Bir sabah yüzünün sağ yarısı düşmüş bir hasta düşünün. Alnını kırıştıramıyor, sağ gözünü tam kapatamıyor, gülünce ağzı sola kayıyor. Buraya kadar soru bir puanlık: n. facialis. Soru kökü bir cümle daha ekleyince iş değişir: gözyaşı salgısı normal, sesler rahatsız etmiyor, ama dilin sağ ön kısmında tat azalmış. Sinir nerede kesilmiş?
Bu soruyu ezberle çözmeye çalışan öğrenci dört listeyi üst üste koyar: çekirdekler, dallar, kaslar, bulgular. Daha kısa bir yol var: n. facialis'i dört telli bir kablo gibi okumak. Teller aynı hatta yürür, yol boyunca belirli çıkışlardan ayrılır. Kablo bir noktada kesilirse kesinin ötesine geçmesi gereken her iş durur, kesiden önce ayrılmış çıkışlar çalışmaya devam eder.
Benzetmenin sınırını baştan söyleyelim: motor ve parasempatik ileti merkezden çevreye, tat ve duyu iletisi çevreden merkeze gider. Kesi iki yönü de keser, o yüzden burada önemli olan yön değil, hattın sürekliliğidir. Kabloyu korteksten parotise yedi durakta izleyeceğiz ve her durakta aynı iki soruyu soracağız: burada hangi tel ayrılıyor, burada kesilse ne kaybolur?
N. facialis nedir, hangi dört teli taşır?
N. facialis (VII. kranial sinir), pons ile medulla oblongata arasındaki oluktan iki kökle çıkan karma bir sinirdir. Mimik kaslarını uyarır, dilin ön üçte ikisinden tat taşır, gözyaşı bezi ile iki tükürük bezinin parasempatik liflerini götürür ve kulak çevresinde küçük bir deri alanından duyu alır.
İkinci faringeal arkın siniridir; kas listesi de bu kökenden gelir: mimik kasları, m. stapedius, m. stylohyoideus ve m. digastricus'un venter posterior'u. Motor lifler asıl kökü, öbür üç tel ise n. intermedius denen ince kökü oluşturur.
| Tel | Çekirdek | Ayrıldığı çıkış | İşi |
|---|---|---|---|
| Motor | Nucleus motorius n. facialis (pons) | N. stapedius; foramen stylomastoideum altında üç dal; parotiste beş uç dal | Mimik kasları, m. stapedius, m. stylohyoideus, m. digastricus venter posterior |
| Parasempatik | Nucleus salivatorius superior (pons) | N. petrosus major; chorda tympani | Gözyaşı bezi, burun ve damak bezleri; gl. submandibularis, gl. sublingualis |
| Tat | Nucleus solitarius (medulla oblongata) | Chorda tympani; n. petrosus major | Dilin ön üçte ikisi; yumuşak damak |
| Genel duyu | N. trigeminus'un duyu çekirdekleri | Kulak çevresine giden küçük lifler | Concha ve dış kulak yolu çevresinde küçük bir deri alanı |
Tablonun en çok puan kaybettiren satırı aslında yazılmayan satırdır: gl. parotidea. Sinir bezin içinden geçer ama bezi uyarmaz. Parotisin parasempatik lifleri n. glossopharyngeus kaynaklıdır. Öteki sinirlerle karşılaştırmalı tablo kranial sinirler yazısında.
1. durak: Korteks. Alın neden kurtulur?
Alın korunurken alt yüzün bütünüyle güçsüz olması, lezyonun n. facialis çekirdeğinin üstünde olduğunu gösterir. Üst yüz kaslarına giden çekirdek bölümü iki hemisferden kortikonükleer lif alır, alt yüz bölümü ağırlıklı olarak karşı hemisferden alır. Bu yüzden korteks ya da capsula interna lezyonunda alın çalışır, karşı taraf alt yüz güçsüzleşir.
Bu durak henüz kablonun kendisi değil, kabloya komut veren üst motor nöron hattıdır. Kablo sağlam olduğu için gözyaşı, tat ve m. stapedius tablosu değişmez. Sınavın eklediği ipucu, felçli yüzle aynı taraftaki kol ve bacak güçsüzlüğüdür; ayrıntısı piramidal sistem yazısında. Kaynaklarda bir ayrıntı daha anılır: istemli gülümsemesi bozuk hastada duygusal gülümseme korunabilir, çünkü duygusal yüz hareketinin yolu istemli hareketin yolundan ayrıdır. Tek bir uç dalın kesisi de alnı koruyabilir, ama o zaman felç yalnız o dalın bölgesindedir; bunu 7. durakta göreceğiz.
2. durak: Pons. Motor lifler neden doğrudan öne çıkmaz?
N. facialis'in motor lifleri pons tegmentumundaki çekirdekten doğrudan öne gitmez. Önce dorsale yürür, n. abducens çekirdeğini dolanır (genu internum), sonra öne-aşağı inerek pons ile medulla oblongata arasındaki oluktan çıkar. Bu kıvrım, 4. ventrikül tabanında colliculus facialis kabartısının altında yer alır.
Bu kıvrım pons lezyonlarında yüz felcinin neden yalnız gelmediğini açıklar. Colliculus facialis düzeyindeki lezyon aynı taraf tüm yüz felcine aynı tarafa yatay bakış kaybını ekler; çünkü n. abducens çekirdeği de oradadır. Ventral pons lezyonu ise Millard-Gubler tablosunu verir: aynı taraf periferik yüz felci, n. abducens tutulmuşsa içe kayan göz, karşı taraf hemiparezi (beyin sapı yazısı).
Peki çekirdek lezyonunda alın neden korunmaz?
Çünkü alt motor nöronun gövdesi çekirdektedir. Çekirdek ve altındaki her kesi, üst yüzün çift taraflı komutunu da kasa ulaştırmaz; alın ve ağız birlikte felç olur. Parasempatik ve tat çekirdekleri motor çekirdekten ayrı olduğu için yalnız motor çekirdeği tutan lezyonda gözyaşı ve tat korunur.
3. durak: Pontoserebellar köşe. N. vestibulocochlearis neden hep yanında sorulur?
N. facialis oluktan çıktıktan sonra n. vestibulocochlearis ile birlikte pontoserebellar köşeyi geçer ve meatus acusticus internus'a girer. Bu kısımda dal vermez. Bu yüzden buradaki bir lezyon dört teli birden keser ve tabloya işitme kaybı, çınlama ya da denge bozukluğu eklenir.
N. intermedius bu aralıkta iki sinirin arasında yürür; adı da oradan gelir. Meatusun dibinde n. facialis üst-ön bölmeyi tutar, İngilizce kaynakların "seven up, coke down" kuralı bunu anlatır. Sınavın sevdiği yanılgı vestibüler schwannomdur: tümör n. vestibulocochlearis'ten gelir, önce işitme kaybı ve çınlama yapar, yüz felci erken dönemde beklenen bulgu değildir. İşitme tarafı için işitme yolları yazısı ayrı bir konudur.
4. durak: Ganglion geniculi. Gözyaşı teli nerede ayrılır?
Gözyaşı teli ganglion geniculi düzeyinde ayrılır. N. petrosus major buradan çıkar, fossa cranii media'ya geçer ve n. canalis pterygoidei yoluyla ganglion pterygopalatinum'a ulaşır. Bu çıkışın üstündeki kesi gözyaşını azaltır, altındaki kesi azaltmaz. Yani gözyaşı, lezyonun kanal içindeki yerini soran ilk testtir.
Temporal kemikte sinir önce labirent segmentinden geçer. Kanalın en dar parçası burasıdır, ödemde sinirin sıkıştığı yer olarak anılır. Segmentin sonunda canalis facialis ilk dirseğini yapar ve ganglion geniculi burada oturur. Bu gangliyon tat ve genel duyu liflerinin hücre gövdelerini taşır; motor ve parasempatik lifler sinaps yapmadan geçer. "Ganglion geniculi'de hangi lif sinaps yapar?" sorusunun cevabı bu yüzden "hiçbiri"dir.
N. petrosus major iki tel taşır: preganglioner parasempatik lifler ve yumuşak damak tadı. Parasempatik lifler ganglion pterygopalatinum'da nöron değiştirir, tat lifleri değiştirmeden geçer. Yolun tamamı, n. petrosus profundus ile birleşme dahil, fossa pterygopalatina yazısında.
Peki felçli göz yaşarıyorsa gözyaşı teli sağlam mıdır?
Bu iki ayrı konudur. Felçli gözün yaşarması çoğu kez salgı artışı değil, drenaj sorunudur: m. orbicularis oculi gevşer, alt kapak gözden uzaklaşır, gözyaşı punctum lacrimale'ye ulaşamaz ve yanağa dökülür. N. petrosus major kesiğinde ise salgı azalır ve göz kurur. Salgı miktarını Schirmer testi ölçer.
5. durak: Mastoid segment. N. stapedius ve chorda tympani hangi sırayla ayrılır?
Mastoid segmentte önce n. stapedius, sonra chorda tympani ayrılır. N. stapedius m. stapedius'u uyarır; kesilirse sesler rahatsız edici biçimde yüksek duyulur (hiperakuzi). Chorda tympani dilin ön üçte ikisinin tat liflerini ve gl. submandibularis ile gl. sublingualis'in parasempatik liflerini taşır; kesilirse tat ve tükürük azalır.
Araya bir parça giriyor: ganglion geniculi'den sonra sinir timpanik segmentte orta kulağın iç duvarında, fenestra vestibuli'nin üstünden geçer ve burada adlı dal vermez. İkinci dirsekten sonra mastoid segment başlar. Kanal ve orta kulak ilişkisini kulak yazısında ayrıntılı işledik.
Chorda tympani'nin yolu ayrı bir sorudur. Foramen stylomastoideum'un biraz üstünde ayrılır, geri dönüp orta kulağa girer, incus'un uzun kolu ile manubrium mallei arasından geçer, fissura petrotympanica'dan fossa infratemporalis'e çıkar ve n. lingualis'e arkadan katılır. Bu birleşme iki sinirin karıştırıldığı yerdir: dilin ön üçte ikisinde dokunma ve ağrı V3'ten, tat ise chorda tympani'dendir (dil yazısı). Parasempatik lifler ganglion submandibulare'de nöron değiştirir, tat liflerinin hücre gövdeleri ise yukarıda, ganglion geniculi'de kalır.
6. durak: Foramen stylomastoideum'un altı. Neden tat ve gözyaşı şikâyeti olmaz?
Foramen stylomastoideum'dan sonra kablo neredeyse yalnız motor teldir. Parasempatik ve tat telleri daha yukarıda ayrıldığı için bu düzeydeki kesi gözyaşını, tükürüğü, tadı ve m. stapedius'u etkilemez. Felç aynı tarafın mimik kaslarıyla sınırlı kalır. Bezlerin ve tadın sağlam oluşu, kesinin chorda tympani çıkışının altında olduğunu gösterir; kesi kanalın son kısmında ya da kafatası dışında olabilir.
Parotise girmeden önce üç küçük motor dal çıkar: n. auricularis posterior (kulak arkası kasları ve m. occipitofrontalis'in venter occipitalis'i), m. digastricus'un venter posterior'una giden dal ve m. stylohyoideus dalı. Yeni doğanda processus mastoideus henüz gelişmediği için sinir bu çıkışta daha yüzeyeldir; forseps doğumunda baskıya uğramasının nedeni budur.
7. durak: Parotis. Beş uç dal nasıl sıralanır?
N. facialis parotis bezinin içinde plexus intraparotideus'u kurar ve bezden beş uç dal olarak çıkar: r. temporalis, r. zygomaticus, r. buccalis, r. marginalis mandibulae ve r. cervicalis. Bu düzeyde yalnız mimik kasları etkilenir. Kesi tek bir dalı tutarsa felç de o dalın bölgesiyle sınırlı kalır.
Sıra için İngilizce kaynaklardaki "To Zanzibar By Motor Car" kuralı işe yarar. Dalların hangi kası uyardığını, parotis içindeki üç katlı yerleşimi ve elle kurulan yelpazeyi yüz anatomisi yazısında bulabilirsiniz; muayenenin beş komutu da oradadır: kaş kaldırma, göz kapama, dişleri gösterme, ıslık, boyun germe.
N. facialis felcinde lezyonun yeri nasıl bulunur?
N. facialis felcinde lezyonun yeri iki adımda bulunur. Önce alın sorulur: alın korunmuş, alt yüz bütünüyle güçsüzse lezyon çekirdeğin üstündedir. Alın da felçliyse gözyaşı, m. stapedius, tat ve tükürük sırayla sınanır; kesi, son sağlam çıkış ile ilk bozuk çıkış arasındadır. Yazının başındaki hastada kesi, n. stapedius ile chorda tympani arasındadır.
| Kesi düzeyi | Yüz | Eklenen bulgu | Ayırt ettiren ipucu |
|---|---|---|---|
| Korteks, capsula interna | Karşı taraf alt yüz; alın korunur | Yok | Felçli yüzle aynı tarafta kol ve bacak güçsüzlüğü |
| Pons (motor çekirdek, lifler) | Aynı taraf tüm yüz | Yalnız motor lezyonda yok | N. abducens bulgusu, karşı hemiparezi |
| Pontoserebellar köşe, meatus | Aynı taraf tüm yüz | Gözyaşı azalması, hiperakuzi, tat ve tükürük azalması | İşitme kaybı, çınlama, denge bozukluğu |
| Labirent segmenti, ganglion geniculi | Aynı taraf tüm yüz | Gözyaşı azalması, hiperakuzi, tat ve tükürük azalması | İşitme normal |
| Ganglion geniculi altı, n. stapedius üstü | Aynı taraf tüm yüz | Hiperakuzi, tat ve tükürük azalması | Gözyaşı normal |
| N. stapedius altı, chorda tympani üstü | Aynı taraf tüm yüz | Tat ve tükürük azalması | Gözyaşı ve ses normal |
| Chorda tympani altı, foramen üstü | Aynı taraf tüm yüz | Yok | Yalnız mimik kasları |
| Foramen altı, parotis | Tüm yüz ya da tek dal bölgesi | Yok | Parotis kitlesi ya da cerrahisi |
Bu merdiven ders ve sınav için temizdir, gerçek hastada her zaman bu kadar net çıkmaz. Bell felcinde olay tek bir noktadaki kesi gibi davranmaz, sinirin bir bölümünde gelişen iltihap ve ödem olarak düşünülür. O yüzden tabloyu seviye mantığını kurmak için kullanın, klinik kesinlik ölçüsü olarak değil.
Peki kornea refleksi neyi ayırır?
Kornea refleksinin afferenti n. trigeminus'un V1 dalı, efferenti n. facialis'tir. Felçli taraftaki korneaya dokunulunca hasta dokunuşu hisseder, karşı göz kırpar, felçli göz kırpamaz. V1 kesiğinde ise aynı taraf korneaya dokunulduğunda iki göz de kırpmaz. Stapes refleksinde de benzer bir ayrım var: afferent VIII, efferent VII.
Peki Bell fenomeni nedir?
Felçli hasta gözünü kapatmaya çalıştığında kapak kapanmaz ve göz küresinin yukarı-dışa döndüğü görülür. Bu dönüş felce özgü değildir; çoğu sağlam kişide de kapağın altında olur, felçte kapak kapanmadığı için görünür hale gelir.
Bell felci, Ramsay Hunt sendromu ve santral felç nasıl ayrılır?
Bell felci, nedeni gösterilemeyen, aniden başlayan tek taraflı periferik yüz felcidir ve alın da tutulur. Ramsay Hunt sendromunda aynı felce kulak çevresinde veziküller eşlik eder. Santral felçte ise alın korunur. Sınavda bu üç tablo önce alınla, sonra eşlik eden bulguyla birbirinden ayrılır.
- Bell felci: dışlama tanısıdır; HSV-1 ile ilişkili viral nörit düşünülür.
- Ramsay Hunt sendromu: ganglion geniculi'de varisella zoster reaktivasyonudur; işitme ve denge bulguları eklenebilir.
- Orta kulak hastalığı ve temporal kemik kırığı: kanal içi segmentleri tehdit eder, kesi tablosundaki orta satırlara düşer.
- Parotis tümörü ve cerrahisi: kafatası dışı düzeydedir, tek dal da tutulabilir.
- İki taraflı periferik felç: Bell felcinde nadirdir; önce Guillain-Barré sendromu, Lyme hastalığı ve sarkoidoz gibi sistemik nedenler akla gelir.
- Möbius sendromu: n. abducens ve n. facialis'in doğuştan etkilendiği tablodur.
Bu liste ders ve sınav eşlemesidir; gerçek bir yüz felcinde tanı hekim muayenesiyle konur.
N. facialis sınavda nasıl sorulur? Altı tek satırlık vaka
N. facialis soruları çoğunlukla tek bir bulguyu seviyeye çevirmeyi ister. Soru kökü yüz felcine bir bulgu ekler ya da bir bulguyu özellikle dışarıda bırakır; cevap iki çıkış arasındaki kesidir. Aşağıdaki kısa vakalar ÖSYM sorusu değil, bu mantığı çalıştıran örneklerdir. Önce kendiniz cevaplayın.
- Sol alt yüz ve sol kol güçsüz, iki taraf alın da kırışıyor.
- Sağ yüzün tamamı felçli, sağ göz dışa gitmiyor, sol kol ve bacak güçsüz.
- Sağ yüzün tamamı felçli, sağ kulakta işitme azalmış, dengesi bozuk.
- Tüm yüz felçli; gözyaşı azalmış, sesler rahatsız ediyor, tat azalmış, işitme normal.
- Tüm yüz felçli; sesler rahatsız ediyor, tat azalmış, gözyaşı normal.
