cinsiyet, çoklu gebelik ve portal hipertansiyon risk etkenleri arasında sayılır.
Üçüncü kuşak: a. gastrica dextra neden a. gastrica sinistra'nın kardeşi değildir?
A. gastrica dextra en sık a. hepatica propria'dan çıkar, yani truncus coeliacus'tan üç basamak ötededir; a. gastrica sinistra ise gövdenin doğrudan dalıdır. İkisi küçük kurvaturda birleşir ve eş ad taşır. A. gastroomentalis dextra ile sinistra için de durum aynıdır: ad ortak, soy hattı farklıdır.
| Arter | Babası | Kuşak |
|---|---|---|
| A. gastrica sinistra | Truncus coeliacus | 1 |
| A. gastrica dextra | En sık a. hepatica propria (değişken: a. hepatica sinistra, a. hepatica communis) | 3 |
| A. gastroomentalis sinistra | A. splenica | 2 |
| A. gastroomentalis dextra | A. gastroduodenalis | 3 |
| A. hepatica dextra ve sinistra | A. hepatica propria, gerçek kardeş | 3 |
| A. pancreaticoduodenalis superior | A. gastroduodenalis | 3 |
| A. pancreaticoduodenalis inferior | A. mesenterica superior, başka aile | Soy dışı |
Tablodaki son satır en sinsi olanıdır. Adın "superior" ve "inferior" çifti aynı babayı düşündürür, oysa inferior olan truncus coeliacus soyundan bile değildir.
A. hepatica propria, omentum minus'un serbest kenarı olan lig. hepatoduodenale içinde yukarı çıkar ve porta hepatis'in yakınında a. hepatica dextra ile a. hepatica sinistra'ya ayrılır. Foramen epiploicum'un önünde bu ligamenti sıkan Pringle manevrasının durdurduğu arter de budur.
A. gastroduodenalis ise pars superior duodeni'nin arkasından iner. Önce a. pancreaticoduodenalis superior posterior ile küçük supraduodenal ve retroduodenal dalları verir, sonra iki uç dala ayrılır: a. gastroomentalis dextra ve a. pancreaticoduodenalis superior anterior. Dalların sırası kişiden kişiye değişebilir, ama adres değişmez: duodenumun üstü, pankreasın başı, büyük kurvaturun sağı.
Dördüncü kuşak: a. cystica kimin dalıdır?
A. cystica çoğunlukla a. hepatica dextra'nın dalıdır; safra kesesini besler ve truncus coeliacus'tan sayılınca dördüncü kuşakta durur. "Kimin dalı" sorusunda a. hepatica propria'yı işaretlemek bir kuşak atlamak, a. hepatica communis'i işaretlemek iki kuşak atlamaktır. Cerrahi adresi hepatosistik (Calot) üçgenidir.
Üçgenin sınırları ve tarihsel tanım farkı karaciğer yazısında anlatıldı. Burada bir noktayı ekleyelim: soy ağacının en çok değiştiği yer burasıdır. Karaciğer arterlerinin ders kitabı düzeni seriye göre yaklaşık %50 ile %80 arasında bildirilir. Sağ hepatik arterin a. mesenterica superior'dan, sol hepatik arterin a. gastrica sinistra'dan çıkması en bilinen iki sapmadır; Michels tiplerini kullanan kadavra serilerinde ikisi de aşağı yukarı her on kişiden birinde görülür, ama oran seriden seriye değişir. Sağ hepatik arteri a. mesenterica superior'dan gelen birinde, ondan çıkan a. cystica da başka bir ailenin torunu olur. Soruda varyasyon belirtilmemişse klasik ağaçtan cevap verin.
Hangi organ hangi kollardan beslenir?
Mide, truncus coeliacus'un üç dalından da kan alır: küçük kurvatur gastrik arterlerden, büyük kurvatur gastroomental arterlerden, fundus kısa arterlerden beslenir. Pankreas başı ise truncus coeliacus ile a. mesenterica superior'un ortak alanıdır; gövde ve kuyruğun arteri a. splenica'dır.
