Omurga Anatomisi Nasıl Çalışılır? Omurgada Tutmayan Beş Sayı

Geçen kamp döneminde bir öğrenci tahtadaki listeye bakıp elini kaldırdı: "Hocam, servikal omur yedi tane, servikal sinir neden sekiz?" Sınıfın yarısı bu soruyu hiç sormamıştı; sayıları ezberlemiş, tutmadığını fark etmemişti. Diğer yarısı sormuş ama cevabı bulamamıştı. Omurga tam olarak böyle bir bölgedir: sayılar birbirini tutmaz ve sınav tam o tutmayan yerden sorar.

Ekstremitelerde sinir kuralı vardı, alt ekstremitede her kompartmanın tek sinirini tabloya dökmüştük. Toraksta kural vertebra seviyesiydi. Omurgada kural şudur: uyuşmayan her sayının arkasında bir mekanizma vardır ve o mekanizmayı bilen, sayıyı ezberlemek zorunda kalmaz. Bu yazı omurgayı beş uyuşmazlık üzerinden çalıştırır.

Omurga anatomisi nedir, kaç omurdan oluşur?

Omurga, kafatasını pelvise bağlayan, omuriliği koruyan ve gövdeye hem destek hem hareket veren kemik sütundur. Columna vertebralis 33 omurdan kurulur: 7 servikal, 12 torakal, 5 lomber, kaynaşmış 5 sakral ve kaynaşmış 3-5 koksigeal. Erişkinde hareketli omur sayısı 24'tür; sakrum ve koksiks tek parça olduğu için "24 omur, 26 kemik" ifadesi de doğrudur ve sınav ikisini de sorar.

Sütunun yandan görünüşü düz değildir. Torakal ve sakral bölgede arkaya doğru bükülüm doğuştan vardır; bunlara birincil eğrilik, kifoz denir. Servikal ve lomber lordoz ise sonradan kazanılır: bebek başını kaldırınca boyun, yürümeye başlayınca bel içeri kavislenir. Fizyoterapi öğrencisi için bu dört eğrilik, tüm postür değerlendirmesinin sıfır noktasıdır.

Her tipik omurun önde bir gövdesi, arkada kanalı çevreleyen bir kemeri vardır. Kemer pediculus ile lamina'dan, üzerinde yedi çıkıntı taşır: bir processus spinosus, iki transversus, dört articularis. Üst üste gelen iki omurun pediculus'ları arasında foramen intervertebrale kalır; spinal sinir buradan çıkar. Bu delik, aşağıdaki beş uyuşmazlığın hepsinin sahnesidir.

Birinci uyuşmazlık: 7 servikal omur, neden 8 servikal sinir?

Servikal sinirler sekiz çifttir çünkü ilk servikal sinir kafatası ile atlas arasından, sekizincisi C7 ile T1 arasından çıkar. Kural şudur: C1'den C7'ye kadar her sinir kendi adını taşıyan omurun üstünden çıkar, C8 ise C7 omurunun altından. T1'den itibaren düzen tersine döner ve her sinir kendi omurunun altından çıkar. Yani spinal sinir sayısı toplam 31 çifttir: 8 servikal, 12 torakal, 5 lomber, 5 sakral, 1 koksigeal.

Sınav bunu doğrudan "kaç çift" diye sormaz; sorar ama şöyle sorar: "C5-C6 diski arasındaki foramen intervertebrale'den hangi sinir çıkar?" Cevap C6'dır, çünkü servikalde sinir üstteki omurun altındaki değil, alttaki omurun üstündeki delikten geçer. Aynı soru "L4-L5 aralığından hangi sinir çıkar" biçiminde gelirse cevap L4'tür. İki bölgede iki farklı cevap veren tek bir kural; bunu bir kez anlayan öğrenci dördüncü uyuşmazlığı da kendi başına çözer.

İkinci uyuşmazlık: 33 omur, 31 segment ve L1'de biten omurilik

Omurilik, erişkinde omurga kanalının tamamını doldurmaz; foramen magnum'dan başlar ve L1-L2 hizasında conus medullaris ile biter. Omurilik segmenti sayısı spinal sinir sayısıyla aynıdır, 31; omur sayısıyla değil. Fetal dönemde omurilik ile omurga aynı boydadır, sonra omurga daha hızlı uzar ve omurilik yukarıda kalır. Yenidoğanda conus L3 hizasındadır, erişkinde L1-L2'ye çekilir. Dural kese ise S2 hizasına kadar iner ve conus ile S2 arasında yalnız sinir kökleri ile beyin omurilik sıvısı vardır.

