Açık aort anevrizması ameliyatında a. mesenterica inferior sık sık bağlanır, bazen de aort duvarındaki pıhtı yüzünden zaten tıkalı bulunur. Bu ameliyatlardan sonra kolon iskemisi seyrek görülür. A. mesenterica superior aniden tıkandığında ise ince bağırsağın büyük bölümü ve kolonun sağ yarısı birlikte tehlikeye girer. İkisi de aortun karın bölümünden öne çıkan tek dallardır ve adları yalnız bir kelimeyle ayrılır.
Aradaki fark o tek kelimeden büyüktür. Bu yazı iki arteri yan yana koyup yedi farkla ayırıyor: besledikleri bölge, duodenuma göre konumları, izledikleri yol, dallarının yönü, ince bağırsaktaki arkad deseni, eşlik eden ven ve kapanınca ne olduğu. Her fark sınavda ayrı bir soru kalıbına denk gelir: kimin dalı, nereyi besler, hangi yapının önünden geçer, en zayıf nokta hangisidir.
Truncus coeliacus soyunu dört kuşaklık soy ağacı yazısında okumuştuk. Burada aortun öbür iki tek ön dalını tamamlıyoruz: ön bağırsağın arterinden sonra orta ve arka bağırsağın arterleri.
A. mesenterica superior ve inferior nedir, aorttan nerede çıkar?
A. mesenterica superior ve a. mesenterica inferior, aorta abdominalis'in ön yüzünden çıkan çift olmayan iki daldır. Superior, L1 hizasında truncus coeliacus'un yaklaşık bir santim altından çıkar ve orta bağırsağı besler. Inferior, L3 hizasında, aort çatallanmasının 3-4 cm üstünden çıkar ve arka bağırsağı besler.
A. mesenterica superior, duodenumun papilla major'dan sonraki bölümünü, jejunum ve ileumun tamamını, caecum ve appendix'i, colon ascendens'i ve colon transversum'un ilk üçte ikisini kanlandıran orta bağırsak arteridir. A. mesenterica inferior ise colon transversum'un son üçte birinden anal kanalın linea pectinata'ya kadar olan bölümüne kan götüren arka bağırsak arteridir.
Aortun karın bölümündeki üç tek ön dal yukarıdan aşağı truncus coeliacus, a. mesenterica superior ve a. mesenterica inferior sırasıyla dizilir. Bu sıra bağırsağın embriyolojik sırasıyla aynıdır: ön, orta, arka. Aortun bütün dal düzeni aort anatomisi yazısında anlatılıyor. "Kimin dalı?" sorusunda iki arter de aynı cevabı verir: aorta abdominalis. Sınavı zorlaştıran kısım dalların ve komşulukların ayrıntısıdır. Aşağıdaki yedi fark bu ayrıntıyı sıraya koyuyor.
Fark 1: Hangi bağırsak bölümü hangi artere düşer?
Bir bağırsak bölümünün hangi arterle beslendiğini embriyolojik kökeni belirler. Ön bağırsak truncus coeliacus'tan, orta bağırsak a. mesenterica superior'dan, arka bağırsak a. mesenterica inferior'dan beslenir. Ezberin temeli iki sınır noktasıdır: duodenumda papilla major, kolonda colon transversum'un üçte ikilik noktası. Bu iki nokta, "nereyi besler" sorularının neredeyse hepsini çözer.
Papilla major, ön bağırsakla orta bağırsağın birleştiği yere denk gelir. Duodenum bu yüzden iki soydan beslenir; pankreas başının çevresinde truncus coeliacus soyundan gelen superior pankreatikoduodenal arterlerle a. mesenterica superior'un ilk dalı olan a. pancreaticoduodenalis inferior birbirine bağlanır. Kolondaki sınır da aynı mantıkla çalışır: transversumun ilk üçte ikisi orta bağırsaktan, son üçte biri arka bağırsaktan gelişir.
Üçüncü sınır anal kanaldadır. Linea pectinata'nın üstü arka bağırsaktır ve a. rectalis superior'dan beslenir; altı a. rectalis inferior'dan, yani a. pudenda interna yoluyla a. iliaca interna'dan beslenir. Rektumun alt kısmına a. iliaca interna'nın dalı a. rectalis media da katılır. Bu iki arter a. iliaca interna dalları yazısında, rektumun üç arteri birlikte rektum ve anal kanal yazısında.
