Bir soru kökü tek satırla başlayabilir: sağ göz içe kaymış, hasta sağa bakınca yan yana iki görüntü görüyor. Sinir zor değil. Gözü dışa çeviren m. rectus lateralis'tir, onu da n. abducens uyarır. Zor olan, şıkların çoğu zaman siniri değil yeri sormasıdır.
N. abducens felci tek başına yer söylemeyen bir bulgudur. Çekirdekten orbitaya uzanan yolun hemen her noktasında, hatta sinirden uzakta büyüyen bir kitlenin artırdığı kafa içi basınçta bile aynı tablo çıkabilir. Yeri söyleyen, vakaya eklenen ikinci satırdır. Bu yazı altıncı kranial siniri, aynı vakaya birer birer eklenen altı ipucuyla okuyor.
N. abducens nedir, kaçıncı kranial sinirdir?
N. abducens (abdusens sinir), VI. kranial sinirdir: ponsun alt kısmındaki çekirdeğinden çıkan, sinus cavernosus'un içinden ve fissura orbitalis superior'dan geçerek yalnızca m. rectus lateralis'i uyaran saf motor bir sinirdir. Görevi göz küresini dışa, şakağa doğru çevirmektir (abduksiyon).
Adı Latince abducere ("uzaklaştırmak") fiilinden gelir: sinir gözü orta hattan uzaklaştırır. Göz kaslarının innervasyonu tek kuralla akılda kalır: LR6 SO4, gerisi 3. M. rectus lateralis VI'dan, m. obliquus superior IV'ten, kalan dış göz kasları ve m. levator palpebrae superioris III'ten uyarılır. On iki sinirin genel tablosunu kranial sinirler yazısında, III'ün ayrıntısını n. oculomotorius yazısında anlattım. Kısa kimlik:
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Kaçıncı sinir? | VI. kranial sinir |
| Lif tipi | Somatik motor; duyu ve parasempatik lif taşımaz |
| Çekirdek | Nucleus n. abducentis: ponsun alt kısmı, 4. ventrikül tabanında colliculus facialis'in altında |
| Beyin sapından çıkış | Pons ile medulla oblongata arasındaki oluk, piramisin hemen üstü, orta hatta yakın |
| Kafa boşluğundan çıkış | Fissura orbitalis superior, anulus tendineus communis'in içinden |
| Uyardığı kas | M. rectus lateralis |
| Hareket | Abduksiyon (gözü dışa çevirme) |
| Muayene | Baş sabitken gözle yana bakış; H çizimi |
Çekirdeğin orta hatta yakın durması bir kuralın parçasıdır: III, IV, VI ve XII'nin motor çekirdekleri (somatik motor sütun) orta hatta yakındır; III, VI ve XII beyin sapını ön yüzden terk eder. Aynı kuralı n. hypoglossus yazısında da kullandım.
N. abducens nereden çıkar, nereden geçer?
Abdusens sinir, ponsun alt kenarıyla medulla oblongata arasındaki oluktan çıkar, clivus boyunca yukarı tırmanır, dura'yı delip apex partis petrosae'nin üzerinden keskin bir dönüşle sinus cavernosus'a girer. Sinüsün içinde a. carotis interna'nın yanında öne ilerler, fissura orbitalis superior'dan orbitaya geçer ve m. rectus lateralis'te sonlanır.
Yol altı bölümde izlenir. Aşağıdaki ipuçlarının çoğu bu bölümlerden birine denk gelir:
- Pons içi: Lifler çekirdekten öne ve aşağıya iner, ponsun ön (bazal) kısmında piramidal lif demetlerinin yakınından geçer.
- Çıkış ve subaraknoid bölüm: Sinir oluğun iç ucundan çıkar; aynı oluktan çıkan üç sinirin en içtekidir (içten dışa VI, VII, VIII). Pons ile clivus arasındaki sisternada yukarı tırmanır.
- Dura girişi ve Dorello kanalı: Clivus üzerinde dura'yı deler ve apex partis petrosae ile dorsum sellae arasında uzanan lig. petrosphenoidale'nin (Gruber bağı) altından geçer. Bu dar geçide Dorello kanalı denir; sinir burada apeksin üzerinde öne doğru keskin bir dönüş yapar.
