Öğürme refleksi alınamayan bir hastada sorun hangi sinirdedir? Soru kökü yalnız bu kadarsa iki cevap da mümkündür: refleksin duyu kolu n. glossopharyngeus, hareket kolu n. vagus'tur. Parotis bezinin içinden n. facialis geçer, ama bezi salgılatan sinir o değildir. Sinus caroticus'tan gelen basınç bilgisini IX, arcus aortae'den geleni X taşır. Dokuzuncu kranial sinirin sınavdaki zorluğu dallarının sayısı değil; çalıştığı her bölgeyi bir komşu sinirle paylaşmasıdır.
Bu yazı IX'u önce tanımlıyor ve seyrini çiziyor, sonra altı bölgede komşusundan ayıran sınırı tek tek çekiyor.
N. glossopharyngeus nedir, kaçıncı kranial sinirdir?
N. glossopharyngeus, dokuzuncu kranial sinirdir (IX) ve beş ayrı iş taşıyan karışık bir sinirdir: tek bir kası, m. stylopharyngeus'u hareket ettirir, gl. parotidea'yı salgılatır, dilin arka üçte birinden tat ve genel duyu, yutaktan ve orta kulaktan duyu, sinus caroticus ile glomus caroticum'dan basınç ve kimyasal bilgi getirir.
Adı iki ana alanını söyler: glossa dil, pharynx yutaktır. Embriyolojide üçüncü faringeal arkın siniridir; bu yüzden üçüncü arkın tek kası olan m. stylopharyngeus onunla çalışır (faringeal arklar yazısında ark-sinir-kas tablosu var). Kranial sinirler tablosundaki tek satırı açınca şu beş iş çıkar:
| İş | Lif türü | Beyin sapındaki çekirdek | Hedef ya da kaynak |
|---|---|---|---|
| Hareket | Motor (dal kası) | Nucleus ambiguus | M. stylopharyngeus |
| Salgı | Parasempatik | Nucleus salivatorius inferior | Gl. parotidea |
| Tat | Özel duyu | Nucleus tractus solitarii | Dilin arka üçte biri |
| Genel duyu | Genel duyu | Nucleus spinalis n. trigemini | Dilin arka üçte biri, orofarinks, tonsil, orta kulak, tuba auditiva |
| Basınç ve kimyasal bilgi | Visseral duyu | Nucleus tractus solitarii | Sinus caroticus, glomus caroticum |
Tablonun üçüncü sütununa dikkat edin. Dört çekirdekten yalnız nucleus salivatorius inferior IX'a özgüdür; diğer üçünü X, VII ya da V ile paylaşır. Sinirin bütün hikâyesi bu paylaşımdır.
N. glossopharyngeus nereden çıkar, nereden geçer?
Sinir medulla oblongata'nın yan yüzünden, oliva'nın arkasındaki oluktan (sulcus retroolivaris) n. vagus'un hemen üstünde birkaç kökçükle çıkar. Fossa cranii posterior'u yana doğru geçer, kafatasını foramen jugulare'den terk eder, boyunda m. stylopharyngeus'un çevresinden öne dönerek yutak duvarına ve dil köküne ulaşır.
Foramen jugulare'de ve hemen altında iki duyu ganglionu bulunur: ganglion superius ve ganglion inferius (ganglion petrosum). Tat ve sinus caroticus liflerinin hücre gövdeleri ganglion inferius'tadır. N. tympanicus da burada ayrılır.
Delikten çıkan sinir önce a. carotis interna ile v. jugularis interna arasında iner, sonra a. carotis interna'nın önüne geçer. M. stylopharyngeus'un arka kenarından dış yüzüne dolanır ve a. carotis interna ile a. carotis externa'nın arasından öne geçer; a. carotis externa yazısındaki "iki karotisin arasındaki yapılar" sorusunun bir cevabı budur. Yutak duvarına m. constrictor pharyngis superior ile medius arasından girer, m. hyoglossus'un derininden dil köküne uzanır.
Bu son kısımda sinir tonsil yatağında, üst konstriktörün hemen dışında seyreder. Tonsillektomiden sonra dilin arka üçte birinde görülen tat bozukluğu bu komşulukla açıklanır.
N. glossopharyngeus'un dalları nelerdir?
Altı dal, sinirin yukarıdan aşağı seyrini izler: kulaktan dile.