Şemanın asıl dersi şudur: sınırlar keskin bir çizgi değil, köprüdür. Pankreas başında iki pankreatikoduodenal arter, kolon kenarında marjinal arter, rektumda üç rektal arter komşu alanları birbirine bağlar. Bu köprülerin gücü yedinci farkın, yani tıkanma sonucunun anahtarıdır.
Bir embriyoloji notu da bu farka aittir. Orta bağırsak halkası gelişim sırasında a. mesenterica superior'u eksen alarak döner; ductus vitellinus halkanın tepesine bağlıdır ve kalıntısı ileumda Meckel divertikülü olarak kalabilir. Dönüşün açısı ve dönmeyen halkanın sonuçları sindirim sistemi embriyolojisi yazısında.
Fark 2: İki arter duodenuma göre nerede durur?
Pars horizontalis duodeni, iki mezenter arterini birbirinden ayıran en iyi yer işaretidir. A. mesenterica superior duodenumun bu bölümünün önünden aşağı iner; duodenum arterle aort arasında kalır. A. mesenterica inferior ise pars horizontalis'in alt kenarının arkasında, aortun ön yüzünden çıkar. Biri duodenumun önünde, öbürü arkasında durur.
A. mesenterica superior çıkışından sonra öne ve aşağı yönelir. Önünde pylorus, v. splenica ve pankreasın boynu bulunur. Arterle aort arasında üç yapı kalır: v. renalis sinistra, pankreasın processus uncinatus'u ve duodenumun pars horizontalis'i. Processus uncinatus arterin arkasına kanca gibi dolanır. V. mesenterica superior arterin sağında seyreder; bu çiftin pankreas başıyla ilişkisi pankreas ve dalak yazısında ayrıntılı.
Peki duodenum ve sol böbrek veni bu açıda neden sıkışır?
A. mesenterica superior aorttan eğik bir açıyla öne-aşağı çıkar; aradaki açıyı retroperitoneal yağ ve lenf dokusu doldurur. Kaynaklarda normal açı yaklaşık 38-56 derece, iki damar arasındaki mesafe 10-20 mm olarak verilir; süperior mezenterik arter sendromunda açı 6-25 dereceye, mesafe 2-8 mm'ye iner. Hızlı kilo kaybıyla yağ yastığı incelince pars horizontalis bu kıskaca sıkışabilir. Aynı kıskaçta v. renalis sinistra sıkışırsa tabloya nutcracker (fındıkkıran) sendromu denir; sol v. testicularis v. renalis sinistra'ya döküldüğü için sol taraflı varikosel eşlik edebilir. İki tablo ayrıdır, aynı kişide birlikte de görülebilir.
A. mesenterica inferior'un çıkış yeri daha sakindir. Aortun önünde kısa bir yol aldıktan sonra sola döner. Bu arterin en bilinen komşuluk sorusu at nalı böbrektir: iki alt kutbu kaynaşmış böbrek yükselirken a. mesenterica inferior'a takılır ve aşağıda kalır. Böbreğin yükselişi ve diğer konum anomalileri böbrek anatomisi yazısında.
Fark 3: Hangi arter mezentere girer, hangisi periton arkasında kalır?
A. mesenterica superior pankreasın altından çıktıktan sonra mezenter köküne girer ve ince bağırsağı taşıyan bu periton katlantısının içinde sağ alt kadrana doğru iner. A. mesenterica inferior ise periton arkasında kalır, sola yönelir ve sol a. iliaca communis'i çaprazlayıp pelvise a. rectalis superior adıyla iner.
Mezenter kökü karın arka duvarında sol üstten sağ alta uzanan eğik bir çizgidir. A. mesenterica superior'un ince bağırsak dalları mezenterin iki yaprağı arasında bağırsağa ulaşır; arter, ven, lenf nodları ve sinir ağı aynı katlantının içindedir. Mezenter kökünün uzunluğu, seviyesi ve çaprazladığı yapılar periton anatomisi yazısında.
A. mesenterica inferior'un dalları ise periton arkasında kalır ve psoas major, sol üreter ve sol gonadal damarların önünden geçer. Sol kolon ameliyatlarında sol üreterin risk altında olması bu komşuluktan gelir. A. rectalis superior mesocolon sigmoideum'un köküyle pelvise iner ve S3 hizasında sağ ve sol dala ayrılır.
Pratik sonuç şöyle özetlenebilir: superior'un dalları periton katlantısının içinden, inferior'un dalları periton arkasından ilerler. Sol hemikolektomide cerrah a. mesenterica inferior'u bulur, aorta kadar izler ve köke yakın bağlar.
Fark 4: Dallar hangi yana çıkar?
A. mesenterica superior iki yana dal verir: sol yanından jejunum ve ileuma giden çok sayıda dal, sağ yanından kolona giden üç dal çıkar. A. mesenterica inferior'un dalları ise tek yana, sola ve aşağıya bakar: a. colica sinistra, aa. sigmoideae ve pelvise inen devamı a. rectalis superior.
A. mesenterica superior'un dalları:
- A. pancreaticoduodenalis inferior: İlk dal. Ön ve arka dalları, a. gastroduodenalis'ten gelen superior pankreatikoduodenal arterlerle pankreas başı çevresinde arkad kurar. Pankreas başını besleyen arterlerden truncus coeliacus soyuna girmeyen budur; "kimin dalı" sorularında en sık karışan isimdir.
- Aa. jejunales ve ileales: Sol yandan çıkan çok sayıda dal; mezenterde arkad yapar (Fark 5).
- A. colica media: Sağ yandan, pankreasın alt kenarının altında çıkar. Mesocolon transversum'un içinde sağ ve sol dala ayrılır, colon transversum'un ilk üçte ikisini besler.
- A. colica dextra: Colon ascendens'e gider. Kolon arterlerinin en değişkenidir: çoğu zaman a. colica media ile, bazen a. ileocolica ile ortak gövdeden çıkar; bazı kişilerde hiç bulunmaz.
- A. ileocolica: Sağa ve aşağı giden son büyük dal. İleumun son kısmını, caecum'u, appendix'i ve colon ascendens'in başlangıcını besler; dalları aa. caecales anterior ve posterior, a. appendicularis, ileal ve kolik daldır.
A. mesenterica inferior'un dalları:
- A. colica sinistra: İlk dal. Çıkan dalı colon transversum'un son üçte birini ve sol fleksurayı, inen dalı colon descendens'i besler. Çıkan dal a. colica media ile, inen dal ilk a. sigmoidea ile birleşir.
- Aa. sigmoideae: Genellikle iki ila dört dal; colon sigmoideum'u ve colon descendens'in alt kısmını besler.
- A. rectalis superior: Arterin devamı. Rektumu ve anal kanalın linea pectinata üstündeki bölümünü besler; a. rectalis media ve inferior ile birleşir.
Kolon dallarını sağ alttan başlayıp saat yönünde okumak işe yarar: a. ileocolica, a. colica dextra, a. colica media, sonra sınırı geçip a. colica sinistra, aa. sigmoideae, a. rectalis superior. Altı isim kolonu caecum'dan rektuma kadar kesintisiz dolaşan bir zincir kurar; zincirin ortasındaki tek bayrak değişimi sol fleksuraya yakın yerdedir.
Peki apendektomide hangi arter bağlanır?
Apendektomide bağlanan arter a. appendicularis'tir. A. ileocolica'nın dalıdır ve mesoappendix'in serbest kenarında ilerler. Uç arter olduğu için tıkandığında appendix'i besleyecek bir yan yol kalmaz; appendix'in kanlanması bozulunca dokunun kolayca nekroza gitmesi bu yüzdendir.
Fark 5: İnce bağırsakta arkadlar nasıl dizilir?
A. mesenterica superior'un ince bağırsak dalları mezenterde birbirine bağlanarak kat kat arkadlar kurar; arkadlardan bağırsağa düz damarlar (vasa recta) gider. Jejunumda bir-iki sıra büyük arkad ve uzun vasa recta, ileumda dört-beş sıra küçük arkad ve kısa vasa recta bulunur. Bu fark, iki bölümü ayırmanın damar ölçütüdür.
