Avucunuzu masaya koyun ve parmaklarınızı oynatın. Bilekten parmak ucuna kadar olan birkaç santimetrede yedi sinovyal eklem tipinin beşi birden çalışır: bilek elipsoid, bilek kemiklerinin arası düz, başparmağın kökü eyer, parmak kökleri elipsoid, parmak eklemleri makara; ön kol kemiklerinin bilekteki eklemi de silindir. Eklem tiplerini liste olarak ezberleyen öğrenci bu eli yedi maddelik bir tablo olarak görür; sınavda "art. humeroradialis hangi tip eklemdir" sorusu gelince tablo işe yaramaz, çünkü o eklem tabloda yoktu.
Bu yazı yedi tipi listelemez. Üç soruluk bir anahtar verir ve her eklemi o anahtardan geçirir: iki kemiğin arasında ne var, ara doku hangi biçimde, konveks yüz hangi şekilde? Üçüncü soruya verilen cevap eksen sayısını ve hareketi kendiliğinden getirir. Omuz, dirsek, el, kalça, diz, ayak bileği ve çene eklemi yazılarında her eklemin kendi anatomisini anlattım; burada eklemlerin kendisi değil, sınıflamanın kendisi var.
Eklem (articulatio), iskelette iki ya da daha fazla kemiğin, kimi yerde kemikle kıkırdağın birleştiği yapıdır; aradaki dokunun türü eklemin hem yapısını hem de ne kadar hareket edebileceğini belirler. Eklemleri inceleyen bilim dalına arthrologia denir.
Eklem tipleri nelerdir? Üç ana grup ve anahtarın birinci sorusu
Eklemler yapılarına göre üç ana gruba ayrılır: fibröz eklemler (articulationes fibrosae), kartilajinöz eklemler (articulationes cartilagineae) ve sinovyal eklemler (articulationes synoviales). Ayrım, iki kemiğin arasında ne bulunduğuna dayanır: fibröz eklemde bağ dokusu, kartilajinöz eklemde kıkırdak, sinovyal eklemde içi sıvı dolu bir boşluk vardır. Hareket de bu sırayla artar.
Anahtarın birinci sorusu budur: iki kemiğin arasında ne var? Bağ dokusu varsa ve kemikler birbirine sıkıca değiyorsa eklem fibrözdür; kafatası dikişleri gibi hareket etmez, sağlamlık esastır. Kıkırdak varsa eklem kartilajinözdür; omurlar arası disk gibi az hareket eder. Kemik uçlarını kıkırdak örtüyor ve aralarında kapsülle çevrili bir boşluk bulunuyorsa eklem sinovyaldir; vücuttaki eklemlerin çoğu bu gruptadır ve hareketin büyük bölümü burada yapılır.
Lise biyolojisinin "oynamaz, yarı oynar, oynar eklem" üçlüsü aynı sınıflamanın işlevsel adıdır; anatomi kitaplarında synarthrosis, amphiarthrosis ve diarthrosis olarak geçer. İki sınıflama çoğu yerde örtüşür ama bire bir aynı değildir: sakroiliak eklem yapıca sinovyaldir, işlevce neredeyse hareketsizdir; tibia ile fibulanın alt uçlarındaki bağ eklemi yapıca fibrözdür ama ayak bileği hareket ederken az da olsa açılır. Sınavda sorulan yapısal sınıflamadır; işlevsel adları bilin, yanlış yere koymayın.
Fibröz eklemler: sutura, gomphosis ve syndesmosis nasıl ayrılır?
Fibröz eklemlerde kemikleri birbirine bağ dokusu bağlar ve bu dokunun biçimi üç alt tipi ayırır: sutura kafatası kemiklerinin kenar kenara kilitlendiği dikiştir, gomphosis diş kökünün alveol içine çivi gibi oturduğu eklemdir, syndesmosis ise iki kemiğin arasını bir bağ ya da zarın doldurduğu daha geniş aralıklı eklemdir. Üçünde de eklem boşluğu yoktur.
Sutura yalnız kafatasında bulunur ve kenarların biçimine göre adlanır: testere dişi gibi girintili çıkıntılı kenarlar sutura serrata (sutura sagittalis, sutura coronalis), uçları genişlemiş dişlerle kilitlenen kenarlar sutura denticulata (sutura lambdoidea), balık pulu gibi üst üste binen kenarlar sutura squamosa (temporal ile parietal kemik arasında), düz kenarlar sutura plana (damak kemikleri arasında). Bir kemiğin ibik gibi çıkıntısının öbür kemikteki oluğa oturduğu özel biçim schindylesis'tir; örneği rostrum sphenoidale ile vomer arasındaki eklemdir. Yenidoğanda kemiklerin henüz birbirine değmediği yerlerde kalan zar alanlar fontanellerdir; onları ve sutürlerin kapanma sırasını kafatası yazısında anlattım. Diş hekimliği müfredatında kafatası sutürleri baş-boyun anatomisinin parçasıdır; alt tipleri adlarıyla değil kenar biçimleriyle öğrenin.
Gomphosis'in vücutta tek örneği vardır: dişin kökü ile çene kemiğindeki alveol arasındaki articulatio dentoalveolaris. Kök ile alveol duvarı arasını periodontal bağ doldurur; diş bu bağ sayesinde kemiğe kaynamadan sıkıca tutunur ve çiğneme sırasında çok az hareket eder. Sınav bunu "dişlerin alveollerle yaptığı eklemin tipi" diye sorar; cevap fibröz eklem, alt tipi gomphosis'tir.
Syndesmosis'te kemiklerin arasını zar ya da bağ doldurur ve aralık sutüre göre geniştir. Ön kolda radius ile ulnayı birleştiren membrana interossea antebrachii, bacakta tibia ile fibulayı birleştiren membrana interossea cruris ve iki kemiğin alt uçlarındaki syndesmosis tibiofibularis bu tipin örnekleridir. Omurgada komşu laminaları bağlayan ligamenta flava ile lig. nuchae de syndesmosis sayılır. Ayak bileği burkulmalarında adı geçen "sindesmoz yaralanması" tam da bu alt uç bağ eklemidir; onun ayak bileği eklemine katkısını ayak bileği yazısında yazdım.
Kartilajinöz eklemler: synchondrosis ile symphysis farkı nedir?
Kartilajinöz eklemlerde kemikleri kıkırdak birleştirir ve kıkırdağın türü iki alt tipi ayırır: synchondrosis'te hyalin kıkırdak vardır ve bu eklemlerin çoğu geçicidir, büyüme bitince kemikleşir; symphysis'te fibröz kıkırdaktan bir disk vardır, eklem kalıcıdır ve bütün symphysis'ler vücudun orta hattında yer alır.
Synchondrosis'in en bilinen örneği uzun kemiklerde epifiz ile diyafiz arasındaki epifiz plağıdır; büyüme bu hyalin kıkırdakta sürer ve erişkinde kemikleşerek silinir. Kalça kemiğinin üç parçasını acetabulumda birleştiren Y kıkırdağı, kafa tabanında sfenoid ile oksipital kemik arasındaki synchondrosis sphenooccipitalis ve birinci kıkırdak kostanın manubrium sternum ile yaptığı eklem de bu tiptedir. Kafa tabanındaki synchondrosis ergenlik döneminde kapanır; diş hekimliği öğrencisi bunu yüzün ve kafa tabanının büyümesi bağlamında yeniden görür. Bu eklemlere birincil kartilajinöz eklem de denir.
Symphysis'te kemik yüzlerini ince bir hyalin tabaka örter, aralarını ise fibröz kıkırdaktan bir disk doldurur. Symphysis pubica'da discus interpubicus, omurlar arasında discus intervertebralis bulunur; manubrium ile corpus sterni arasındaki symphysis manubriosternalis de aynı tiptedir ve ileri yaşta kemikleşebilir. Diskin dışta anulus fibrosus, içte nucleus pulposus biçimindeki yapısını ve fıtığın mekanizmasını omurga yazısında anlattım. Symphysis'lere ikincil kartilajinöz eklem denir ve hepsinin orta hatta olduğu kuralı sınavda eleme aracıdır: orta hatta olmayan bir eklem symphysis olamaz.
Sınav kalıbı: "hyalin kıkırdakla birleşen ve büyüme bitince kemikleşen eklem tipi" (synchondrosis), "fibröz kıkırdak disk içeren ve orta hatta yer alan eklem tipi" (symphysis), "aşağıdakilerden hangisi symphysis değildir" (seçeneklerde çoğu kez bir synchondrosis ya da bir sinovyal eklem).
Sinovyal eklemin yapısı: kapsül, sinovya, kıkırdak ve eklem içi yapılar
Sinovyal eklem, kemik uçlarını örten eklem kıkırdağı, iki tabakalı bir eklem kapsülü ve kapsülün içinde sinovya ile dolu bir eklem boşluğundan oluşur; bağlar, kimi eklemde disk, menisküs ya da labrum bu çatıya eklenir. Boşluğun varlığı hareketi mümkün kılar, kapsül ve bağlar ise hareketi sınırlayıp eklemi bir arada tutar.
Eklem yüzlerini (facies articularis) çoğu eklemde hyalin kıkırdak örter; kalınlığı yaklaşık 2-5 mm'dir ve yük binen yerlerde daha kalındır. Kıkırdağın damarı ve siniri yoktur, beslenmesini sinovyadan alır; bu yüzden onarım kapasitesi çok sınırlıdır. Üç eklemde yüzey hyalin değil fibröz kıkırdaktır: articulatio temporomandibularis, articulatio sternoclavicularis ve articulatio acromioclavicularis. Üçünde de disk bulunması tesadüf değildir; çene ve sternoklavikular eklemde disk tamdır, akromioklavikular eklemde çoğu kez eksiktir. Bu üç eklemi tek satırda tutun, sınav onları "eklem yüzü fibrokartilajla kaplı olan" diye sorar.
Kapsül (capsula articularis) iki tabakalıdır. Dıştaki membrana fibrosa bağ dokusundandır ve kemiğin periostu ile devam eder; içteki membrana synovialis kapsülün iç yüzünü döşer, eklem içindeki bağları ve tendonları da sarar ama eklem kıkırdağının üstünü örtmez. Sinovya, kan plazmasından süzülmüş ve hyaluronik asitle koyulaşmış, yumurta akı kıvamında bir sıvıdır; adı da buradan gelir. Eklem boşluğu (cavum articulare) gerçekte dar bir yarıktır ve içinde atmosferden düşük bir basınç bulunur. Bağlar kapsülün dışında (lig. collaterale gibi) ya da içinde (diz çapraz bağları, lig. capitis femoris gibi) olabilir.
Eklem içi yapılar üç adla gelir ve üçü de karıştırılır. Discus articularis eklem boşluğunu tamamen ya da kısmen ikiye bölen fibrokartilaj levhadır; sternoklavikular, distal radioulnar ve temporomandibular eklemlerde tam, akromioklavikular eklemde çoğu kez eksik bir disk bulunur. Meniscus yarımay biçimli fibrokartilaj yastıktır ve klasik örneği dizdir. Labrum, çukur eklem yüzünün kenarını derinleştiren fibrokartilaj halkadır; omuzda labrum glenoidale, kalçada labrum acetabulare bulunur. Kapsülün dışında tendonların altına yerleşen bursa synovialis ve tendonu kılıf gibi saran vagina synovialis de sinovya üreten ama eklem boşluğuna her zaman açılmayan yapılardır.
İki sınıflama daha vardır ve ikisi de tek cümlede biter. Ekleme katılan kemik sayısına göre: iki kemik varsa articulatio simplex (parmak eklemleri, omuz), ikiden fazla kemik tek kapsül içindeyse articulatio composita (dirsek). Eklem boşluğu bir disk ya da menisküsle bölünmüş eklemlere kimi ders kitapları articulatio complexa adını verir (diz, çene eklemi, sternoklavikular eklem). Çıkığı (luxatio) engelleyen etkenler de kurul sınavının sevdiği dörtlüdür: eklem boşluğundaki basıncın atmosferden düşük olması, kapsül ve bağlar, eklemi çevreleyen kaslar ve eklem yüzlerinin birbirine uyumu.
Sinovyal eklem tipleri nelerdir? Konveks yüzün şekli eksen sayısını belirler
Sinovyal eklemler konveks eklem yüzünün şekline göre yedi tipe ayrılır: articulatio plana (düz), ginglymus (makara), articulatio trochoidea (silindir), articulatio ellipsoidea (elipsoid), articulatio sellaris (eyer), articulatio bicondylaris (iki kondil) ve articulatio spheroidea (küre). