Lise biyolojisinden gelen öğrencinin elinde germ yapraklarıyla ilgili üç satırlık bir liste vardır: ektoderm sinir sistemi ve deri, mezoderm kas, kemik ve kan, endoderm sindirim sistemi. Tıp fakültesinin ilk kurullarında bu liste ilk sorudan sonra yetmez. Soru organı değil, organın bir parçasını sorar: dişin minesi mi dentini mi, hipofizin ön lobu mu arka lobu mu, böbreküstü bezinin korteksi mi medullası mı? Aynı organın iki parçası iki ayrı yapraktan gelir ve üç satırlık liste hangisinin hangisi olduğunu söylemez.
Germ yaprakları, üçüncü gelişim haftasında gastrulasyonla epiblasttan kurulan üç hücre tabakasıdır: ektoderm, mezoderm ve endoderm. Vücudun bütün dokuları bu üç tabakadan ve ektodermin kenarından ayrılan nöral kristadan türer. Bu yazı konuyu bir soy ağacı gibi kuruyor: önce üç yaprak, sonra her yaprağın kolları, en sonda da birden çok koldan beslenen "melez" organlar. Ağacın dallarını bilen öğrenci listeyi ezberlemez; bir hücrenin hangi daldan geldiğini yerinden çıkarır.
Germ yaprakları ne zaman ve nasıl oluşur?
Üç germ yaprağı, döllenmeden sonraki üçüncü haftada gastrulasyon denen olayla kurulur. İkinci haftanın iki tabakalı embriyosunda epiblast hücreleri orta hattaki primitif çizgiden içeri göç eder; bir kısmı hipoblastın yerini alıp endodermi, bir kısmı iki tabakanın arasına yayılıp mezodermi yapar, yüzeyde kalanlar ektoderm olur.
Buradan ilk tuzak çıkar: üç yaprağın üçü de epiblasttan gelir. Hipoblast embriyonun kendi dokularına katılmaz, yeni gelen hücreler tarafından yerinden itilir. "Endoderm hipoblasttan gelişir" diyen bir seçenek yanlıştır.
Primitif çizgi, on beşinci gün civarında epiblastın kuyruk tarafında belirir. Ön ucundaki primitif düğümden başa doğru ilerleyen hücreler notokordu yapar. Notokordun üç işi vardır: embriyoya uzun eksenini verir, üstündeki ektodermi uyararak nöral plağı başlatır ve omurlar oluştuktan sonra discus intervertebralis'in merkezindeki nucleus pulposus olarak kalır. Diskin çevresindeki anulus fibrosus ise notokorddan değil, somitin sklerotomundan gelir.
Mezodermin ulaşamadığı iki nokta vardır. Başta orofaringeal membran, kuyrukta kloakal membran; ikisinde de ektoderm ile endoderm arada mezoderm olmadan birbirine yapışıktır. İlki ilerde yırtılarak ağız boşluğunu ön bağırsağa açar, ikincisi anüsün yerini belirler. Primitif çizgi normalde dördüncü haftanın sonuna doğru gerileyip kaybolur; sakrum ucunda kalıntısı kalırsa, üç yaprağın dokularını birlikte içeren sakrokoksigeal teratom gelişebilir.
Bu konu tıp fakültelerinde genellikle birinci yılda, histoloji-embriyoloji derslerinde işlenir. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Histoloji-Embriyoloji Anabilim Dalı'nın Dönem 1 sunumu "Doku ve Organ Sistemlerinin Gelişmesi" üçüncü haftadan sekizinci haftaya kadar olan süreci Türkçe şekillerle anlatır. Anatomi dersi aynı bilgiyi bir yapının neden öyle olduğunu açıklamak için tekrar kullanır.
Soy ağacında üç yaprak kaç kola ayrılır?
Dördüncü haftaya gelmeden her yaprak alt kollara ayrılır ve iyi kurulmuş bir soru çoğu zaman yaprağı değil kolu sorar. Ektoderm yüzey ektoderm, nöral tüp ve nöral krista olarak üçe; mezoderm notokord, paraksiyal, ara ve lateral plak olarak dörde ayrılır; endoderm ise ilkel bağırsak tüpünün iç astarını kurar.
Ağacın sekiz kolu şunlardır:
- Yüzey ektoderm: deri ve duyu organlarının dış parçaları.
- Nöral tüp (nöroektoderm): beyin, omurilik ve beyinden çıkan uzantılar.
- Nöral krista: nöral kıvrımların kenarından kopup göç eden hücreler.
- Notokord (aksiyal mezoderm): orta hattaki çubuk.
- Paraksiyal mezoderm: notokordun iki yanında somitlere bölünen şerit.
- Ara mezoderm: somit ile lateral plak arasındaki ince şerit.
- Lateral plak mezoderm: ikiye ayrılır; ektoderme yapışan somatik, endoderme yapışan splanknik tabaka.
- Endoderm: bağırsak tüpü ve ondan tomurcuklanan organların epiteli.
Şemayı okurken her kutunun bir "adres" olduğunu düşünün. Bir hücre ya da doku sorulduğunda önce sütunu, sonra kutuyu bulun. Kesikli iki kutu ağacın kendisi değil, iki uyarıdır: sinir sistemindeki tek yabancı hücre ve endodermin sınırı.
Ektoderm: yüzeyde kalan, içe katlanan, kenardan kopan
Ektoderm üç ayrı kader taşır. Yüzeyde kalan kısmı deriyi ve duyu organlarının dış parçalarını, içe katlanıp tüp olan kısmı beyni ve omuriliği, nöral kıvrımların kenarından kopan hücreleri de nöral kristayı yapar. Tek bir organın iki parçası bu üç koldan farklı ikisine düşebilir.
Yüzey ektoderm epidermisi, kılları ve tırnakları; ter, yağ ve meme bezlerini; diş minesini yapan ameloblastları verir. Duyu organlarında gözün merceğini ve kornea epitelini, yüzeyde kalınlaşan otik plakoddan da iç kulağın bütün zar labirentini yapar. Hipofizin ön lobu, ağız boşluğunun tavanından yukarı uzanan Rathke cebinden gelişir; o da yüzey ektodermidir.
Nöral tüp beyindeki ve omurilikteki nöronları, astrositleri, oligodendrositleri ve ependim hücrelerini yapar. Beynin dışarı uzanan iki parçası da bu koldandır: diensefalondan çıkan optik çanak retinayı, diensefalon tabanından inen infundibulum hipofizin arka lobunu verir. Optik çanağın kenarı ayrıca m. sphincter pupillae ve m. dilatator pupillae'yi yapar. Bu iki kas, kas olmalarına rağmen mezodermden değil nöroektodermden gelir; göz anatomisi yazısında bu istisnayı orbitanın geri kalanıyla birlikte anlattım.
Merkezi sinir sisteminin tek yabancı hücresi mikrogliadır. Mikroglia nöroektodermden değil, mezoderm kökenli makrofaj öncülerinden gelir ve gelişim sırasında beyne sonradan yerleşir. Nöral tüp, kıvrımların boyun hizasında birleşmesiyle kapanmaya başlar ve fermuar gibi iki uca doğru ilerler. Ankara notuna göre baş tarafındaki ön açıklık 25. gün, kuyruk tarafındaki arka açıklık 27. gün civarında kapanır. Kapanmanın aksaması nöral tüp defektlerinin embriyolojik temelidir.
Nöral krista neden "dördüncü germ yaprağı" sayılır?
Nöral krista, nöral kıvrımlar birleşirken kenarlarından ayrılıp vücudun içine göç eden ektoderm hücreleridir. Bu hücreler sinir hücresinden kemiğe, pigment hücresinden hormon salgılayan hücreye kadar çok farklı doku ürettiği için bazı embriyologlar nöral kristayı ektodermin bir kolu değil, ayrı bir dördüncü germ yaprağı olarak anar.
Arizona State Üniversitesi'nin Embryo Project ansiklopedisindeki nöral krista maddesi bu adlandırmanın tarihini ve hücrelerin göç yollarını anlatır. Türev listesi uzundur; ezberi kolaylaştıran şey yerdir. Kuralı kısa tutun: başta kemik, gövdede kablo ve salgı.