A. mesenterica inferior'un dallarında böyle kat kat bir ağ yoktur. Kolon dalları kolonun iç kenarında tek bir uzun kemer kurar: a. marginalis coli, yani Drummond'un marjinal arteri. Bu kemeri superior'un üç kolon dalı (a. ileocolica, a. colica dextra, a. colica media) ile inferior'un a. colica sinistra ve aa. sigmoideae dalları oluşturur. Kolonun vasa recta'sı bu kemerden çıkar.
İki desenin sınavda karşılığı farklı sorulardır. "Jejunumu ileumdan ayıran damar özelliği" sorusu superior'un arkadlarını ister: uzun vasa recta ve az sıra jejunumdur, kısa vasa recta ve çok sıra ileumdur. "Kolonu iki mezenter arteri arasında bağlayan damar" sorusunun cevabı Drummond'dur. Jejunum ile ileumu duvar kalınlığı, çap ve mezenter yağıyla ayırmanın diğer ölçütleri kolon ve ince bağırsak yazısının Sık Sorulan Sorular bölümünde.
Fark 6: Arterlere hangi venler eşlik eder?
V. mesenterica superior kendi arterine yakın kalır: arterin sağında yukarı çıkar ve pankreas boynunun arkasında v. splenica ile birleşip v. portae hepatis'i oluşturur. V. mesenterica inferior ise arterinden ayrılır, kendi yolundan yukarı çıkar ve çoğu kişide pankreas gövdesinin arkasında v. splenica'ya açılır.
V. mesenterica inferior arterden ayrıldıktan sonra duodenojejunal köşenin solundan yukarı çıkar. Açıldığı yer kişiden kişiye değişir: genellikle v. splenica'dır, bazı kişilerde v. mesenterica superior'a ya da v. splenica ile v. mesenterica superior'un birleşme noktasına açılır. Üç seçeneğin ortak yanı, kanın portal sisteme gitmesidir.
Bu farkın sınav kalıbı kısadır: "V. mesenterica inferior nereye açılır?" sorusunun cevabı v. cava inferior değil, portal sistemdir; en sık da v. splenica'dır. Arter tarafındaki rektal köprü ven tarafında portokaval anastomoz olarak tekrar eder: v. rectalis superior portal sisteme, v. rectalis media ve inferior kaval sisteme kan taşır. Portal hipertansiyonda açılan bu yan yolların hepsi vena portae yazısında.
Fark 7: Kapanınca ya da bağlanınca ne olur?
A. mesenterica superior aniden tıkandığında ince bağırsağın büyük bölümü ve sağ kolon iskemi tehlikesine girer, çünkü bu geniş alanı tek başına besleyecek güçte bir yan yol yoktur. A. mesenterica inferior bağlandığında ise sol kolon çoğu kişide marjinal arterden, rektum a. rectalis media ve inferior'dan beslenmeye devam eder.
Klinik derlemeler, karın organ arterlerine giden embolilerin çoğunun a. mesenterica superior'a oturduğunu yazar. Arter geniş çaplıdır ve aorttan eğik bir açıyla ayrılır; emboli çoğu zaman çıkıştan birkaç santim ötede, a. colica media'nın çıkış yerinin ilerisinde takılır.
A. mesenterica inferior için tablo farklıdır. Açık aort anevrizması onarımında bu arter bağlanabilir; anevrizma içindeki pıhtı yüzünden zaten tıkalı da bulunabilir. Bağlama yine de bu ameliyatlardan sonraki kolon iskemisinin en önemli risk etkenidir, çünkü marjinal arter herkeste aynı güçte değildir. Yan yol yetersiz görünürse arter greftine yeniden bağlanabilir.
Köprünün en ince iki yeri şemadaki G ve S harfleridir. Griffiths noktası sol fleksurada, a. colica media ile a. colica sinistra'nın buluştuğu yerdir. Sudeck noktası rektosigmoid köşede, son a. sigmoidea ile a. rectalis superior arasındadır. İkisi de kolonun iskemiye en açık bölgeleri olarak anılır; sınav kalıpları ve kolonoskopi sırasıyla birlikte kolon ve ince bağırsak yazısında. Bir köprü daha tarif edilir: Riolan arkadı, a. colica media ile a. colica sinistra'yı mezenter köküne daha yakın bir yoldan bağlar. Seyrek görülür ve bazı cerrahlar varlığını sorgular.