Bu kaymanın üç sonucu vardır ve üçü de sorudur. Birincisi, aşağı indikçe sinir kökleri kendi deliklerine ulaşmak için kanal içinde daha uzun yol alır; lomber ve sakral kökler conus'un altında bir demet oluşturur, cauda equina. İkincisi, bir omurun processus spinosus'unu elle bulduğunuzda altındaki omurilik segmenti aynı numarada değildir: servikalde bir, üst torakalde iki, alt torakalde üç segment daha aşağısı o hizadadır; T10 dikeninin altında lomber segmentler, T12'nin altında sakral segmentler başlar. Üçüncüsü, L3-L4 ya da L4-L5 aralığından kanala giren bir iğne omuriliğe değil, cauda equina'nın kolayca kayan köklerine rastlar; lomber ponksiyonun buradan yapılmasının anatomik nedeni budur. Crista iliaca'ların tepe noktalarını birleştiren çizgi L4 processus spinosus'undan geçer; aralık elle bu çizgiden bulunur.

İğnenin geçtiği katmanların sırası da klasik bir sorudur: deri, deri altı, lig. supraspinale, lig. interspinale, lig. flavum, epidural aralık, dura mater, arachnoidea ve spatium subarachnoideum. Lig. longitudinale posterius bu yolda yoktur; kanalın ön duvarındadır. Pia mater de delinmez, sinir köklerinin üzerinde kalır.

Üçüncü uyuşmazlık: elinize verilen omur hangi bölgeden?

Pratik sınavda masaya konan tek bir omurun bölgesi, üç soruluk bir anahtarla bulunur: transvers çıkıntıda delik var mı, gövdede kosta yüzü var mı, ikisi de yok mu? Servikal omurda foramen transversarium vardır; torakal omurda fovea costalis vardır; lomber omurda ikisi de yoktur ve gövde böbrek biçiminde, iridir. Bu üç soru omurların büyük çoğunluğunu çözer; geri kalanı istisnalardır ve sınav istisnayı sever.

Tabloyu ezberlemek yerine bir omuru elinize alıp üç soruyu sırayla sorun. Kemik masasında bu üç soru bir dakikada tam bölgeyi verir; istisnalar ancak bundan sonra anlam kazanır. Anatomi laboratuvarı yazısında kemik masasının bu yüzden ilk masa olduğunu anlatmıştık.

Dördüncü uyuşmazlık: L4-L5 diski, neden L5 kökünü sıkıştırır?

Lomber bölgede bir diskin arkaya-yana taşması, o diskin numarasından bir alttaki kökü sıkıştırır; L4-L5 diski L5'i, L5-S1 diski S1'i. Mekanizma birinci uyuşmazlığın devamıdır: L4 kökü foramen intervertebrale'den diskin hizasına gelmeden, üstteki pediculus'un altından çıkmıştır bile. Diskin arkasında o sırada aşağıya doğru inen, bir sonraki deliği bekleyen L5 kökü vardır. Servikalde ise sinir kendi omurunun üstünden çıktığı için C5-C6 diski C6 kökünü sıkıştırır; numara diskin altındaki omurla aynıdır. Bu iki cümleyi kuralıyla bilen öğrenci, hangi bölgeden sorulursa sorulsun kökü şaşırmaz.

Diskin neden arkaya-yana taştığı da anatomik bir sorudur. Discus intervertebralis dışta anulus fibrosus, içte notokord kalıntısı nucleus pulposus'tan kurulur ve iki omur gövdesi arasında bir symphysis oluşturur. Önde lig. longitudinale anterius geniş ve güçlüdür, omurganın aşırı ekstansiyonunu sınırlar. Arkada lig. longitudinale posterius dar bir şerittir; orta hatta güçlü, yanlarda zayıftır. Taşma en zayıf noktayı seçer: arka-yan. Kanalın arka duvarında lamina'lar arasını dolduran lig. flavum elastik liflidir; sarı rengi bundandır ve lomber ponksiyonda iğnenin geçtiği son bağdır.

Hareket ise faset eklemlerinin yönüyle belirlenir. Processus articularis'ler arasındaki articulationes zygapophysiales sinovyal düz eklemlerdir ve yüzlerinin durduğu düzlem bölgenin hareketini seçer. Servikalde yüzler eğik durur, her yöne hareket serbesttir. Torakalde yüzler frontal düzleme yakındır, rotasyona izin verir ama kostalar fleksiyonu kısıtlar. Lomberde yüzler sagittal düzlemdedir; fleksiyon-ekstansiyon geniş, rotasyon kısıtlıdır. Fizyoterapi öğrencisinin "bel neden dönmez, boyun neden döner" sorusunun cevabı bu üç düzlemdir.

Beşinci uyuşmazlık: "evet" ve "hayır" aynı eklemde değil

Başın iki temel hareketi iki ayrı eklemdedir. Atlantooccipital eklem, occiput'un condylus'ları ile atlasın üst eklem yüzleri arasındadır ve fleksiyon-ekstansiyon yapar; "evet" hareketi buradadır. Atlantoaxial eklem, dens ile atlasın ön kemeri ve iki yan kütle arasındaki üç eklemin toplamıdır; rotasyon yapar, "hayır" hareketi buradadır. Öğrencinin tuzağı ikisini tek eklem sanmaktır.

Dens'i yerinde tutan yapı lig. transversum atlantis'tir; üstten ve alttan uzanan lif demetleriyle lig. cruciforme'yi oluşturur. Ligg. alaria dens'in tepesinden occiput'a gider ve aşırı rotasyonu frenler. Membrana tectoria ise lig. longitudinale posterius'un yukarı uzantısıdır ve bütün bu yapıları arkadan örter. Servikal bölgenin bir de damar sorusu vardır: a. vertebralis, a. subclavia'dan çıkar, C6'nın foramen transversarium'una girer, C1'e kadar deliklerden çıkar, atlasın arka kemerinin üzerinde sulcus a. vertebralis'te dönüp membrana atlantooccipitalis posterior'u delerek foramen magnum'dan kafaya girer. "Hangi omurdan girer" sorusunun cevabı C6'dır; C7 değil.

Omurga anatomisi FTR'de nasıl çalışılır?

Fizyoterapi öğrencisi omurgayı kemik listesi olarak değil, elle bulunan işaretler ve hareket düzlemleri olarak çalışır. Sırtta beş yüzey işareti bütün değerlendirmenin cetvelidir: C7 dikeni ense kökündeki ilk belirgin çıkıntı, spina scapulae T3 dikeni hizası, angulus inferior scapulae T7, crista iliaca çizgisi L4, spina iliaca posterior superior S2. Bu beş noktayı kendi sırtınızda ve bir arkadaşınızda bulmadan omurga bölümünü kapatmayın; fizyoterapi anatomi rehberinde anlattığımız kas kartı bu işaretler olmadan boşta kalır.

Omurganın kendi kasları da iki katmanlı düşünülür. Yüzeyde erector spinae, dıştan içe iliocostalis, longissimus ve spinalis; derinde transversospinalis grubu, semispinalis, multifidus ve rotatores. Bu kasların tamamı spinal sinirlerin rami posteriores'iyle uyarılır; gövdeyi hareket ettiren öndeki ve yandaki kaslar ise rami anteriores'ten gelir. Sınav bu ayrımı "hangi kas r. posterior ile uyarılır" diye sorar; cevabın ölçütü kasın yerleşimi değil, omurganın öz kası olup olmadığıdır. Kemik, eklem ve kas üçlüsünü videoyla bütünlemek isteyen öğrenci için FZT 1-2 kemik-eklem-kas paketi tam bu sırayla kurulmuştur.

Dermatom bilgisi de omurga bölümünün parçasıdır. Omurilik segmentleri deride şerit şerit temsil edilir; C6 başparmak, T4 meme başı, T10 göbek, L4 diz ve iç malleol, S1 dış malleol. Refleksler de segmentlidir: patella L2-L4, aşil S1. Bu tabloyu TUS son hafta tekrarı yazısında yedi spot tablodan biri olarak vermiştik; omurga çalışırken tabloyu segment mantığıyla, yani ikinci uyuşmazlıkla birlikte okuyun.

Sınav omurgayı nasıl sorar?