| Organ ya da bölge | Besleyen arter | Geldiği kol |
|---|---|---|
| Özofagusun alt ucu | Rami oesophageales | A. gastrica sinistra |
| Küçük kurvatur | A. gastrica sinistra, a. gastrica dextra | Doğrudan gövde, a. hepatica propria |
| Büyük kurvatur | A. gastroomentalis sinistra, dextra | A. splenica, a. gastroduodenalis |
| Fundus | Aa. gastricae breves | A. splenica |
| Duodenum, papilla üstü | A. pancreaticoduodenalis superior | A. gastroduodenalis |
| Duodenum, papilla altı | A. pancreaticoduodenalis inferior | A. mesenterica superior |
| Pankreas başı | Superior ve inferior arkad | A. gastroduodenalis, a. mesenterica superior |
| Pankreas gövde ve kuyruğu | Rami pancreatici | A. splenica |
| Dalak | Rami splenici | A. splenica |
| Karaciğer | A. hepatica dextra, sinistra | A. hepatica propria |
| Safra kesesi | A. cystica | A. hepatica dextra |
Tablonun iki sınırı sindirim embriyolojisiyle birebir örtüşür: papilla duodeni major'un üstü ön bağırsak, altı orta bağırsaktır. Mide arterlerinin seyri ve bağlandıklarında ne olduğu ise mide yazısında.
Peki ülser hangi arteri kanatır?
Cevap ülserin duvarına bakar. Duodenum bulbusunun arka duvarındaki ülser, hemen arkasındaki a. gastroduodenalis'i aşındırabilir; bilinen klasik eşleşme budur. Küçük kurvatur ülserinde a. gastrica sinistra ya da dextra dalları düşünülür. A. splenica midenin arkasında, pankreasın üst kenarı boyunca seyrettiği için arka duvar ülseri bu arteri de aşındırabilir; ama kitaplarda anılan bu tablo çok nadirdir ve daha çok olgu sunumu düzeyinde bildirilir.
Soy ağaçları nerede birbirine bağlanır?
Truncus coeliacus soyunda üç önemli köprü vardır: küçük kurvaturda iki gastrik arter, büyük kurvaturda iki gastroomental arter, pankreas başında superior ve inferior pankreatikoduodenal arterler. İlk ikisi aynı ailenin içinde kalır; üçüncüsü truncus coeliacus ile a. mesenterica superior'u birbirine bağlar.
İlk iki köprü, midenin tek bir arter kapandığında beslenmeye devam edebilmesinin nedenidir. Üçüncü köprü ise ailenin dışına çıkar. A. pancreaticoduodenalis inferior, a. mesenterica superior'un ilk dalı olarak anlatılır ve superior dallarla pankreas başının ön ve arka yüzünde iki arkad kurar. Bu köprüyü karın yazısında tek cümleyle geçmiştik; soy ağacı üzerinde önemi daha iyi görünür.
Gövde daralırsa kan bu köprüden ters yönde akabilir: a. mesenterica superior, arkad, a. gastroduodenalis, a. hepatica propria. Truncus coeliacus darlığının çoğu kişide sessiz kalması bu yüzdendir. Aynı mantık bir cerrahi ayrıntıyı da açıklar: a. hepatica communis, a. gastroduodenalis'in çıkışından önce bağlanırsa karaciğer çoğunlukla bu yoldan beslenmeyi sürdürür. Pankreas başı ameliyatında ise a. gastroduodenalis kesildiği için köprü ortadan kalkar; truncus coeliacus darsa karaciğerin arter akımı tehlikeye girebilir.
Soy hattı sorusu nasıl çözülür?
Soy hattı sorusunu çözerken ilk adım, köken sorusunun bir üst kuşağı mı yoksa en baştaki gövdeyi mi istediğini ayırmaktır. "Kimin dalıdır" sorusu çoğunlukla bir üst kuşağı arar. Truncus coeliacus cevabını yalnız üç ana dal için verin. Aşağıdaki sekiz zincirde soru işaretinin yerine gelen arteri söyleyin.
- Truncus coeliacus → a. hepatica communis → ? → a. gastroomentalis dextra
- Truncus coeliacus → a. hepatica communis → a. hepatica propria → ? → a. cystica
- Truncus coeliacus → ? → a. gastroomentalis sinistra
- A. splenica → ? → fundus
- A. mesenterica superior → ? → pankreas başı arkadı → a. gastroduodenalis
- A. hepatica propria → ? → küçük kurvaturun alt bölümü
- Truncus coeliacus → ? → rami oesophageales
- Truncus coeliacus → ? → a. pancreatica magna
Cevaplar: 1. a. gastroduodenalis, 2. a. hepatica dextra, 3. a. splenica, 4. aa. gastricae breves, 5. a. pancreaticoduodenalis inferior, 6. a. gastrica dextra, 7. a. gastrica sinistra, 8. a. splenica.