Peki pankreas başındaki köprü ne zaman iş görür?
Truncus coeliacus daraldığında kan, a. mesenterica superior'dan a. pancreaticoduodenalis inferior'a, oradan superior pankreatikoduodenal arterlere ve a. gastroduodenalis'e geçerek karaciğer tarafına ters yönde ulaşabilir. Aynı köprü, ön bağırsakla orta bağırsak sınırının duodenumda neden tek bir çizgiyle çizilemediğini de gösterir. Truncus coeliacus tarafındaki köprüler soy ağacı yazısının son bölümünde.
Mezenter arteri sorularında tuzak nerededir?
A. mesenterica sorularındaki tuzaklar çoğunlukla tek kelimelik yer değiştirmedir: L1 yerine L3, superior yerine inferior, sinistra yerine dextra, üçte iki yerine tamamı. Aşağıdaki sekiz cümlenin her birinde tek bir yanlış var. Cevap anahtarına bakmadan önce yanlış kelimeyi bulup cümleyi düzeltin.
- A. mesenterica superior aortun ön yüzünden L3 hizasında çıkar.
- A. pancreaticoduodenalis inferior, a. gastroduodenalis'in dalıdır.
- Jejunumda dört-beş sıra kısa arkad, ileumda bir-iki sıra uzun vasa recta bulunur.
- A. colica media colon transversum'un tamamını besler.
- V. mesenterica inferior doğrudan v. cava inferior'a açılır.
- Nutcracker sendromunda a. mesenterica superior ile aort arasında v. renalis dextra sıkışır.
- A. rectalis superior, a. iliaca interna'nın dalıdır.
- At nalı böbrek yükselirken a. mesenterica superior'a takılır.
Cevap anahtarı: 1) L1; L3 a. mesenterica inferior'un seviyesidir. 2) A. mesenterica superior'un ilk dalıdır; a. gastroduodenalis'ten superior pankreatikoduodenal arterler çıkar. 3) Tersi: jejunumda bir-iki sıra arkad ve uzun vasa recta, ileumda dört-beş sıra arkad ve kısa vasa recta. 4) İlk üçte ikisini; son üçte biri a. colica sinistra'nındır. 5) Portal sisteme açılır, en sık v. splenica'ya. 6) V. renalis sinistra; sağ böbrek veni bu kıskaçtan geçmez. 7) A. mesenterica inferior'un devamıdır; a. rectalis media a. iliaca interna'dan çıkar. 8) A. mesenterica inferior'a takılır.
Fakülte sınavında bu konu çoğunlukla "kimin dalı" ve "nereyi besler" eşleştirmesiyle gelir; pratik sınavda ise kadavrada colon transversum kaldırılıp a. colica media'nın gösterilmesi istenebilir. Soru tiplerinin genel dökümü anatomi vize soruları yazısında, TUS tarafındaki çalışma düzeni TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında.
İki mezenter arteri nasıl kalıcı olur?
İki mezenter arterini kalıcı kılmanın kısa yolu, yedi farkı iki sütunlu tek bir tabloya yazıp boş bir bağırsak şeridi üzerinde sınırları çizmektir. Tablo her farkı iki arter için aynı satırda tuttuğu için superior ile inferior birbirine karışmaz; şerit ise "nereyi besler" sorusunu tek bakışta cevaplar.
| Fark | A. mesenterica superior | A. mesenterica inferior |
|---|---|---|
| 1. Bölge | Orta bağırsak: papilla major sonrası → transversumun 2/3'ü | Arka bağırsak: transversumun son 1/3'ü → linea pectinata |
| 2. Köken ve duodenum | L1, truncus coeliacus'un ~1 cm altı; pars horizontalis'in önünden iner | L3, çatallanmanın 3-4 cm üstü; pars horizontalis'in arkasından çıkar |
| 3. Yol | Mezenter köküne girer, sağ alt kadrana iner | Periton arkasında kalır, sola gider, sol a. iliaca communis'i çaprazlar |
| 4. Dalların yönü | İki yana: solda ince bağırsak, sağda üç kolon dalı | Tek yana, sola ve aşağı: colica sinistra, sigmoideae, rectalis superior |
| 5. Arkad deseni | Kat kat arkad: jejunum 1-2 sıra, ileum 4-5 sıra | Kolon kenarında tek kemer: Drummond |
| 6. Ven eşi | V. mesenterica superior arterin sağında, v. splenica ile v. portae'yi yapar | V. mesenterica inferior arterden ayrılır, en sık v. splenica'ya açılır |
| 7. Kapanınca | Ani tıkanma ince bağırsak ve sağ kolon için tehlike | Bağlanınca sol kolon çoğu kişide marjinal arterden beslenir |
Tabloyu kopyaladıktan sonra iki tur yeter. Birinci turda yalnız sol sütunu kapatıp superior'u, ikinci turda sağ sütunu kapatıp inferior'u satır satır söyleyin. Takıldığınız satırı karta yazın: ön yüzde fark numarası ve arterin adı, arka yüzde satırın cevabı. Kartların tekrar aralığını anatomi çalışma kartları yazısındaki ritimle kurabilirsiniz.
Konuyu videoyla çalışmak isterseniz "Aorta thoracica ve Aorta abdominalis" dersi TUS İçin Anatomi, Tıp 1-2 Sindirim ve Ürogenital ve Tıp 1-2 Solunum ve Dolaşım paketlerinde yer alır; kolon tarafı için "Kalın bağırsaklar, Rektum ve Anal kanal" dersi TUS ve Tıp 1-2 Sindirim paketlerinde. Önce anlatım tarzını görmek isterseniz ücretsiz demo paketindeki "V. porta hepatis, Porto-Caval ve Cava-Caval (interkaval) anastomozlar" dersi bu yazının venöz tarafını anlatır. Arterleri başka bir anlatımla karşılaştırmak için TeachMeAnatomy'nin a. mesenterica superior sayfasına ve Kenhub'ın a. mesenterica inferior sayfasına bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
A. mesenterica superior dalları nelerdir?
A. mesenterica superior'un başlıca dalları a. pancreaticoduodenalis inferior, aa. jejunales ve ileales, a. colica media, a. colica dextra ve a. ileocolica'dır. İnce bağırsak dalları arterin sol yanından, kolon dalları sağ yanından çıkar. A. appendicularis, a. ileocolica'nın dalıdır. A. colica dextra en değişken daldır; a. colica media ya da a. ileocolica ile ortak gövdeden çıkabilir, hiç bulunmayabilir de.
A. mesenterica superior kimin dalıdır, nereyi besler?
A. mesenterica superior, aorta abdominalis'in L1 hizasında, truncus coeliacus'un yaklaşık bir santim altından çıkan tek ön dalıdır. Orta bağırsağı besler: duodenumun papilla major'dan sonraki bölümü, jejunum, ileum, caecum, appendix, colon ascendens ve colon transversum'un ilk üçte ikisi. Pankreas başına da a. pancreaticoduodenalis inferior yoluyla katkı verir.
A. mesenterica inferior dalları nelerdir?
A. mesenterica inferior üç dal grubu verir: a. colica sinistra, genellikle iki ila dört a. sigmoidea ve arterin devamı olan a. rectalis superior. Bu dallar colon transversum'un son üçte birini, sol fleksurayı, colon descendens'i, colon sigmoideum'u, rektumu ve anal kanalın linea pectinata üstündeki bölümünü besler. Arter L3 hizasında, aort çatallanmasının 3-4 cm üstünden çıkar.
A. mesenterica superior ile inferior birbirine nasıl bağlanır?
İki arteri bağlayan asıl yol a. marginalis coli'dir (Drummond). Kolonun iç kenarı boyunca uzanan bu kemeri superior'un a. ileocolica, a. colica dextra ve a. colica media dalları ile inferior'un a. colica sinistra ve aa. sigmoideae dalları kurar. Riolan arkadı a. colica media ile a. colica sinistra'yı köke yakın bir yoldan bağlar ama seyrek görülür. En zayıf bağlantı sol fleksurada, Griffiths noktasındadır.