- Baş ve boyunda nöral krista mezenkim gibi davranır: yüz iskeletinin ve kafatasının büyük bölümünü, faringeal ark kıkırdaklarını, yüz ve boyun dermisini, dişte dentini ve pulpayı yapan odontoblastları, tiroiddeki C hücrelerini, kalbin çıkış yolunu ikiye bölen konotrunkal septumu ve V, VII, IX ve X. kranial sinirlerin bazı duyu ganglionlarını verir. Bu ganglionlara yüzey ektoderminin plakodları da katılır.
- Gövdede iskelet yapmaz; sinir ve salgı hücresi yapar: arka kök (spinal) ganglionları, sempatik zincir ve aortun önündeki ganglionlar, sindirim kanalı duvarındaki enterik ganglionlar, Schwann hücreleri, böbreküstü medullasının kromaffin hücreleri ve deriye dağılan melanositler.
- İki bölgede ortak olan türev beyin ve omurilik zarlarından pia mater ile araknoiddir.
"Hangisi nöral krista kökenli değildir?" tipindeki bir soruda yanıltan seçenekler genellikle kökene komşu yapılardır: mikroglia (mezoderm), böbreküstü korteksi (mezoderm), diş minesi (yüzey ektoderm), retina (nöroektoderm), tiroidin folikül hücresi (endoderm). Her birinin bir kardeşi nöral kristadır: dentin, adrenal medulla, C hücresi. Soru tam bu yakınlıktan yararlanır.
Nöral kristanın göç yolu aksarsa ortaya çıkan tabloların ortak adı nörokristopatidir. Kalın bağırsağın son bölümünde ve rektumda enterik ganglion hücrelerinin bulunmadığı Hirschsprung hastalığı, adrenal medulladan köken alan nöroblastom ve feokromositoma bu kümede sayılır.
Mezoderm: dört kolun dört adresi
Mezoderm orta hattan yana doğru dört kola ayrılır ve her kolun vücutta ayrı bir adresi vardır. Notokord omurganın merkezine, paraksiyal mezoderm somitlere, ara mezoderm böbrek ve gonadlara gider. Lateral plak mezoderm ise vücut boşluklarının duvarını, kol-bacak iskeletini, bağırsak ve kalp duvarını yapar.
| Kol | Başlıca türevleri | Sık karıştırılan nokta |
|---|---|---|
| Notokord (aksiyal) | Nucleus pulposus; nöral plağın uyarılması | Diskin yalnız çekirdeği notokord kalıntısıdır; anulus fibrosus sklerotomdan gelir |
| Paraksiyal (somit) | Sklerotom: omurlar ve kaburgalar · Miyotom: gövde ve kol-bacak iskelet kasları · Dermatom: sırt derisinin dermisi | Başta somit öncülleri (somitomerler) faringeal ark kaslarını, oksipital somitler dil kaslarını yapar |
| Ara mezoderm | Böbrek, üreter ve toplayıcı sistem; gonadların destek dokusu; genital kanallar | Germ hücreleri ara mezodermden gelmez; epiblastta ayrılır, vitellus kesesi duvarından gonada göç eder |
| Lateral plak, somatik tabaka | Plevra, periton ve perikardın parietal yaprağı; kol-bacak kemikleri ve bağ dokusu; sternum; gövde duvarının dermisi | Kolda ve bacakta kemik bu tabakadan, kas ise somitin miyotomundan gelir |
| Lateral plak, splanknik tabaka | Bağırsak duvarının düz kası ve bağ dokusu; visseral seroza; kalp duvarı; kan adacıkları ve ilk damarlar | Bağırsak tüpünü endodermle birlikte sarar: epitel endodermdir, duvarın geri kalanı bu tabakadır |
Somitler paraksiyal mezodermin boğum boğum bölünmesiyle oluşur. Ankara notuna göre ilk çift 20. gün civarında ense bölgesinde belirir, her gün yaklaşık üç çift eklenir ve beşinci haftanın sonunda sayı 42-44 çifte ulaşır: dört oksipital, sekiz servikal, on iki torakal, beş lomber, beş sakral, sekiz-on koksigeal. Birinci oksipital çift ile son beş-yedi koksigeal çift sonra kaybolur. Bu dönemde embriyonun yaşı somit sayısından tahmin edilir.
