Burun kanamasında tampon yetmezse hangi arter hedef alınır? Şakağına darbe alan birinin epidural kanaması hangi daldan gelir? Yüzde nabız hangi iki noktadan alınır? Üç sorunun cevabı aynı gövdeye çıkar: a. carotis externa. Sekiz dalı sırayla sayabilen öğrenci bu soruların karşısında takılabilir, çünkü sorular dalı adıyla değil, attığı ya da kanadığı yerle sorar.
Bu yazı sekiz dalı önce dört gruba yerleştiriyor, sonra tersten okuyor: bulgudan dala.
A. carotis externa nedir, nerede başlar?
A. carotis externa, a. carotis communis'in cartilago thyroidea'nın üst kenarı hizasında, yaklaşık C4 düzeyinde ikiye ayrılmasıyla başlayan ve boyun, yüz, kafa derisi, çene kemikleri, dişler ve duranın büyük bölümünü besleyen arterdir. Gl. parotidea'nın içinde, collum mandibulae'nin arkasında iki uç dala ayrılarak sonlanır.
Çatallanma trigonum caroticum'un içinde olur; aynı noktadaki sinus caroticus ve glomus caroticum'u boyun anatomisi yazısında anlattık. Çatalın öbür kolu a. carotis interna boyunda tek dal vermez, canalis caroticus'tan kafatasına girer ve beyni, orbitayı besler; devamı beyin arterleri yazısında. Buradan ilk kural çıkar: boyunda dal veren karotis externa'dır.
Externa'yı interna'dan nasıl ayırırsınız?
Kadavrada ve pratik sınavda iki kolu ayırmak için üç ipucu yeter:
- Dal: Boyunda dal veren kol externa'dır; interna kafa tabanına kadar dalsız çıkar.
- Yer: Externa çıkışta interna'ya göre daha medialde ve deriye daha yakındır, yükseldikçe interna'nın lateraline geçer.
- Aradaki yapılar: Yukarıda iki arteri m. styloglossus, m. stylopharyngeus, n. glossopharyngeus, n. vagus'un r. pharyngeus'u ve parotisin bir parçası ayırır. "A. carotis externa ile interna arasından geçen kas" sorusunun cevabı bu listededir.
Externa'yı yüzeyden çaprazlayan yapılar da sorulur: n. hypoglossus, m. digastricus'un arka karnı ve m. stylohyoideus. Parotisin içinde arter en derindedir; yüzeyde n. facialis, ortada v. retromandibularis bulunur (yüz anatomisi yazısındaki üç katlı parotis sorusu).
Sekiz dal hangi gruplarda toplanır?
A. carotis externa'nın sekiz dalı çıktıkları yüze göre dört gruba ayrılır: ön yüzden a. thyroidea superior, a. lingualis ve a. facialis; arka yüzden a. occipitalis ve a. auricularis posterior; iç yüzden a. pharyngea ascendens; parotisin içinde iki uç dal, a. maxillaris ve a. temporalis superficialis.
Kısaca: ön üç, arka iki, iç bir, uç iki. İngilizce kaynaklarda dalları çıkış sırasıyla veren "Some Anatomists Like Freaking Out Poor Medical Students" cümlesi yaygındır (superior thyroid, ascending pharyngeal, lingual, facial, occipital, posterior auricular, maxillary, superficial temporal). Sıra ezberine fazla yaslanmayın: çıkış sırası kişiden kişiye değişebilir, a. lingualis ile a. facialis ortak bir gövdeyle de çıkabilir. Grup ve komşuluk değişmez, bu yüzden daha güvenli bir çapadır.
| Dal | Grup | Çıkış ve seyir ipucu | Beslediği bölge |
|---|---|---|---|
| A. thyroidea superior | ön | genellikle ilk dal; os hyoideum hizasında çıkıp aşağı iner, a. laryngea superior'u verir | tiroidin üst kutbu, larinksin üst kısmı, infrahyoid kaslar |
| A. pharyngea ascendens | iç | en küçük dal; farinks ile a. carotis interna arasında kafa tabanına yükselir | farinks, yumuşak damak, orta kulak, meninksler |
| A. lingualis | ön | cornu majus hizasında çıkar; n. hypoglossus'un çaprazladığı kıvrımı yapar, m. hyoglossus'un derinine girer | dil, ağız tabanı, gl. sublingualis |
| A. facialis | ön | a. lingualis'in hemen üstünden; digastricus arka karnı ve m. stylohyoideus'un derininden geçer, gl. submandibularis'te oluk yapar, mandibulayı m. masseter'in ön kenarında aşar | yüz, tonsilla palatina, yumuşak damak, gl. submandibularis |
| A. occipitalis | arka | digastricus arka karnının alt kenarı boyunca geriye, processus mastoideus'un medialinden kafa derisine | ense kasları, m. sternocleidomastoideus, kafa derisinin arkası |
| A. auricularis posterior | arka | digastricus arka karnının üst kenarı hizasında; a. stylomastoidea'yı verir | kulak kepçesi, kulak arkası deri, n. facialis'in kanal içi bölümü, orta kulak |
| A. maxillaris | uç (büyük) | collum mandibulae ile lig. sphenomandibulare arasından fossa infratemporalis'e, oradan fossa pterygopalatina'ya | çene kemikleri, dişler, çiğneme kasları, burun boşluğu, damak, dura |
| A. temporalis superficialis | uç (küçük) | arcus zygomaticus'un kökünü tragusun önünde çaprazlar; a. transversa faciei'yi verir, r. frontalis ve r. parietalis ile biter | şakak ve kafa derisi, parotis, TME |
A. maxillaris'in m. pterygoideus lateralis'e göre üç parçası ve dişlere giden dalları baş-boyun anatomisi yazısında ayrıntılı. Burada yalnız klinik adres veren iki dalına, a. meningea media'ya ve a. sphenopalatina'ya döneceğiz.
Yüzde nabız nereden alınır?
Yüzde nabzın alındığı iki nokta da a. carotis externa'nın dallarına aittir: a. facialis mandibulanın alt kenarında, m. masseter'in ön kenarında; a. temporalis superficialis kulak kepçesindeki tragusun hemen önünde, arcus zygomaticus'un kökü üzerinde ele gelir. Boyunda alınan karotis nabzı ise externa'nın değil, a. carotis communis'in nabzıdır.
A. facialis'in noktasını bulmak için çeneyi sıktırmak yeter: m. masseter'in ön kenarı belirginleşir, arter tam o kenarda kemiğe bastırılır. A. temporalis superficialis n. auriculotemporalis ile birlikte yükselir; klinikte dev hücreli (temporal) arterit tanısında biyopsinin alındığı arter olarak da geçer. Boyundaki nabız m. sternocleidomastoideus'un ön kenarında, cartilago thyroidea'nın üst kenarı hizasında alınır. Bu nokta çatallanma hizasıdır ve parmağın bastırdığı gövde a. carotis communis'tir; bu yüzden "boyunda nabzı alınan arter a. carotis externa'dır" şıkkı bir çeldiricidir.
Burun kanıyorsa hangi dallar, hangi sistem?
Burun kanamalarının çoğu septumun ön-alt bölümündeki Kiesselbach alanından olur. Bu alanda buluşan dört arterin üçü a. carotis externa sistemindendir: a. sphenopalatina ve a. palatina major a. maxillaris'ten, a. labialis superior'un septal dalı a. facialis'ten gelir. Dördüncüsü a. ethmoidalis anterior'dur ve a. carotis interna'nın dalı a. ophthalmica'dan çıkar.
Bu dağılım sınavdaki "iki sistem" sorusudur. Externa'yı ya da a. maxillaris'i hedef alan bir girişim ethmoidal katkıyı durdurmaz, çünkü septumun üst bölümüne inen ethmoidal arterler interna'ya aittir. Arka burun kanamasında ana kaynak a. maxillaris'in son parçasından çıkan a. sphenopalatina'dır. Burun boşluğunun duvarları ve Kiesselbach'ta en sık unutulan arter burun anatomisi yazısında.
Pterion kırığında hangi dal kanar?
Pterion'a gelen darbede kanayan arter genellikle a. meningea media'dır. Bu arter a. maxillaris'in birinci parçasından çıkar, foramen spinosum'dan kafa boşluğuna girer ve ön dalı pterion'un iç yüzünde kemiğe yakın seyreder. Kemik kırılınca yırtılan arterin kanı dura ile kemik arasında toplanır; bu tabloya epidural hematom denir.
Fossa infratemporalis'te a. meningea media, n. auriculotemporalis'in iki kökü arasından geçer; n. trigeminus yazısındaki "iki kök" bilgisinin damar karşılığı budur. Dışarıyı beslediği düşünülen externa'nın kafatası içine uzanan en büyük kolu bu daldır ve duranın asıl arteridir. Meninkslere daha küçük katkılar a. pharyngea ascendens'in a. meningea posterior'undan ve a. occipitalis'in meningeal dalından gelir. Epidural ile subdural kanamanın biçim farkı beyin zarları yazısında, pterion'un dört kemiği kafatası yazısında.
Kafa derisi neden bu kadar çok kanar?
Kafa derisini her iki yanda beş arter besler: üçü a. carotis externa'dan (a. temporalis superficialis, a. auricularis posterior, a. occipitalis), ikisi a. carotis interna'dan a. ophthalmica aracılığıyla gelir (a. supratrochlearis, a. supraorbitalis). Bu arterler deri altındaki yoğun bağ dokusu katmanında seyreder; kesilince büzülemez ve yara bol kanar.
SCALP akronimindeki ikinci harf, C (connective tissue), bu katmandır. Arter duvarları çevredeki sıkı bağ dokusuna yapıştığı için kesilen damar açık kalır; aynı zengin ağ, kafa derisi yaralarının iyi kanlanmasını da sağlar. Dağılımın kuralı yöndür: alında interna, yanda ve arkada externa. Sınavdaki biçimi "kafa derisini besleyen arterlerden hangisi a. carotis interna kaynaklıdır?" sorusudur.
Tonsil ve dilde kanayan arter kime aittir?
Tonsilla palatina'nın ana arteri a. facialis'in r. tonsillaris dalıdır. Tonsile katkı veren öbür dallar da a. carotis externa sistemindendir: a. facialis'in a. palatina ascendens'i, a. lingualis'in rr. dorsales linguae'si, a. pharyngea ascendens ve a. maxillaris'in a. palatina descendens'inden gelen küçük damak dalı. Dil ise kanını a. lingualis'ten alır.
A. lingualis'te sınavın kancası komşuluktur. Arter m. hyoglossus'un derininden geçer, n. hypoglossus ise aynı kasın yüzeyinden; ikisini kas ayırır. Daha aşağıda, arterin çıkışa yakın kıvrımını n. hypoglossus yüzeyden çaprazlar. Tonsil ameliyatında venöz kanamanın bilinen kaynağı ise yumuşak damaktan inen v. palatina externa'dır. Ayrıntılar ağız anatomisi ve dil anatomisi yazılarında.
Tiroidin üst kutbunda hangi arter, hangi sinirle yürür?
A. thyroidea superior, a. carotis externa'nın genellikle ilk dalıdır; aşağı inerek tiroidin üst kutbuna ulaşır ve yolda n. laryngeus superior'un dış dalıyla (r. externus) yakın komşuluk kurar. Bu sinir dalı, n. laryngeus recurrens'in innerve etmediği tek iç larinks kası olan m. cricothyroideus'u innerve eder; hasarında sesin tiz perdeleri etkilenir.