TUS anatomi soruları omurgayı üç biçimde sorar: bir yapının hangi omura ait olduğu, bir aralıktan hangi sinirin çıktığı ve bir hizada hangi olayın olduğu. Birinci tip üçüncü uyuşmazlığın tablosudur. İkinci tip birinci ve dördüncü uyuşmazlığın kuralıdır. Üçüncü tip toraks yazısındaki seviye cetvelinin devamıdır: L1 conus medullaris, L4 crista iliaca ve aorta'nın çatallanması, S2 dural kesenin sonu.

Tıp 1-2 öğrencisi için omurga, kemik-eklem komitesinin en çok istisna barındıran başlığıdır ve bu yüzden pratik sınavda en çok kemiğin masaya konduğu bölgedir; kemikler ve eklemler paketi bölgeyi bu istisnalar üzerinden anlatır. TUS adayı ise omurgayı tek başına değil, nöroanatominin girişi olarak çalışır; omurilik yollarına geçmeden önce segment ve kök mantığı oturmuş olmalıdır. Bunun genel düzenini TUS anatomi nasıl çalışılır rehberinde anlatmıştık.

"Omurga anatomisi pdf" ve resimli anlatım: kaynak nasıl kullanılır?

Omurga için indirilen bir PDF ya da resimli anlatım, ancak beş uyuşmazlığın her birini üzerinde işaretleyebiliyorsanız işe yarar. Ankara Üniversitesi'nin açık ders notu olan Skeleton axiale – Columna vertebralis omur tiplerini ve çıkıntıları düzenli biçimde listeler; notu açın ve her omur çiziminin yanına üçüncü uyuşmazlığın üç sorusunu yazın. Resimli anlatımda omurilik ile omurga yan yana çizilmişse, conus'un hangi omur hizasında bittiğini bulun ve o çizgiyi kendiniz çekin. Yapılmış çizim ile kendi çektiğiniz çizgi arasındaki fark, sınavda hatırlanan ile hatırlanmayan arasındaki farktır.

Kaynağı tek başına sınırlı bulan öğrenci için ücretsiz demo paket, kemik ve eklem anlatımının bu yazıdaki mantıkla nasıl kurulduğunu göstermek için yeterlidir; önce izleyin, omurgayı sonra bir daha elinize alın.

Sık Sorulan Sorular

Omurga kaç kemikten oluşur?

Omurga 33 omurdan oluşur: 7 servikal, 12 torakal, 5 lomber, 5 sakral ve 3-5 koksigeal. Sakral omurlar sakrum, koksigeal omurlar koksiks olarak kaynaştığı için erişkinde 24 hareketli omur ve toplam 26 ayrı kemik sayılır. Sınav "kaç omur" ile "kaç kemik" sorusunu ayrı ayrı sorabilir; iki sayıyı da bilmek gerekir.

Omurilik nerede biter?

Omurilik erişkinde L1-L2 omurları hizasında conus medullaris ile biter; yenidoğanda daha aşağıda, L3 hizasındadır. Bunun altında yalnız sinir kökleri, cauda equina ve beyin omurilik sıvısı bulunur; dural kese S2 hizasına kadar devam eder. Bu kayma, omurga büyürken omuriliğin aynı hızda uzamamasından kaynaklanır.

Servikal omur 7 tane iken servikal sinir neden 8 tanedir?

İlk servikal sinir kafatası ile atlas arasından çıkar ve C1'den C7'ye kadar her sinir kendi omurunun üstünden geçer; sekizinci servikal sinir ise C7 omuru ile T1 arasından çıkar. Böylece yedi omurun üstünden yedi, C7'nin altından bir sinir çıkar ve toplam sekiz olur. T1'den itibaren her sinir kendi omurunun altından çıkar ve numaralar yeniden omurla eşleşir.

Lomber ponksiyon neden L3-L4 aralığından yapılır?

Erişkinde omurilik L1-L2 hizasında bittiği için L3-L4 ya da L4-L5 aralığından kanala giren iğne omuriliğe değil, cauda equina'nın kayabilen köklerine ulaşır. Aralık, crista iliaca'ların tepe noktalarını birleştiren ve L4 processus spinosus'undan geçen çizgiyle bulunur. Bu anatomik bir çalışma bilgisidir; işlemin kendisi klinik eğitimin konusudur.