- N. tympanicus (Jacobson siniri): Ganglion inferius'tan ayrılır, canaliculus tympanicus ile orta kulağa girer, promontorium üzerinde plexus tympanicus'u kurar. Parotisin salgı lifleri de bu yoldan gider.
- R. sinus carotici (Hering siniri): Sinus caroticus ile glomus caroticum'a iner.
- Rr. pharyngei: Vagusun yutak dalı ve sempatik liflerle birlikte plexus pharyngeus'u kurar; IX'un bu ağa kattığı lifler duyu lifidir.
- R. musculi stylopharyngei: Sinirin tek motor dalıdır.
- Rr. tonsillares: Tonsilla palatina'yı, komşu yumuşak damak ve arcus mukozasını hisseder.
- Rr. linguales: Dilin arka üçte birine tat ve genel duyu getirir. Adı benzese de n. lingualis (V3) ile karıştırılmamalıdır.
Aşağıdaki şema IX'un altı bölgesini ve her birinde sınırı paylaştığı komşu siniri tek bakışta veriyor. Sonraki başlıklar şemanın satırlarını sırayla açıyor.
Yutakta IX ile X nasıl ayrılır?
Yutakta iş bölümü nettir: orofarinks mukozasını n. glossopharyngeus hisseder, yutak kaslarını plexus pharyngeus üzerinden n. vagus kasar. İstisna m. stylopharyngeus'tur; IX'un motor lif verdiği tek kas budur. Öğürme refleksinin duyu kolunun IX, hareket kolunun X olması bu iş bölümünden çıkar.
Yutak mukozası yukarıdan aşağı üç sinire bölünür. Nazofarinksi n. maxillaris'in (V2) yutak dalı, orofarinksi IX, laringofarinksi vagusun n. laryngeus superior'unun iç dalı hisseder. Kaslarda da bir istisna daha vardır: yumuşak damağın m. tensor veli palatini'si n. mandibularis'ten (V3) gelir; damağın ve yutağın geri kalan kasları plexus pharyngeus üzerinden X'dandır (ağız anatomisi yazısında damak kasları tablosu var).
M. stylopharyngeus processus styloideus'tan başlar, üst ve orta konstriktörün arasından yutak duvarına girer; yutkunmada yutağı ve larinksi yukarı kaldırır, yutağı genişletir. Bazı kadavra çalışmaları IX'un üst konstriktöre de lif verdiğini bildirir; ders kitabı ve sınav cevabı yine tek kastır.
Öğürme refleksi IX'u X'dan ayırmanın klinik yoludur. Yutağın arka duvarına iki taraftan ayrı ayrı dokunulur. IX bir tarafta hasarlıysa o taraftan dokunuşa refleks başlamaz, ama sağlam taraftan dokunulunca damak iki yanda da kalkar; çünkü hareket kolu sağlamdır. X bir tarafta hasarlıysa hangi taraftan dokunulursa dokunulsun o tarafta damak kalkmaz ve uvula sağlam tarafa çekilir.
Dilde IX'un payı nerede başlar?
Dilin arka üçte birinde hem tat hem genel duyu n. glossopharyngeus'tandır. Ön üçte ikide iş ikiye bölünür: tadı n. facialis'in chorda tympani'si, genel duyuyu n. mandibularis'in n. lingualis'i taşır. Dil kökünün en arkası ve epiglot çevresi n. vagus'a, dil kasları ise palatoglossus dışında n. hypoglossus'a aittir.
Bu haritanın tuzağı papillae vallatae'dir. Bu büyük papillalar sulcus terminalis'in hemen önünde, yani anatomik olarak ön üçte ikide dururlar; ama tat tomurcukları IX ile innerve olur. "Ön üçte iki, o halde chorda tympani" diye düşünen öğrenci bu soruda yanılır. Gerekçe embriyolojidedir: arka üçte bir üçüncü (ve kısmen dördüncü) arkın tabanından gelişir ve üçüncü arkın siniriyle çalışır. Dilin dört sinirli haritasının tamamı dil anatomisi yazısındaki şemada.
Parotisi hangi sinir salgılatır?
Gl. parotidea'yı n. glossopharyngeus salgılatır. N. facialis bezin içinden geçip uç dallarına ayrılsa da beze salgı lifi vermez. IX'un parasempatik lifleri n. tympanicus ve n. petrosus minor ile ganglion oticum'a gider, orada sinaps yapar ve n. auriculotemporalis'e katılarak beze ulaşır.