Arterin a. laryngea superior dalı, membrana thyrohyoidea'yı n. laryngeus superior'un iç dalıyla birlikte deler. Alt kutbun tablosu farklıdır: a. thyroidea inferior a. subclavia'nın truncus thyrocervicalis'inden gelir ve n. laryngeus recurrens ile komşudur. Kısa kural: üstte externa ve dış dal, altta subclavia ve recurrens. Bezin kapsülleri ve iki sinirin cerrahi önemi tiroid anatomisi yazısında.
A. carotis externa bağlanırsa baş neden kansız kalmaz?
Bir tarafta a. carotis externa bağlandığında dallarının beslediği bölgeler kansız kalmaz. Bu dallar karşı tarafın externa dallarıyla orta hatta, a. subclavia dallarıyla boyunda, a. carotis interna'nın a. ophthalmica dalıyla da yüzde anastomoz yapar. Kan bu köprülerden ters yönde dolarak bağlanan dalların uçlarına ulaşır.
Köprüleri yerleriyle öğrenmek dört soruyu birden çözer:
- Orta hat: İki tarafın a. labialis superior ve inferior'u dudakta birleşir; yüz ve kafa derisi dalları da karşı tarafla bağlantılıdır.
- Tiroid: A. thyroidea superior, a. subclavia kaynaklı a. thyroidea inferior ile bez içinde anastomoz yapar.
- Ense: A. occipitalis'in inen dalı, a. subclavia'nın truncus costocervicalis'inden gelen a. cervicalis profunda ile ve a. vertebralis'in kas dallarıyla bağlantılıdır.
- Göz çevresi: A. facialis'in son dalı a. angularis, a. ophthalmica'nın a. dorsalis nasi'siyle birleşir; a. temporalis superficialis'in dalları da a. ophthalmica dallarıyla anastomoz yapar.
Aynı köprüler ters yönde de çalışır: a. carotis interna boyunda yavaş yavaş daralırsa a. ophthalmica kanını göz çevresindeki externa bağlantılarından alabilir. Externa'nın "yalnız dışarıyı" besleyen bir arter olmadığı bu yüzden önemlidir.
Sınav a. carotis externa'yı nasıl sorar?
A. carotis externa soruları yedi kalıpta toplanabilir: kimin dalı, ilk dal ve uç dallar, boyunda dal vermeyen arter, komşuluk, nabız noktası, kanama kaynağı ve iki sistemin buluştuğu bölge. Kalıpların hiçbiri sekiz dalın sırasını istemez; dalın grubunu, yerini ya da beslediği bölgeyi sorar.
- Kimin dalı: "A. facialis / a. lingualis / a. thyroidea superior kimin dalıdır?" Cevap externa; çeldirici çoğu zaman a. carotis communis ya da a. subclavia olur.
- İlk ve son dallar: Genellikle ilk dal a. thyroidea superior, en küçük dal a. pharyngea ascendens; uç dallar parotis içinde, collum mandibulae'nin arkasında ayrılır.
- Dalsız kol: Çatallanmanın boyunda dal vermeyen kolu a. carotis interna'dır. A. carotis communis de boyunda dal vermez; boyunda dal veren tek kol externa'dır.
- Komşuluk: Externa'yı çaprazlayan sinir n. hypoglossus; externa ile interna arasındaki kaslar m. styloglossus ve m. stylopharyngeus.
- Nabız: Yüzdeki iki nokta externa dalı, boyundaki nokta communis.
- Kanama: Pterion kırığında a. meningea media, arka burun kanamasında a. sphenopalatina.
- İki sistem: Kiesselbach'ta ve kafa derisinde interna kaynaklı arterleri ayırmak.
DUS'ta bu kalıplara a. maxillaris'in dişlere giden dalları eklenir (DUS anatomi çalışma planı). Fakülte pratik sınavında ise kadavrada externa ile interna'yı ayırmak ve dalları göstermek beklenebilir; pratik sınavın genel düzeni vize soruları yazısında.
Sekiz dal nasıl tekrar edilir?