"Dermatom" kelimesi burada somitin dermis yapan bölümü demektir. Klinikte aynı kelime bir spinal sinirin duyusunu taşıdığı deri alanını anlatır. İki anlamın nasıl ayrıldığını dermatomlar yazısında gösterdim.
Mezodermin iki "sahipsiz" organı ayrıca not edilmelidir. Dalak, dorsal mezogastriumdaki mezenkimden gelişir; karın boşluğunda midenin yanında durur ve truncus coeliacus'tan beslenir ama endoderm değildir. Pankreas ve dalak yazısında bu tuzağı arterleriyle birlikte anlattım. Böbreküstü bezinin korteksi de arka karın duvarını döşeyen sölom epitelinden, yani mezodermden gelir; medullası ise nöral kristadır.
Endoderm: tüpün astarı, duvarı değil
Endoderm ilkel bağırsak tüpünün iç yüzünü döşer ve bu tüpten tomurcuklanan organların asıl çalışan hücrelerini yapar. Sindirim ve solunum yollarının epiteli, karaciğer hücreleri, pankreas, tiroid ve paratiroid bezleri, timus, orta kulak boşluğu ve mesane epiteli endodermdir. Aynı organların kası, kıkırdağı ve bağ dokusu ise mezodermdendir.
Bağırsak tüpü üç bölüme ayrılır ve bu ayrım karın anatomisinde arterlerin ve venlerin dağılımını da belirler. Ön bağırsak farinksi, solunum tomurcuğunu, özofagusu, mideyi, duodenumun safra yolu ağzına kadar olan bölümünü, karaciğeri, safra yollarını ve pankreası verir. Orta bağırsak duodenumun geri kalanından colon transversum'un ilk üçte ikisine kadar uzanır. Son bağırsak oradan anal kanalın üst bölümüne iner; önündeki ürogenital sinüs de mesane ve üretra epitelini yapar.
Farinksin tabanı ve yan cepleri baş-boyunun endoderm türevlerini verir. Tiroid, dil kökündeki foramen caecum'dan aşağı inen bir endoderm tomurcuğudur. Birinci cep orta kulak boşluğunu ve tuba auditiva'yı, ikinci cep tonsilla palatina'nın epitelini, üçüncü cep alt paratiroidleri ve timusu, dördüncü cep üst paratiroidleri ve ultimobranşiyal cismi yapar. Tiroidin C hücreleri bu son yapı aracılığıyla bezin içine yerleşir; kendileri nöral krista kökenlidir. Ceplerin ve arkların tamamını faringeal arklar yazısında tek tabloda bulabilirsiniz.
Endodermin sınırı en iyi trakeada görülür. Trakeanın ve bronşların epiteli endodermdir; kıkırdak halkaları, düz kası ve bağ dokusu ise splanknik mezodermden gelir. "Endoderm epitel ve parankim verir, iskelet ve kas vermez" kuralı bu örnekle akılda kalır.
Bağırsak tüpünün dönüşü ve peritonla ilişkisi embriyolojiyle birlikte çalışıldığında kalıcı olur. SMT Anatomi'nin embriyoloji destekli periton e-kitabı ve embriyoloji destekli periton video paketi bu dönüşü adım adım izler.
Melez organlar: bir organda iki ya da üç yaprak
Pek çok organ tek bir germ yaprağından gelişmez. Epiteli bir yapraktan, bağ dokusu ve kası başka bir yapraktan, sinir hücreleri de nöral kristadan gelir. Bu organlarda organın adı bir yaprağı çağrıştırır, sorulan parça ise başka bir yapraktandır. Yanıltıcı sorular için en elverişli yer de burasıdır.