Sekizde sekiz yapamadıysanız sorun ezber eksiği değildir, ağacın bir basamağı eksiktir: yanlış yaptığınız zincirin babasını şemadan bulun. Kurul ve vize haftasında aynı mantığı anatomi vize soruları yazısındaki soru tipleriyle, TUS çalışıyorsanız TUS anatomi rehberindeki tekrar düzeniyle birleştirin. Kadavra ya da maket başında gösterilecek yapılar fakülteden fakülteye değişir; yukarı, sola, sağa kuralı orada da işe yarar.
Bu ağaç nasıl kalıcı olur?
Truncus coeliacus dalları üç turda yerleşir: önce boş kâğıda ağaç çizilir, sonra her dalın yanına beslediği organ yazılır, en son organdan babaya geri gidilir. Turların arasına bir iki gün koymak hatırlamayı zorlaştırır, kalıcılığı artıran da bu zorluktur. Yanlış yapılan hat ertesi güne kart olarak taşınır.
- Birinci tur, yalnız ağaç. Kitabı kapatın, gövdeden başlayıp dört kuşağı çizin. Önce yukarı, sola, sağa üç kolu kurun; sonra kolları uzatın. A. gastrica dextra ve a. gastroomentalis dextra'yı doğru babaya bağladığınızı kontrol edin.
- İkinci tur, organ ekleyerek. Aynı ağacın her ucuna organı yazın. Mide için üç kolun da mide bölgesine ulaştığını görün.
- Üçüncü tur, tersten. "Fundus", "pankreas başı", "safra kesesi" gibi organlardan başlayıp gövdeye kadar soy hattını söyleyin.
Yanlış yaptığınız hatlar için çalışma kartları yazısındaki düzeni kullanabilirsiniz: kartın önüne arter, arkasına babası ve beslediği yer.
Konuyu videoyla görmek isterseniz "Aorta thoracica ve Aorta abdominalis" dersi ile organ tarafındaki "Mide, Duodenum, Jejunum ve Ileum", "Pankreas ve Dalak", "Karaciğer ve Safra kesesi" dersleri TUS İçin Anatomi ve Tıp 1-2 Sindirim ve Ürogenital paketlerinde yer alıyor. Önce anlatım tarzını görmek isterseniz ücretsiz demo paketinden başlayabilirsiniz. Ağacı başka bir anlatımla karşılaştırmak için TeachMeAnatomy'nin truncus coeliacus sayfası ile Kenhub'ın özeti işinize yarar.
Sık Sorulan Sorular
Truncus coeliacus nedir, nerede bulunur?
Truncus coeliacus, abdominal aortun ön yüzünden yaklaşık T12 hizasında, lig. arcuatum medianum'un hemen altında çıkan kısa arter gövdesidir. Pankreasın üst kenarının üzerinde, bursa omentalis'in arkasında durur ve kökü plexus coeliacus ile çevrilidir. Karın içindeki ön bağırsak türevlerini ve dalağı besler.
Truncus coeliacus dalları nelerdir?
Truncus coeliacus üç ana dal verir: a. gastrica sinistra, a. splenica ve a. hepatica communis. A. gastrica sinistra yukarı çıkan en ince dal, a. splenica sola giden en kalın dal, a. hepatica communis sağa giden tek daldır. Bu üç arter dışındaki mide, pankreas ve karaciğer arterleri bu üç kolun devamından çıkar.
A. splenica'nın dalları nelerdir?
A. splenica, pankreasın gövde ve kuyruğuna giden rami pancreatici'yi, fundusa giden aa. gastricae breves'i, büyük kurvaturun sol yarısına giden a. gastroomentalis sinistra'yı ve dalak segmentlerine giden rami splenici'yi verir. Bazı kişilerde midenin arka duvarına giden a. gastrica posterior da bu arterden çıkar.
A. hepatica communis ile a. hepatica propria nasıl ayrılır?
A. hepatica communis truncus coeliacus'un sağa giden doğrudan dalıdır ve a. gastroduodenalis'i verene kadar bu adı taşır. Sonrasında lig. hepatoduodenale içinde yukarı çıkan bölüm a. hepatica propria'dır. A. gastrica dextra en sık ondan çıkar, kendisi de a. hepatica dextra ve sinistra olarak ayrılır. A. cystica ise çoğunlukla a. hepatica dextra'dandır.