- Boyun diseksiyonundan sonra yalnız sol alt dudak aşağı inmiyor.
Cevaplar: 1) Sağ korteks ya da capsula interna. 2) Sağ ventral pons, Millard-Gubler. 3) Sağ pontoserebellar köşe ya da meatus acusticus internus. 4) Labirent segmenti ya da ganglion geniculi düzeyi. 5) N. petrosus major'un altı, n. stapedius'un üstü. 6) R. marginalis mandibulae.
Vakaların yanına şu komşu ayrımları da koyun: m. tensor tympani V3, m. stapedius VII; m. levator palpebrae superioris III, m. orbicularis oculi VII; çiğneme kasları V3, mimik kasları VII. Fakülte sınavı için vize soruları yazısına, TUS çalışma düzeni için TUS anatomi rehberine, baş-boyun ağırlıklı hazırlık için DUS rehberine bakabilirsiniz.
N. facialis nasıl tekrar edilir?
N. facialis'i tekrar etmenin kısa yolu, kabloyu kâğıda çizip rastgele bir yerden kesmektir. Dört teli dört renkle çizer, çıkışları yazarsınız; sonra her kesi için kaybolan işleri sayarsınız. Bu çalışma dal listesini ezberden değil, hattın sürekliliğinden geri getirir ve bulgudan seviyeye gitmeyi alıştırır.
- Soldan sağa tek hat çizin: pons, meatus, ganglion geniculi, n. stapedius, chorda tympani, foramen stylomastoideum, parotis.
- Motor teli hattın sonuna kadar götürün. Parasempatik ve tat tellerini chorda tympani'de bitirin, ganglion geniculi'de bu ikisinden n. petrosus major'a bir kol ayırın.
- Kalemle rastgele bir yeri kesin ve kesinin ötesinde kalan işleri yazın.
- Ertesi gün tersten çalışın: "hiperakuzi var, gözyaşı normal" gibi bulgu kartlarından kesi yerine gidin. Kart düzeni için çalışma kartları yazısı işinizi görür.
- Aynanın karşısında beş komutu kendinize verin ve her harekete dalın adını söyleyin.
Konuyu videoyla görmek isterseniz "Kranyal Sinirler, 7" dersi TUS İçin Anatomi, Tıp 1-2 Nöroanatomi ve Duyu ve DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun paketlerinde yer alıyor. Önce anlatım tarzını görmek isterseniz ücretsiz demo paketindeki "Kranyal Sinirler, 3-4-6" dersiyle başlayabilirsiniz. İngilizce ikinci bir okuma için TeachMeAnatomy ve Kenhub sayfaları derli topludur.
Sık Sorulan Sorular
N. facialis kaçıncı kranial sinirdir, görevi nedir?
N. facialis yedinci kranial sinirdir. Mimik kaslarını, m. stapedius'u, m. stylohyoideus'u ve m. digastricus'un venter posterior'unu uyarır; dilin ön üçte ikisinden ve yumuşak damaktan tat taşır; gözyaşı, burun-damak, submandibular ve sublingual bezlerin parasempatik liflerini götürür; kulak çevresinde küçük bir deri alanından duyu alır.
N. facialis dalları nelerdir?
Canalis facialis içinde n. petrosus major, n. stapedius ve chorda tympani ayrılır. Foramen stylomastoideum'dan sonra n. auricularis posterior, m. digastricus'un venter posterior'una giden dal ve m. stylohyoideus dalı çıkar. Parotis içinde sinir beş uç dala ayrılır: r. temporalis, r. zygomaticus, r. buccalis, r. marginalis mandibulae ve r. cervicalis.
N. facialis nereden çıkar, nereden geçer?
N. facialis beyin sapını pons ile medulla oblongata arasındaki oluktan terk eder, pontoserebellar köşeyi ve meatus acusticus internus'u geçer, temporal kemikte canalis facialis içinde iki dirsek yapar ve kafatasını foramen stylomastoideum'dan terk eder. Sonra parotis bezinin içinde dallanır.
N. facialis felcinde ne olur, santral ve periferik felç nasıl ayrılır?
Periferik felçte aynı tarafın bütün yüzü etkilenir: alın kırışmaz, göz tam kapanmaz, nazolabial oluk silikleşir, ağız köşesi düşer. Santral felçte alın korunur ve yalnız karşı taraf alt yüz güçsüzleşir. Periferik felçte gözyaşı, hiperakuzi ve tat bulguları lezyonun canalis facialis içindeki yerini gösterir.