Üst çeneye yapılan geniş bir anestezi, tamponla durmayan arka burun kanaması, yüz felcinden sonra kuruyan göz ve damakta tat: dört ayrı tablonun anatomisi aynı küçük boşlukta kesişir. Fossa pterygopalatina kafatasının en dar ama en kalabalık geçitlerinden biridir ve sınava çoğunlukla "hangi açıklıktan hangi yapı geçer" sorusuyla gelir.
Açıklıkları alt alta ezberlemek bu soruya yetmez, çünkü soru bir yapıyı fossaya sokar ya da fossadan çıkarır ve yönünü sorar. Bu yazı fossayı bir istasyonun giriş-çıkış defteri gibi okuyor: önce duvarlar, sonra üç kapıdan girenler, içeride yapılan aktarma, en son beş yöne çıkanlar.
Fossa pterygopalatina nedir, kafatasının neresindedir?
Fossa pterygopalatina, maxilla'nın arka yüzü ile os sphenoidale'nin processus pterygoideus'u arasında kalan, tepesi aşağı bakan ters piramit biçimli küçük bir boşluktur. İçinde n. maxillaris, a. maxillaris'in son parçası ve ganglion pterygopalatinum bulunur; aradaki boşluğu yağ doku doldurur. Orta kafa çukurunu, orbitayı, burun boşluğunu, ağzı, nazofarinksi ve fossa infratemporalis'i birbirine bağlar.
Kuru kafada fossayı görmek için kafatasını yandan tutun ve arcus zygomaticus'un altından bakın. Maxilla'nın arka yüzü (tuber maxillae) ile processus pterygoideus'un lamina lateralis'i arasında, yukarıda genişleyen dar bir yarık görürsünüz: fissura pterygomaxillaris. Fossa bu yarığın derinindedir. Yarık yukarıda fissura orbitalis inferior ile birleşir; bu birleşme noktası fossanın orbitaya açılan kapısıdır.
"Fossa pterygopalatina hangi kemikte?" sorusunun cevabı tek bir kemik değildir. Fossa üç kemiğin arasında kalır: önde maxilla, arkada os sphenoidale, içte os palatinum.
Fossa pterygopalatina'nın sınırları nelerdir?
Üç kemik fossa pterygopalatina'yı çevreler ve yan duvarlarından biri hiç yoktur. Ön duvar maxilla, arka duvar processus pterygoideus, iç duvar os palatinum'un lamina perpendicularis'i, tavan corpus sphenoidale'dir; dış taraf fissura pterygomaxillaris ile fossa infratemporalis'e açıktır, taban ise daralarak canalis palatinus major'a dönüşür.
- Ön: maxilla'nın arka yüzü (tuber maxillae). Bu duvar aynı zamanda sinus maxillaris'in arka duvarıdır; sinüs fossanın hemen önündedir.
- Arka: os sphenoidale'nin processus pterygoideus'u ve ala major'un ön yüzü. Foramen rotundum ve canalis pterygoideus bu duvarda açılır.
- İç (medial): os palatinum'un lamina perpendicularis'i. Üst ucundaki çentiği corpus sphenoidale kapatır ve foramen sphenopalatinum böyle oluşur.
- Dış (lateral): kemik duvar yok; fissura pterygomaxillaris.
- Tavan: corpus sphenoidale'nin alt yüzü ve os palatinum'un processus orbitalis'i. Öne doğru fissura orbitalis inferior'a açılır.
- Taban: fossa aşağıda daralır ve os palatinum'un processus pyramidalis'i hizasında canalis palatinus major'a dönüşür.
Sınavdaki tuzak dış duvardır. "Fossa pterygopalatina'nın lateral duvarını hangi kemik yapar?" sorusunun cevabı bir kemik değil, bir açıklıktır.
Fossaya ne girer? Üç giriş kapısı
Fossa pterygopalatina'ya dışarıdan üç yapı girer: n. maxillaris orta kafa çukurundan foramen rotundum ile, a. maxillaris fossa infratemporalis'ten fissura pterygomaxillaris ile, n. canalis pterygoidei kafa tabanından canalis pterygoideus ile gelir. Fossada dağılan her sinir ve arter dalı bu üç gövdeden birinin devamıdır.
Foramen rotundum: yalnız n. maxillaris
N. trigeminus'un ikinci dalı ganglion trigeminale'den öne çıkar, sinus cavernosus'un yan duvarında ilerler ve foramen rotundum'dan fossaya girer. "Foramen rotundum'dan ne geçer?" sorusunun tek cevabı V2'dir. Sinir fossaya girdikten sonra iki kısa dalla (rr. ganglionares) ganglionu askıda tutar, ana gövdesi öne yönelir. V2'nin deri ve diş haritasını n. trigeminus yazısında ayrıntılı işledik.
Fissura pterygomaxillaris: a. maxillaris'in son parçası
A. maxillaris, a. carotis externa'nın iki uç dalından biridir ve m. pterygoideus lateralis'e göre üç parçaya ayrılır. Birinci ve ikinci parça fossa infratemporalis'te kalır; üçüncü parça fissura pterygomaxillaris'ten fossaya girer ve dallarını burada verir. Aynı yarık ters yönde de çalışır: nn. alveolares superiores posteriores ve a. alveolaris superior posterior fossadan çıkıp tuber maxillae'ye, oradan üst azı dişlerine gider. Venler de büyük ölçüde bu yarıktan geri dönerek plexus pterygoideus'a katılır.
Canalis pterygoideus: iki petrosal sinirin birleşimi
Canalis pterygoideus, processus pterygoideus'un kökünü arkadan öne delen kanaldır; arka ağzı foramen lacerum bölgesine bakar. İçinden geçen n. canalis pterygoidei (Vidian sinir) iki sinirin birleşimidir:
- N. petrosus major: n. facialis'in ganglion geniculi'den ayrılan dalıdır ve nucleus salivatorius superior'dan gelen preganglionik parasempatik lifleri taşır. Pars petrosa'nın ön yüzündeki küçük bir delikten çıkar ve foramen lacerum'a yönelir.
- N. petrosus profundus: a. carotis interna'yı saran plexus caroticus internus'tan ayrılır. Lifleri ganglion cervicale superius'ta aktarılmış postganglionik sempatik liflerdir.
İkisi foramen lacerum bölgesinde birleşir ve kanaldan fossaya girer. Aynı kanalda küçük bir arter de vardır, ama o ters yöne gider: a. canalis pterygoidei, a. maxillaris'in üçüncü parçasından ayrılıp kanal boyunca geriye ilerler.
N. petrosus profundus'u n. petrosus minor ile karıştırmayın. N. petrosus minor n. glossopharyngeus'un parasempatik lifidir; fossa infratemporalis'teki ganglion oticum'a, oradan parotise gider ve fossa pterygopalatina'ya hiç uğramaz.
Fossanın içinde ne olur? Ganglion pterygopalatinum'da aktarma
Ganglion pterygopalatinum, fossa pterygopalatina'da n. maxillaris'in altında, foramen sphenopalatinum'a yakın asılı duran bir parasempatik gangliondur. Ganglion gelen üç lif türünden yalnız parasempatik olanı aktarır. Sempatik ve duyu lifleri ganglionun içinden sinaps yapmadan geçer, aynı dallara karışarak hedefe ulaşır.
Bu yüzden ganglionun her dalı karışık bir kablodur: V2'den gelen duyu lifi, ganglionda aktarılmış postganglionik parasempatik lif ve aktarılmadan geçen sempatik lif aynı kılıfta yürür. Parasempatik lifler gözyaşı bezini ve burun, damak, nazofarinks mukozasının bezlerini uyarır. Klinikte aynı yapı sfenopalatin ganglion adıyla da anılır. Baştaki dört parasempatik ganglionun karşılaştırmasını otonom sinir sistemi yazısında bulabilirsiniz.
Gözyaşı lifi neden bu kadar uzun yol yürür?
Gözyaşı bezine giden lifin yolu sınavın en sevdiği zincirdir: nucleus salivatorius superior → n. intermedius → ganglion geniculi (sinaps yok) → n. petrosus major → n. canalis pterygoidei → ganglion pterygopalatinum (sinaps) → n. zygomaticus (V2) → bağlantı dalı → n. lacrimalis (V1) → glandula lacrimalis. Lif fossaya n. facialis'in dalıyla girer, fossadan V2 ile çıkar ve beze V1 ile ulaşır.
Bu zincir n. facialis lezyonunun yerini bulmaya yarar. Hasar ganglion geniculi'de ya da daha proksimalde ise n. petrosus major de etkilenir ve aynı taraf gözde gözyaşı azalır; hasar foramen stylomastoideum çıkışındaysa gözyaşı korunur. Lezyon seviyelerinin tamamı kulak anatomisi yazısındaki n. facialis bölümündedir. Yüz felcinden sonra liflerin yanlış hedefe doğru yenilenmesi de bu yolu kullanabilir: tükürük bezine gitmesi gereken lifler n. petrosus major'a yönelirse hasta yemek yerken gözünden yaş gelir. Bu tabloya timsah gözyaşı denir.