A. carotis externa dallarının hızlı tekrarı tek bir çizimle yapılır: çatallanmayı çizin, interna'yı dalsız bırakın, externa'ya önce dört grubu ekleyin, sonra her dalın ucuna beslediği bölgeyi, kırmızıyla da klinik adresini yazın. Bu yol sırayı değil grubu ve adresi pekiştirir; çizimi kitaba bakmadan kurabildiğinizde tabloya ihtiyacınız kalmaz.
- Boş kâğıda Y çizin: gövde a. carotis communis, çatal cartilago thyroidea'nın üst kenarında. Arka kolu (interna) dalsız bırakıp ucuna "boyunda dal yok" yazın.
- Ön kola (externa) aşağıdan yukarı üç ön dal, karşısına iki arka dal, ikisinin arasına kesikli bir iç dal çizin; tepeye parotisi ve iki uç dalı koyun.
- Kırmızı kalemle üç nabız noktasını ve dört kanama adresini dalların ucuna yazın.
- Mavi kalemle interna'ya geçen köprüleri ekleyin: a. angularis ile a. dorsalis nasi, Kiesselbach'taki a. ethmoidalis anterior, alındaki a. supraorbitalis ile a. supratrochlearis.
Çizimden sonra kart çıkarın: ön yüzde "Kiesselbach alanına katılan dört arter ve sistemleri", arka yüzde cevap. Kartların tekrar ritmi anatomi çalışma kartları yazısında.
Konuyu önce videoyla görmek isterseniz, "A. carotis communis ve A. carotis externa" dersi ücretsiz demo paketinin dolaşım bölümünde yer alıyor. Aynı ders ve devamı olan "A. carotis interna" dersi DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun, Tıp 1-2'ler için Solunum ve Dolaşım ve TUS İçin Anatomi paketlerinde var. İngilizce bir ikinci bakış için TeachMeAnatomy'nin boyun arterleri sayfası ve dalların alt dallarını tek tek veren Kenhub sayfası iyi kaynaklardır.
Sık Sorulan Sorular
A. carotis externa'nın dalları nelerdir?
A. carotis externa'nın sekiz dalı vardır: ön yüzden a. thyroidea superior, a. lingualis ve a. facialis; iç yüzden a. pharyngea ascendens; arka yüzden a. occipitalis ve a. auricularis posterior; uç dal olarak a. maxillaris ve a. temporalis superficialis. Çıkış sırası kişiden kişiye değişebilir; a. lingualis ile a. facialis ortak bir gövdeyle de çıkabilir.
A. carotis externa'nın uç dalları nelerdir, nerede ayrılır?
A. carotis externa'nın iki uç dalı a. maxillaris ve a. temporalis superficialis'tir. Ayrılma gl. parotidea'nın içinde, collum mandibulae'nin arkasında olur. A. maxillaris büyük uç daldır ve derin yapılara, fossa infratemporalis ile fossa pterygopalatina'ya gider; a. temporalis superficialis küçük uç daldır, tragusun önünden şakak ve kafa derisine çıkar.
A. carotis interna ile a. carotis externa arasındaki fark nedir?
İkisi de a. carotis communis'in cartilago thyroidea üst kenarı hizasındaki çatallanmasından çıkar. A. carotis interna boyunda dal vermez, canalis caroticus'tan kafatasına girer ve beyni, orbitayı besler. A. carotis externa boyunda sekiz dal verir; boyun, yüz, kafa derisi, çene, dişler ve duranın büyük bölümünü besler. Çıkışta externa daha medialde ve deriye daha yakındır.
A. facialis, a. lingualis ve a. thyroidea superior kimin dalıdır?
Üçü de a. carotis externa'nın ön yüzden çıkan dallarıdır. A. thyroidea superior genellikle ilk daldır ve tiroidin üst kutbuna iner; a. lingualis os hyoideum'un cornu majus'u hizasında çıkıp dile gider; a. facialis a. lingualis'in hemen üstünden çıkar, mandibulayı m. masseter'in ön kenarında aşarak yüze ulaşır. A. lingualis ile a. facialis bazen ortak bir gövdeyle çıkar.