| Organ | Parça ve köken |
|---|---|
| Diş | Mine: yüzey ektoderm (ameloblast) · Dentin ve pulpa: nöral krista (odontoblast) · Sement ve periodontal bağ: nöral krista kökenli diş kesesi |
| Hipofiz | Ön lob: Rathke cebi, ağız tavanının yüzey ektodermi · Arka lob: diensefalon tabanından inen nöroektoderm |
| Böbreküstü bezi | Korteks: mezoderm (sölom epiteli) · Medulla: nöral krista |
| Tiroid | Folikül hücresi: endoderm · C hücresi: nöral krista |
| Göz | Retina ve iris kasları: nöroektoderm · Mercek ve kornea epiteli: yüzey ektoderm |
| Kulak | İç kulak: yüzey ektoderm (otik plakod) · Orta kulak boşluğu: endoderm (1. cep) · Kemikçikler: faringeal ark kıkırdağı, nöral krista |
| Kulak zarı | Dış epitel: ektoderm · Orta bağ dokusu: mezoderm · İç mukoza: endoderm |
| Sindirim kanalı | Epitel: endoderm · Düz kas ve bağ dokusu: splanknik mezoderm · Enterik ganglionlar: nöral krista |
| Anal kanal | Linea pectinata'nın üstü: endoderm · Altı: ektoderm (proctodeum) |
| Deri | Epidermis: yüzey ektoderm · Dermis: mezoderm (yüz ve boyunda nöral krista) · Melanosit: nöral krista |
| Kalp | Kalp duvarı: splanknik mezoderm · Çıkış yolunu bölen konotrunkal septum: nöral krista |
| Beyin zarları | Dura mater: mezoderm · Pia mater ve araknoid: nöral krista |
Tablodaki iki satır ayrıca öne çıkar. Kulak zarı, üç germ yaprağının üçünün de katıldığı yapıya verilen klasik örnektir; dış yüzü dış kulak yolunun ektodermi, iç yüzü orta kulak boşluğunun endodermi, arası bağ dokusudur. Ayrıntısını kulak anatomisi yazısında bulabilirsiniz. Anal kanalda ise iki yaprağın birleştiği çizgi bir sınav sınırıdır: linea pectinata'nın üstü ve altı epiteli, arteri, veni, lenfi ve siniriyle ayrı takımlara aittir. Bunu rektum ve anal kanal yazısında tablo halinde anlattım.
Tiroidin iki hücresi de aynı mantıkla çalışır: hormon yapan folikül hücresi endoderm, kalsitonin yapan C hücresi nöral kristadır. Tiroid anatomisi yazısı bezin inişini ve komşuluklarını bu gelişimle birlikte anlatır.
Sınav germ yapraklarını hangi kalıplarla sorar?
Germ yaprağı soruları birkaç tekrarlayan kalıba oturur: bir hücrenin ya da organ parçasının kökeni, bir listedeki tek istisna, üç yaprağın da katıldığı yapı ve bir kolun türevleri. Kalıbı tanıyan öğrenci soruyu soy ağacında doğru dala götürür; listeyi baştan sona taramak zorunda kalmaz.
- "Hangisi nöral krista kökenli değildir?" Mikroglia, böbreküstü korteksi, mine ve tiroid folikül hücresi tuzak seçeneklerdir; odontoblast, C hücresi, melanosit ve Schwann hücresi nöral kristadır.
- "Ektodermden gelişen kas hangisidir?" M. sphincter pupillae ve m. dilatator pupillae.
- "Her üç germ yaprağından köken alan yapı hangisidir?" Kulak zarı; tümör sorusunda teratom.
- "Aynı organın iki parçası" Hipofizin ön ve arka lobu, böbreküstü bezinin korteksi ve medullası, dişin minesi ve dentini.
- "Kol-bacağın kemiği ile kası" Kemik lateral plağın somatik tabakasından, kas somitin miyotomundan.
- "Somitin üç bölümü" Sklerotom, miyotom, dermatom; "dermatom" kelimesinin klinik anlamıyla karışması.
- "Endodermden gelişmeyen yapı" Trakeanın kıkırdağı (splanknik mezoderm), dalak (mezoderm), kemikçikler (nöral krista).
Bölüme göre ağırlık değişir. Tıp fakültelerinin çoğunda konu birinci yılın kurullarında embriyoloji sorusu olarak gelir. Diş hekimliğinde dişin gelişimi nedeniyle mine-dentin ayrımı ve yüzün nöral krista kökeni öne çıkar. TUS'a hazırlanan aday için germ yaprakları, faringeal arklar ve fetal dolaşım gibi gelişim konularının ortak zeminidir. Vize haftasında soru tiplerine göre nasıl çalışılacağını anatomi vize soruları yazısında ayrıca anlattım.