Fossadan ne çıkar? Beş yöne beş çıkış
Fossa pterygopalatina'dan çıkan dallar beş komşu bölgeye dağılır: orbitaya fissura orbitalis inferior, burun boşluğuna foramen sphenopalatinum, damağa canalis palatinus major, nazofarinkse canalis palatovaginalis, üst azı dişlerine fissura pterygomaxillaris yoluyla. Her çıkışta bir sinir ile aynı açıklığı kullanan bir arter yan yana yürür.
| Çıkış | Gittiği bölge | Sinir | Arter |
|---|---|---|---|
| Fissura orbitalis inferior | orbita tabanı, oradan yüz | n. infraorbitalis (V2'nin devamı), n. zygomaticus | a. infraorbitalis |
| Foramen sphenopalatinum | burun boşluğu | nn. nasales posteriores superiores, n. nasopalatinus | a. sphenopalatina |
| Canalis palatinus major | sert ve yumuşak damak | n. palatinus major, nn. palatini minores | a. palatina descendens (→ a. palatina major, aa. palatinae minores) |
| Canalis palatovaginalis | nazofarinks | n. pharyngeus | r. pharyngeus |
| Fissura pterygomaxillaris (geri yön) | tuber maxillae, üst azı dişleri | nn. alveolares superiores posteriores | a. alveolaris superior posterior |
Tablonun anahtarı tek cümledir: a. maxillaris'in üçüncü parçasının her dalı, bir sinir dalıyla aynı kapıdan çıkar ve çoğu o sinirle aynı adı taşır. A. infraorbitalis n. infraorbitalis ile, a. alveolaris superior posterior aynı adlı sinirle, a. canalis pterygoidei n. canalis pterygoidei ile yürür. Sinir dallarını bilen öğrenci arter dallarını ayrıca ezberlemek zorunda kalmaz; yalnız iki ad farkını not eder: damağa inen arterin adı "a. palatina descendens", buruna giden arterin adı "a. sphenopalatina"dır.
N. infraorbitalis orbitaya girdikten sonra sulcus ve canalis infraorbitalis içinde ilerler, kanal içinde ön dişlere ve küçük azılara dal verir, foramen infraorbitale'den yüze çıkar. N. palatinus major foramen palatinum majus'tan sert damağa, nn. palatini minores foramina palatina minora'dan yumuşak damağa iner. TeachMeAnatomy'nin fossa sayfası bu açıklıkları ve geçen yapıları İngilizce kısa bir listeyle verir; ikinci bir bakış için iyidir.
Altı açıklık mı, yedi açıklık mı?
Kaynaklar fossanın açıklık sayısını altı ya da yedi verir. Fark canalis palatovaginalis'ten gelir: küçük olduğu için bazı listelerde yer almaz. Kafatası anatomisi yazısında altı açıklıklı listeyi, DUS anatomi planı yazısında yedi açıklıklı listeyi göreceksiniz. Sınavda sorulan şey toplam sayı değil, belirli bir kapının nereye açıldığı ve içinden neyin geçtiğidir.
Fossa pterygopalatina ile fossa infratemporalis nasıl ayrılır?
Fossa infratemporalis ile fossa pterygopalatina, fissura pterygomaxillaris ile birbirine açılan iki komşu boşluktur. Fossa infratemporalis dışta ve daha geniştir; çiğneme kaslarını, n. mandibularis'i ve a. maxillaris'in ilk iki parçasını taşır. Fossa pterygopalatina içte, dar ve kassızdır; n. maxillaris'i ve arterin son parçasını barındırır.
| Fossa infratemporalis | Fossa pterygopalatina | |
|---|---|---|
| Sinir gövdesi | n. mandibularis (V3), foramen ovale ile gelir | n. maxillaris (V2), foramen rotundum ile gelir |
| A. maxillaris | 1. ve 2. parça | 3. parça |
| Parasempatik ganglion | ganglion oticum (IX lifleri, parotis) | ganglion pterygopalatinum (VII lifleri, gözyaşı, burun ve damak bezleri) |
| Kas | m. pterygoideus lateralis ve medialis, m. temporalis'in alt ucu | yok, yağ doku |
| Venler | plexus pterygoideus | venler plexus pterygoideus'a döner |
Kısa kural: içinde kas varsa infratemporalis, kas yoksa pterygopalatina. "Fossa pterygopalatina'da bulunmaz" sorularının en sık çeldiricileri de karşı fossanın yapılarıdır: n. mandibularis, ganglion oticum, chorda tympani, pterygoid kaslar. Fossa infratemporalis'in içeriğini baş-boyun anatomisi yazısında bir dişten boyna uzanan altı halka içinde işledik.