- Sinus cavernosus: Sinüsün duvarında değil, içindedir; a. carotis interna'nın dış-alt yanında ilerler. III, IV, V1 ve V2 ise sinüsün dış duvarındadır.
- Fissura orbitalis superior: Orbitaya anulus tendineus communis'in içinden girer.
- Orbita: Kısa bir yolla m. rectus lateralis'e ulaşır.
Sinüsün duvar ile iç ayrımını beyin zarları yazısında sinüs kesitiyle birlikte anlattım. Aşağıdaki şema yolu ve her adreste felce eşlik eden ipucunu bir arada gösteriyor:
Abdusens felcinde ne olur?
Vakaya eklenen ilk satır: göz kapağı açık, pupillalar eşit; çift görme yan yana ve uzağa bakınca artıyor.
Abdusens felcinde m. rectus lateralis çalışmaz; karşı koyan m. rectus medialis gözü içe çeker ve göz dinlenmede içe kayar (esotropya). Hasta felçli tarafa bakamaz, görüntüler yan yana ikiye ayrılır. Çift görme uzağa ve felçli tarafa bakınca artar; hasta başını felçli tarafa çevirerek gözünü orta hatta tutar.
Bu satır VI'nın kendisini anlatır. Kapağın ve pupillanın normal olması III'ü dışarıda bırakır; IV ise çift görmeyi başka eksende yapar. Göz hareketlerini yöneten üç sinirin felci şu satırlarla ayrılır:
| III felci | IV felci | VI felci | |
|---|---|---|---|
| Gözün duruşu | dışa ve aşağı | hafif yukarı | içe |
| Göz kapağı | düşük (pitoz) | normal | normal |
| Pupilla | genişleyebilir | normal | normal |
| Çift görme | yatay ve dikey karışık | dikey; aşağı ve içe bakınca, merdiven inerken ya da okurken artar | yatay; uzağa ve felçli tarafa bakınca artar |
| Başın telafisi | belirgin değil | baş sağlam tarafa eğilir | baş felçli tarafa döner |
Dış göz kaslarının orbitadaki dizilişini göz anatomisi yazısında anlattım. Peki vaka bu satırda kalırsa yer neresi? Tek başına VI felci aşağıdaki adreslerin hepsinde görülebilir. Yeri ayıran, sonraki satırdır.
Çekirdek hasarında neden iki göz birden etkilenir?
İkinci satır: hasta sağa bakmaya çalıştığında yalnız sağ göz değil, sol göz de orta hatta kalıyor; sağ yüz yarısı da felçli.
Nucleus n. abducentis yalnız m. rectus lateralis'in motor nöronlarını taşımaz; içinde karşı gözün m. rectus medialis'ine komut gönderen ara nöronlar da vardır. Bu ara nöronların lifleri hemen karşıya geçer ve karşı taraftaki fasciculus longitudinalis medialis (MLF) içinde III'ün çekirdeğine yükselir. Bu yüzden çekirdek hasarı tek kas felci değil, aynı tarafa yatay bakış felcidir.
Sağ VI çekirdeği, iki gözü birlikte sağa çeviren düzenin kavşağıdır: sağ göz m. rectus lateralis ile dışa, sol göz m. rectus medialis ile içe döner. Komutu veren yatay bakış merkezi (PPRF) çekirdeğin hemen yanındadır; ayrıntısını retiküler formasyon yazısında anlattım.
Yüz felcini açıklayan komşuluk 4. ventrikülün tabanındadır. N. facialis'in motor lifleri ponsun içinde VI çekirdeğinin çevresini dolanır (genu internum n. facialis) ve tabanda colliculus facialis kabartısını yapar. Bu kabartının altındaki küçük bir lezyon aynı tarafta hem yatay bakış felcine hem de periferik tipte yüz felcine yol açar. Ventrikül tabanının haritası beyin ventrikülleri yazısında. Sınav tuzağı addadır: colliculus facialis'in altında yatan çekirdek VII'nin değil, VI'nın çekirdeğidir; kabartıyı esas olarak onu dolanan VII lifleri yapar.
Peki lezyon çekirdekte değil de MLF'deyse?