Germ yapraklarını üç oturumda nasıl kalıcı hale getirirsiniz?
Germ yaprakları ezber listesiyle değil, üç kısa oturumda çizimle kalıcı hale gelir. İlk oturumda soy ağacı boş kâğıda çizilir, ikincisinde melez organ tablosu kapalı defterden doldurulur, üçüncüsünde soru tersinden sorulur: verilen hücrenin hangi daldan geldiği bulunur ve daldan geriye, yaprağa yürünür.
- Birinci oturum, ağaç: Kâğıdın tepesine "epiblast" yazın, altına üç yaprağı, onların altına sekiz kolu dizin. Her kola yalnız iki türev yazın. Nöral kristayı ayrı renkle çizin ve yanına "başta kemik, gövdede kablo ve salgı" notunu düşün.
- İkinci oturum, melez organlar: Tablonun sol sütununu (diş, hipofiz, böbreküstü, tiroid, göz, kulak, kulak zarı, sindirim kanalı, anal kanal, deri, kalp, beyin zarları) alt alta yazın, sağ sütunu bakmadan doldurun. Boş kalanları işaretleyip yalnız onları tekrar edin.
- Üçüncü oturum, ters soru: Ön yüzüne hücre ya da doku adı (odontoblast, ameloblast, mikroglia, C hücresi, kromaffin hücre, anulus fibrosus, alveol epiteli), arka yüzüne kolunu yazdığınız kartlar hazırlayın. Kart düzenini ve tekrar aralıklarını anatomi çalışma kartları yazısında anlattım.
Bu üç oturum embriyoloji konularının geri kalanına da zemin olur. Fakülte döneminde konuyu anatomi dersleriyle birlikte izlemek isteyenler için komite ve vize paketleri, sınav hazırlığı için TUS paketi vardır. TUS anatomisini bir bütün olarak nasıl planlayacağınızı TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında bulabilirsiniz. Anlatım dilini görmek için önce ücretsiz demo paketini izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Germ yaprakları nelerdir, kaçıncı haftada oluşur?
Germ yaprakları ektoderm, mezoderm ve endodermdir. Üçü de döllenmeden sonraki üçüncü haftada gastrulasyonla epiblasttan oluşur: epiblast hücreleri primitif çizgiden içeri göç ederek endodermi ve mezodermi kurar, yüzeyde kalanlar ektoderm olur. Ektodermin kenarından ayrılan nöral krista, ürettiği doku çeşitliliği nedeniyle bazı kaynaklarda dördüncü germ yaprağı olarak anılır.
Ektodermden gelişen yapılar nelerdir?
Yüzey ektoderm epidermisi, kılları, tırnakları, ter, yağ ve meme bezlerini, diş minesini, göz merceğini, kornea epitelini, iç kulağı ve hipofizin ön lobunu yapar. Nöroektoderm (nöral tüp) beyni, omuriliği, retinayı, hipofizin arka lobunu ve iris kaslarını verir. Nöral krista da ektoderm kökenlidir; ganglionları, Schwann hücrelerini, melanositleri ve adrenal medullayı yapar.
Mezodermden gelişen yapılar nelerdir?
Notokord nucleus pulposus'u, paraksiyal mezoderm somitler aracılığıyla omurları, kaburgaları, iskelet kaslarını ve sırt dermisini yapar. Ara mezoderm böbreği, üreteri, gonadları ve genital kanalları verir. Lateral plak mezoderm seröz zarları, kol-bacak kemiklerini, sternumu, bağırsak duvarının düz kasını, kalbi, kanı ve damarları yapar. Dalak ve böbreküstü korteksi de mezodermdir.
Nöral kristadan gelişen yapılar nelerdir?
Baş ve boyunda yüz iskeleti ve kafatasının büyük bölümü, faringeal ark kıkırdakları, yüz-boyun dermisi, odontoblastlar ve tiroidin C hücreleri; gövdede arka kök ganglionları, sempatik ve enterik ganglionlar, Schwann hücreleri, böbreküstü medullası ve melanositler nöral kristadan gelişir. Pia mater, araknoid ve kalbin konotrunkal septumu da nöral krista kökenlidir.