Klinikte fossa pterygopalatina nerede karşınıza çıkar?
Damak ve üst çene anestezisi, arka burun kanaması, tümör ve enfeksiyonun yayılması ve baş ağrısında ganglion bloğu: fossa pterygopalatina klinikte bu dört başlıkta karşınıza çıkar. Dördü de fossanın kapılarından birinin klinik karşılığıdır ve diş hekimliği ile tıp öğrencisinin aynı bölgeyi farklı yönden tanımasını sağlar.
- Damak ve üst çene anestezisi: n. palatinus major foramen palatinum majus'tan, damağın arka-yan köşesinden çıkar ve kanin dişin arkasında kalan sert damak mukozasının duyusunu alır. Ön dişlerin arkasındaki damak mukozası ise foramen incisivum'dan çıkan n. nasopalatinus'a aittir. Geniş üst çene işlemlerinde n. maxillaris'e ağız içinden, canalis palatinus major yoluyla ulaşılabilir. Damağın kasları ve yumuşak damağın diğer yapıları için ağız anatomisi yazısına bakabilirsiniz.
- Arka burun kanaması: a. sphenopalatina burun boşluğunun arka bölümünü besler ve septumun önündeki Kiesselbach bölgesine de katılır. Tamponla durmayan arka kanamalarda hedef alınan arter odur. Burun tarafındaki kapıyı burun anatomisi yazısında işledik.
- Yayılma yolu: fossa çevresindeki bölgelere açıldığı için tümör ve enfeksiyonun geçiş yoludur. Juvenil nazofarengeal anjiofibrom ve nazofarinks karsinomu fossaya uzanabilir; V2 boyunca foramen rotundum'dan kafa içine ilerleyen tutulum da bu yolu kullanır. Radiopaedia'nın fossa maddesi yağ dokusundan zengin olan fossanın görüntülemede bu yüzden dikkatle incelendiğini anlatır.
- Ganglion bloğu: ganglion pterygopalatinum'un parasempatik lifleri küme baş ağrısı ve migrenle ilişkilendirilmiştir; ganglionun bloğu bu baş ağrılarında başvurulan yöntemler arasındadır.
Sınavda fossa pterygopalatina nasıl sorulur?
Sınav soruları fossa pterygopalatina'yı çoğunlukla yedi kalıptan biriyle yoklar: kapı-yapı eşlemesi, kapı-bölge eşlemesi, içinde bulunmayan yapı, gözyaşı lifinin yolu, iki petrosal sinirin karıştırılması, damak sinirlerinin bölgeleri ve damaktaki tat. Diş hekimliği öğrencisine damak ve diş anestezisi, tıp öğrencisine parasempatik zincir daha çok iş görür.
- Kapı-yapı: "Foramen rotundum'dan hangisi geçer?" Cevap V2. Çeldiriciler foramen ovale (V3) ve fissura orbitalis superior (V1).
- Kapı-bölge: "Fossa pterygopalatina burun boşluğuna hangi açıklıkla bağlanır?" Cevap foramen sphenopalatinum. Orbitaya bağlanan açıklık fissura orbitalis inferior'dur, superior değil.
- İçinde bulunmayan: çeldiriciler n. mandibularis, ganglion oticum, chorda tympani ve pterygoid kaslardır; hepsi fossa infratemporalis'e aittir.
- Gözyaşı zinciri: lifin çekirdeği (nucleus salivatorius superior), sinaps yaptığı yer (ganglion pterygopalatinum) ve beze ulaştıran son sinir (n. lacrimalis) ayrı ayrı sorulur.
- İki petrosal sinir: n. canalis pterygoidei, n. petrosus major ile n. petrosus profundus'tan oluşur; n. petrosus minor çeldiricidir.
- Damak sinirleri: sert damağın arka bölümü n. palatinus major, ön bölümü n. nasopalatinus, yumuşak damak nn. palatini minores ile duyulanır.
- Damakta tat: yumuşak damağın tat lifleri nn. palatini minores içinde yukarı çıkar, ganglionu sinaps yapmadan geçer ve n. petrosus major ile n. facialis'e katılır. "Damaktaki tat hangi kranial sinirle taşınır?" sorusunun cevabı bu yüzden VII'dir.
Fakülte sınavlarında bu kalıplar kuru kafa üzerinde "bu delikten ne geçer, nereye açılır" biçiminde pratik soruya döner; pratik sınava hazırlığı anatomi vize soruları yazısında anlattık.
Fossa pterygopalatina nasıl tekrar edilir?
Boş bir kutu, fossa pterygopalatina'yı tekrar etmenin en kolay aracıdır: ortada fossa, solda üç giriş, sağda beş çıkış. Her oka bir sinir, yanına aynı kapıyı kullanan arteri yazın; ganglionu kutunun içine, iki petrosal siniri giriş okunun kollarına yerleştirin. Bu çizimi boş kâğıda birkaç dakikada kurabildiğinizde konunun sınavda sorulan bölümü elinizdedir.
- Ortaya bir kutu çizin ve içine üç gövdeyi yazın: V2, a. maxillaris'in üçüncü parçası, ganglion pterygopalatinum.
- Sol tarafa üç giriş okunu kırmızıyla çizin: foramen rotundum, canalis pterygoideus, fissura pterygomaxillaris. Canalis pterygoideus okuna iki kol ekleyin: n. petrosus major ve n. petrosus profundus.
- Sağ tarafa beş çıkışı mavi kalemle çizin ve her okun üstüne sinir-arter çiftini yazın.
- Kutunun altına iki not düşün: gözyaşı zinciri ve "kas varsa infratemporalis".
Çizimden sonra her kapı için bir kart yazın: ön yüzde "foramen sphenopalatinum nereye açılır, içinden ne geçer?", arka yüzde bölge ile sinir-arter çifti. Kartların aralıklı tekrarla nasıl döndürüleceğini anatomi çalışma kartları yazısında bulabilirsiniz.
Bu bölge SMT Anatomi video paketlerinde "Fossa temporalis, Fossa infratemporalis ve Fossa pterygopalatina" dersinde, komşu iki boşlukla birlikte anlatılır. Ders DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun, TUS İçin Anatomi, Diş Hekimliği 1-2'ler için Kemik, Eklem ve Kas ve Tıp 1-2 Giriş, Kemikler ve Eklemler paketlerinde yer alır. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketiyle başlayabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Fossa pterygopalatina'nın içinde hangi yapılar bulunur?
Fossa pterygopalatina'da üç ana yapı bulunur: n. maxillaris (V2) ve dalları, a. maxillaris'in üçüncü parçası ve dalları, ganglion pterygopalatinum. Bunlara canalis pterygoideus'tan gelen n. canalis pterygoidei, venler ve boşluğu dolduran yağ doku eşlik eder. Çiğneme kasları, n. mandibularis ve ganglion oticum bu fossada değil, komşu fossa infratemporalis'tedir.
Fossa pterygopalatina'nın sınırları nelerdir?
Önde maxilla'nın arka yüzü (tuber maxillae), arkada os sphenoidale'nin processus pterygoideus'u, içte os palatinum'un lamina perpendicularis'i, tavanda corpus sphenoidale yer alır. Dış yan duvar yoktur; bu taraf fissura pterygomaxillaris ile fossa infratemporalis'e açıktır. Fossa aşağıda daralarak canalis palatinus major'a dönüşür.
Fossa pterygopalatina hangi bölgelerle bağlantılıdır?
Foramen rotundum ile orta kafa çukuruna, canalis pterygoideus ile foramen lacerum bölgesine, fissura orbitalis inferior ile orbitaya, foramen sphenopalatinum ile burun boşluğuna, canalis palatinus major ile damağa, canalis palatovaginalis ile nazofarinkse, fissura pterygomaxillaris ile fossa infratemporalis'e bağlanır. Canalis palatovaginalis bazı kaynaklarda sayılmadığı için açıklık sayısı altı ya da yedi verilir.
Fossa pterygopalatina hangi kemikler arasındadır?
Fossa pterygopalatina tek bir kemiğin parçası değildir; üç kemiğin arasında kalır. Ön duvarı maxilla, arka duvarı os sphenoidale'nin processus pterygoideus'u, iç duvarı os palatinum'un lamina perpendicularis'idir. "Hangi kemikte" sorusunun cevabı bu yüzden maxilla, os sphenoidale ve os palatinum üçlüsüdür.