MLF hasarında internükleer oftalmopleji görülür: lezyon tarafındaki göz karşı tarafa bakarken içe gelemez, dışa giden karşı gözde nistagmus olur. Konverjans ise korunur; çünkü m. rectus medialis ve III sağlamdır, yalnız iki çekirdek arasındaki bağlantı kopmuştur. Çekirdek (ya da PPRF) ile aynı taraftaki MLF birlikte tutulursa bir buçuk sendromu çıkar: lezyon tarafındaki gözde hiçbir yatay hareket kalmaz, karşı göz yalnız dışa gidebilir.
Karşı tarafta kol-bacak güçsüzlüğü neyi gösterir?
Üçüncü satır: sağ göz içe kaymış, sağ yüz yarısı felçli, sol kol ve bacak güçsüz.
Göz bulgusu bir tarafta, kol-bacak güçsüzlüğü karşı tarafta ise lezyon beyin sapındadır. VI'nın lifleri ponsun ön kısmından geçerken henüz çaprazlaşmamış piramidal lif demetlerinin yakınından geçer. Burada aynı taraf VI (ve yakınından geçen VII) felci, karşı taraf hemipleji ile birleşir; bu tablo Millard-Gubler sendromu olarak bilinir.
Yüz felci yoksa ve tabloda yalnız VI felci ile karşı taraf hemipleji varsa bazı kaynaklar bunu Raymond sendromu adıyla ayırır. İki tabloyu okuyan kural aynıdır: kranial sinir bulgusu lezyon tarafını, hemipleji karşı tarafı gösterir. Çapraz felç mantığını beyin sapı yazısında, piramidal yolun nerede çaprazlaştığını piramidal sistem yazısında anlattım.
Bu satırı ikinci satırdan ayıran karşı gözdür. Lifler hasar gördüğünde karşı göz m. rectus medialis ile içe dönebilir, yalnız aynı taraftaki göz dışa gidemez. Çekirdek hasarında iki göz birlikte durur.
Kafa içi basınç artınca neden VI etkilenir?
Dördüncü satır: birkaç haftadır sabahları baş ağrısı ve kusma; göz dibinde papilödem; iki göz de içe kaymış.
Kafa içi basınç arttığında beyin sapı aşağı doğru itilebilir. N. abducens bir uçta ponsa, öbür uçta clivus üzerindeki dural deliğe tutunur ve apex partis petrosae'nin üzerinde keskin bir açıyla döner. Beyin sapı aşağı kayınca sinir bu iki nokta arasında gerilir ya da kemik kenarına bastırılır. Felç tek ya da iki taraflı olabilir.
Sınavdaki adı yanlış lokalize eden bulgudur (false localizing sign): VI felci vardır ama lezyon sinirin yolunda olmayabilir; basıncı artıran kitle beynin bambaşka bir bölümünde büyüyor olabilir. Kafa içi basınç artışı bulgularıyla gelen VI felci yeri değil, basıncı gösterir.
Aynı mekanizma ters yönde de işler. Lomber ponksiyondan sonra BOS kaybıyla basınç düşünce beyin sapının aşağı sarkması da siniri gerebilir; ponksiyon sonrası görülen kranial sinir felçlerinde en sık etkilenen sinirin VI olduğu bildirilir.
"Uzun yolu var, o yüzden" açıklaması tek başına yetmez. Kafa içi seyri en uzun kranial sinir genellikle n. trochlearis olarak öğretilir. VI'nın yolu da uzundur, ama basınca bu kadar duyarlı olmasının asıl açıklaması iki ucundan sabitlenmiş olması ve apeksin üzerinden kırılarak dönmesidir.
Kulak akıntısı ve göz arkası ağrısı neden VI'ya eşlik eder?
Beşinci satır: birkaç haftadır süren orta kulak iltihabı ve kulak akıntısı; aynı tarafta göz arkasında ve alında derin ağrı; göz dışa gidemiyor.
Bu üçlü Gradenigo sendromudur. Orta kulak ve mastoid hücrelerindeki iltihap temporal kemiğin piramidi boyunca apex partis petrosae'ye yayılır. Apeksin üzerinde iki yapı yan yana durur: Dorello kanalındaki n. abducens ve apeksin ön yüzündeki çukurda yatan ganglion trigeminale. Sonuç VI felci, n. ophthalmicus (V1) alanında ağrı ve kulak akıntısıdır.