Yol beş durakta okunur:
- Nucleus salivatorius inferior (medulla oblongata)
- N. tympanicus, canaliculus tympanicus içinden orta kulağa
- Plexus tympanicus, promontorium üzerinde
- N. petrosus minor, fossa cranii media'dan çoğunlukla foramen ovale ile kafatası dışına
- Ganglion oticum (foramen ovale'nin hemen altında, n. mandibularis'in iç yanında), oradan n. auriculotemporalis ile parotise
Karşı tarafta n. facialis durur. Onun salgı lifleri nucleus salivatorius superior'dan çıkar; n. petrosus major ile ganglion pterygopalatinum'a gidip gözyaşı bezine ve burun-damak bezlerine, chorda tympani ile ganglion submandibulare'ye gidip gl. submandibularis ve gl. sublingualis'e ulaşır. Ezber kolaylığı: "superior" çekirdek üstteki pons düzeyinde ve VII'nin, "inferior" çekirdek alttaki medulla düzeyinde ve IX'undur. İki petrosal sinirin karşılaştırması fossa pterygopalatina, baştaki dört parasempatik ganglion otonom sinir sistemi yazısında.
Bu yolun klinik izi Frey sendromudur. Parotis ameliyatından sonra n. auriculotemporalis içindeki parasempatik lifler kesilen ter bezlerine yanlış yönde rejenere olabilir; kişi yemek yerken yanağında terleme ve kızarma fark eder.
Sinus caroticus ile arcus aortae'nin sinirleri neden farklıdır?
Sinus caroticus ve glomus caroticum n. glossopharyngeus'un r. sinus carotici'si ile, arcus aortae'nin basınç reseptörleri ve glomera aortica ise n. vagus ile hisseder. İki sinirin bu lifleri de beyin sapında aynı çekirdekte, nucleus tractus solitarii'de sonlanır; kalp hızı ve kan basıncı ayarı oradan başlar.
Sinus caroticus, a. carotis interna'nın başlangıcındaki genişlemedir ve duvarındaki gerilmeyi, yani basıncı algılar. Glomus caroticum, çatallanmanın arka yüzündeki küçük bir cisimdir; kandaki oksijen, karbondioksit ve pH değişimini algılar. "Sinüs basınç, glomus kimya" ayrımı ayrı bir soru olarak gelir.
Ezber için ark sırası işe yarar: a. carotis communis ve a. carotis interna'nın başlangıcı üçüncü ark arterinden, arcus aortae'nin bir bölümü dördüncü ark arterinden gelişir; sinirleri de üçüncü arkın siniri IX ile dördüncü arkın siniri X'dur. Karotis sinüs masajında refleksin iki kolu yine iki komşu sinire dağılır: basınç bilgisi IX ile beyin sapına çıkar, kalbi yavaşlatan cevap X ile iner. Bazı yaşlı kişilerde sinüs aşırı duyarlıdır; dar yaka ya da başın ani dönüşü bile bu refleksi tetikleyip bayılmaya yol açabilir.
Kulak ağrısı neden boğazdan gelebilir?
Orta kulak mukozası, tuba auditiva ve kulak zarının iç yüzü n. glossopharyngeus'un plexus tympanicus'u ile hisseder. Tonsil ve dil kökü de aynı sinirle hissettiği için bu bölgelerdeki ağrı beyin tarafından kulaktan geliyormuş gibi algılanabilir. Tonsillektomi sonrası kulak ağrısının anatomik açıklaması budur.
Kulağın dış tarafı başka sinirlerindir. Dış kulak yolunun ön-üst duvarını ve zarın dış yüzünün bir kısmını n. auriculotemporalis (V3), arka-alt duvarını vagusun r. auricularis'i (Arnold siniri) hisseder; n. facialis'in de küçük bir payı vardır. Kulak yolu temizlenirken bazı kişilerin öksürmesi bu vagus dalıyla açıklanır. Yani kulak zarı iki yüzlü bir sınırdır: iç yüzü IX, dış yüzü V3 ve X. Kulak bölgesindeki ağrının kaynağı larinks ya da hipofarinks ise yansıma vagus üzerinden olur. Orta kulağın duvarları ve plexus tympanicus'un yeri kulak anatomisi yazısında.
Foramen jugulare ve beyin sapında IX, X ve XI nasıl ayrılır?
N. glossopharyngeus, n. vagus ve n. accessorius kafatasını aynı delikten, foramen jugulare'den terk eder; n. hypoglossus ise ayrı bir kanaldan, canalis hypoglossi'den çıkar. Klasik anlatımda delik iki bölmeye ayrılır: IX ön-iç bölmede (pars nervosa) sinus petrosus inferior ile, X ve XI arka-dış bölmede (pars vascularis) v. jugularis interna'nın başlangıcıyla birlikte geçer.
"9, 10, 11 kranial sinirler nereden geçer?" sorusunun cevabı bu yüzden tek kelimedir. Delikteki bir kitlenin üç siniri birlikte etkilediği tablo (Vernet sendromu) ve vagusun lezyon basamakları vagus siniri yazısında ayrıntılı.
Beyin sapında paylaşım çekirdek düzeyinde sürer:
| Çekirdek | Paylaşan sinirler | IX'un o çekirdekteki işi |
|---|---|---|
| Nucleus ambiguus | IX, X, XI (kraniyal kök) | M. stylopharyngeus'un motor lifleri |
| Nucleus tractus solitarii | VII, IX, X | Tat ve sinus caroticus bilgisi |
| Nucleus salivatorius inferior | Yalnız IX | Parotisin salgı lifleri |
| Nucleus spinalis n. trigemini | V, VII, IX, X | Dil kökü, yutak ve orta kulağın genel duyusu |
Medulla oblongata'nın yan bölümünü tutan lateral medulla sendromunda (Wallenberg) nucleus ambiguus etkilenir; yutma güçlüğü, ses kısıklığı ve azalmış öğürme refleksi IX ile X'un birlikte etkilendiğini gösterir. Bu sendromun öteki bulguları beyin sapı anatomisi yazısında.
IX tek başına hasar görürse ne bulunur?
Yalnız n. glossopharyngeus'u tutan lezyon nadirdir; sinir çoğu zaman X ile birlikte etkilenir. Tek başına hasarda bulgular sessizdir: aynı tarafta dilin arka üçte birinde tat ve duyu kaybı, o taraftan öğürme refleksinin başlatılamaması, karotis sinüs refleksinin o tarafta kaybı. M. stylopharyngeus ve parotis kaybı klinikte belirgin bir iz bırakmaz.
9. kranial sinir nasıl muayene edilir?
Pratikte IX ve X birlikte muayene edilir. Öğürme refleksi iki taraftan ayrı ayrı denenir; refleks başlıyorsa IX'un duyu kolu sağlamdır. "Aaa" dedirtilerek damağın iki yanda eşit kalkıp kalkmadığına ve uvulanın yönüne bakılır; bu kısım X'un testidir. Dilin arka üçte birinde tat muayenesi teknik olarak zordur ve rutinde nadiren yapılır.
Glossofaringeal nevralji nedir?
Glossofaringeal nevralji, sinirin duyu alanında, yani dil kökü, tonsil bölgesi ve kulakta yutkunma, konuşma ya da esneme ile tetiklenen kısa ve şiddetli ağrı ataklarıdır. Nadir görülür. Anatomi sorusu olarak değeri ağrının dağılımındadır: dil kökü, tonsil ve kulağın aynı sinire ait olduğunu bir kez daha gösterir.
Sınavda n. glossopharyngeus nasıl sorulur?
Sınav IX'u çoğunlukla tek başına değil, yanındaki sinirle eşleştirerek ya da ondan ayırarak sorar. Aşağıdaki tablo sık soru köklerini, cevabı ve aynı soruda en sık yanlış işaretlenen seçeneği yan yana koyar.
| Soru kökü | Cevap | Sık çeldirici |
|---|---|---|
| IX'un innerve ettiği kas | M. stylopharyngeus | M. styloglossus (XII), m. stylohyoideus (VII), m. palatoglossus (X) |
| Öğürme refleksinin duyu ve hareket kolu | IX ve X | Eşlemenin ters çevrilmesi |
| Parotisin parasempatik ganglionu | Ganglion oticum | Ganglion submandibulare, ganglion pterygopalatinum |
| N. petrosus minor kimin lifini taşır? | IX (n. tympanicus üzerinden) | VII (n. petrosus major ile karıştırma) |
| Papillae vallatae'nin tat siniri | IX | Chorda tympani (VII) |
| Sinus caroticus ve glomus caroticum'un siniri | IX (r. sinus carotici) | X (arcus aortae) |
| Orta kulak mukozasının siniri | IX (n. tympanicus, plexus tympanicus) | X'un r. auricularis'i (dış kulak yolu) |
| Üçüncü faringeal arkın siniri ve kası | IX ve m. stylopharyngeus | VII ve m. stylohyoideus (ikinci ark) |
Fakültede pratik sınavda IX çoğu zaman bir beyin sapı preparatında oliva'nın arkasındaki kökçük sırasında ya da kafa tabanında foramen jugulare'yi gösteren iğneyle sorulur; kökçüklerde en üstteki IX, altındaki X'dur. Vize haftası planı anatomi vize soruları yazısında, TUS için genel yöntem TUS anatomi nasıl çalışılır rehberinde.
N. glossopharyngeus nasıl tekrar edilir?
N. glossopharyngeus'u tekrar etmenin en kısa yolu, yukarıdaki şemayı boş bir kâğıda altı satır olarak yeniden çizmektir. Her satıra önce bölgeyi, sonra IX'un payını, en son komşu sinirin adını yazın. Komşuyu yazamadığınız satır, sınavda çeldiriciye düşeceğiniz satırdır.
İkinci turda satırları çekirdeklerle bağlayın: hangi satır nucleus tractus solitarii'ye, hangisi nucleus ambiguus'a, hangisi tek başına nucleus salivatorius inferior'a çıkıyor? Bu iki tur birlikte hem "IX'un görevi" hem "hangi çekirdek" sorularını karşılar. Kart kullanıyorsanız kartın ön yüzüne bölgeyi, arka yüzüne iki siniri birlikte yazın; tek sinirli kart bu konuda işe yaramaz (çalışma kartları yazısında tekrar ritmi var).
SMT Anatomi'de IX, "Kranyal Sinirler, 9-10-11-12" dersinde komşularıyla birlikte anlatılır; ders TUS İçin Anatomi, DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun ve Tıp 1-2'ler İçin Nöroanatomi ve Duyu paketlerinde var; fakülte paketlerinde ayrıca "Kranyal sinirlerin içerdiği fonksiyonel lif tipleri" dersi bulunur. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketindeki "Farinks ve Özofagus" dersi yutağın sinir haritasıyla başlamak için uygun bir yerdir. İngilizce bir görsel kaynakla karşılaştırmak için TeachMeAnatomy'nin CN IX sayfası ve Kenhub'ın glossopharyngeal nerve sayfası kullanılabilir.
Sık Sorulan Sorular
N. glossopharyngeus'un görevi nedir?
N. glossopharyngeus beş iş taşır: m. stylopharyngeus'u hareket ettirir, gl. parotidea'yı ganglion oticum üzerinden salgılatır, dilin arka üçte birinden tat ve genel duyu getirir, orofarinks, tonsil, orta kulak ve tuba auditiva'dan duyu taşır, sinus caroticus ve glomus caroticum'dan basınç ve kandaki gaz bilgisini beyin sapına iletir. Öğürme refleksinin duyu kolu da bu sinirdir.
N. glossopharyngeus'un dalları nelerdir?
Altı dalı yukarıdan aşağı şöyledir: n. tympanicus (orta kulak ve parotis salgı lifleri), r. sinus carotici (sinus caroticus ve glomus caroticum), rr. pharyngei (plexus pharyngeus'a duyu lifleri), r. musculi stylopharyngei (tek motor dal), rr. tonsillares (tonsilla palatina) ve rr. linguales (dilin arka üçte biri).
N. glossopharyngeus hangi kası innerve eder?
N. glossopharyngeus'un motor lif verdiği tek kas m. stylopharyngeus'tur. Bu kas üçüncü faringeal arktan gelişir ve yutkunmada yutağı ve larinksi yukarı kaldırır. Yutağın ve yumuşak damağın diğer kasları plexus pharyngeus üzerinden n. vagus ile, m. tensor veli palatini ise n. mandibularis ile innerve edilir.
N. glossopharyngeus nereden çıkar, kafatasını nereden terk eder?
Dokuzuncu kranial sinir medulla oblongata'nın yan yüzünden, oliva'nın arkasındaki sulcus retroolivaris'ten n. vagus'un hemen üstünde kökçüklerle çıkar ve kafatasını n. vagus ve n. accessorius ile birlikte foramen jugulare'den terk eder. Delikte ve hemen altında iki duyu ganglionu, ganglion superius ve ganglion inferius bulunur.