Bu sendrom temporal kemiğin iki ayrı konuyu nasıl bağladığını gösterir: kulak ile kranial sinirler aynı kemik çıkıntısında buluşur. Temporal kemiğin boşluklarını kulak anatomisi yazısında, ganglionun yerini ve V1 alanını n. trigeminus yazısında anlattım.
Sinus cavernosus'ta VI neden ilk etkilenen sinirdir?
Altıncı satır: önce yalnız dışa bakış bozuluyor; haftalar içinde yukarı ve aşağı bakış da kısıtlanıyor, alında uyuşukluk başlıyor. Aynı tarafta göz kapağı hafifçe düşük, pupilla küçük.
Sinus cavernosus'ta III, IV, V1 ve V2 sinüsün dış duvarına gömülüdür; n. abducens ise sinüsün içinde, a. carotis interna'nın dış-alt yanında durur. Arterin sinüs içindeki bölümünde gelişen bir anevrizma ya da karotiko-kavernöz fistül büyüdükçe çoğu zaman önce arterin hemen yanındaki VI'yı etkiler; duvardaki sinirler sonra tutulur.
Küçük pupilla ile hafif pitoz da sinüse işaret eder. A. carotis interna'nın çevresindeki sempatik lifler sinüsün içinde kısa bir mesafe n. abducens'e katılır, sonra n. ophthalmicus'un dallarıyla göze ulaşır. Bu yüzden VI felcine aynı tarafta Horner sendromunun eşlik etmesi, kaynaklarda lezyonu sinus cavernosus'a yerleştiren bir ipucu olarak anılır. Buradaki pitoz III'ün değil sempatik liflerin işaretidir: III felcinde pupilla büyür, burada küçüktür. Horner'in yolunu otonom sinir sistemi yazısında anlattım.
Sinüsün içeriği tek cümleyle akılda kalır: duvarda III, IV, V1, V2; ortada arter ve VI.
Peki görme de azalmışsa?
Lezyon sinüsten öne, orbitanın tepesine ilerlerse tabloya n. opticus (II) eklenir: tüm göz hareketleri kısıtlanır ve görme azalır. II orbitaya fissura orbitalis superior'dan değil canalis opticus'tan girer; ikisinin birlikte tutulduğu bu tabloya orbita apeksi sendromu denir. Yalnız fissür tutulmuşsa göz hareketleri kısıtlanır ama görme korunur.
Sınavda n. abducens nasıl sorulur?
N. abducens soruları genellikle tek bir ipucunun üzerine kurulur: kas-sinir eşlemesi, sinus cavernosus içeriği, 4. ventrikül tabanı, beyin sapı sendromu ya da kafa içi basınç artışı. Aşağıda soldaki soru kökü ipucunu sağdaki cevap havuzundan bir maddeyle eşleştirin; cevap anahtarı tablonun altında.
| Soru kökündeki ipucu | Cevap havuzu |
|---|---|
| A. Sinus cavernosus'un duvarında değil, içinde ilerleyen kranial sinir | 1. Bir buçuk sendromu |
| B. 4. ventrikül tabanında colliculus facialis kabartısını yapan yapı | 2. Gradenigo sendromu |
| C. Papilödemle birlikte görülen, yer göstermeyen göz bulgusu | 3. Fasciculus longitudinalis medialis |
| D. Kulak akıntısı, göz arkası ağrısı ve dışa bakamama | 4. N. abducens |
| E. Aynı tarafta VI ve VII felci, karşı tarafta hemipleji | 5. Sinus cavernosus |
| F. Lezyon tarafına iki göz de bakamıyor | 6. VI çekirdeğini dolanan n. facialis lifleri |
| G. Bir göz içe gelmiyor, karşı göz dışa giderken nistagmus yapıyor, konverjans sağlam | 7. Millard-Gubler sendromu |
| H. Lezyon tarafındaki gözde yatay hareket yok, karşı göz yalnız dışa gidiyor | 8. Yanlış lokalize eden bulgu (VI felci) |
| I. VI felci ile aynı tarafta küçük pupilla ve hafif pitoz | 9. Nucleus n. abducentis (ya da PPRF) |
Cevap anahtarı: A-4, B-6, C-8, D-2, E-7, F-9, G-3, H-1, I-5.
Pratik (zilli) sınavda VI üç yerde gösterilebilir: beyin sapı maketinde pons ile medulla oblongata arasındaki oluğun iç ucunda, piramisin hemen üstünde; kafa tabanı piyesinde clivus üzerinde dura'yı deldiği noktada; açılmış sinüs piyesinde a. carotis interna'nın yanında. Aynı oluktan daha dışta çıkan VII ve VIII ile karıştırmamak için sırayı içten dışa VI, VII, VIII diye ezberleyin. Pratik sınavın genel düzeni anatomi vize soruları yazısında, TUS'ta kranial sinirlerin çalışma sırası TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında.
N. abducens nasıl tekrar edilir?
N. abducens'i tekrar etmenin kısa yolu, siniri bir kez kendi gözünüzde çalıştırıp yolunu altı adresli bir cep kartına yazmaktır. Kartın ön yüzüne eşlik eden bulgu, arka yüzüne adres yazılır; tekrar sırasında bulgudan adrese gidilir, adresten bulguya değil.
Aynanın karşısında başınızı sabit tutup gözünüzü sağa çevirin. Sağ gözü dışa götüren sağ VI, sol gözü içe getiren sol III'tür; ikisini aynı anda çalıştıran düzen sağ VI çekirdeğinde başlar. Bu tek hareket, çekirdek hasarında neden iki gözün birden durduğunu hatırlatır. Ardından kartı yazın:
- İki göz birlikte duruyor, aynı tarafta yüz felci → çekirdek, colliculus facialis
- Karşı tarafta hemipleji → ponsun ön kısmı
- Papilödem, tek ya da iki taraflı VI → kafa içi basınç; yer göstermez
- Kulak akıntısı ve V1 ağrısı → apex partis petrosae
- Aynı tarafta Horner, sonra III-IV-V1 → sinus cavernosus
- Görme azalması → orbita apeksi
Kartları aralıklı tekrarla döndürmenin düzeni anatomi çalışma kartları yazısında. Siniri videoda çizerek izlemek isterseniz "Kranyal Sinirler, 3-4-6" dersi TUS İçin Anatomi, Tıp 1-2'ler İçin Nöroanatomi ve Duyu ve DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun paketlerinde yer alıyor; aynı ders ücretsiz demo paketinde de açık. İngilizce bir özetle karşılaştırmak isteyenler için TeachMeAnatomy ve Kenhub sayfaları siniri çekirdekten kasa özetliyor.
Sık Sorulan Sorular
N. abducens hangi kası innerve eder, görevi nedir?
N. abducens yalnız m. rectus lateralis'i innerve eder. Görevi göz küresini dışa, şakağa doğru çevirmektir (abduksiyon). Yatay bakışta karşı gözün m. rectus medialis'i ile birlikte çalışır; bu eşgüdümü VI çekirdeğindeki ara nöronlar ve fasciculus longitudinalis medialis sağlar. Sinir duyu ya da parasempatik lif taşımaz.
6. kranial sinir nereden çıkar, nereden geçer?
VI. kranial sinir pons ile medulla oblongata arasındaki oluğun iç ucundan çıkar, clivus boyunca yukarı tırmanır, dura'yı delip Dorello kanalından apex partis petrosae'nin üzerine geçer. Sinus cavernosus'un içinden, a. carotis interna'nın yanından öne ilerler ve fissura orbitalis superior'dan, anulus tendineus communis'in içinden orbitaya girer.
Abdusens sinir felcinde ne olur?
Abdusens felcinde göz içe kayar ve dışa çevrilemez. Hasta yan yana çift görür; çift görme uzağa ve felçli tarafa bakınca artar. Hasta başını felçli tarafa çevirerek gözünü orta hatta tutar. Tek başına VI felcinde göz kapağı ve pupilla normaldir; bu iki bulgu VI felcini III felcinden ayırır.
6. kranial sinir felcinin nedenleri nelerdir?
Anatomik açıdan neden, sinirin uzun yolunun her noktasında olabilir: pons içindeki çekirdek ve lifler, kafa içi basınç artışı ya da lomber ponksiyon sonrası çekilme, apex partis petrosae iltihabı (Gradenigo sendromu), sinus cavernosus'ta anevrizma, fistül ya da tromboz ve orbita apeksi lezyonları. Erişkinde tek başına görülen VI felcinin sık nedenlerinden biri de diyabet ve hipertansiyona bağlı küçük damar hastalığıdır. Yeri, felce eşlik eden bulgu belirler.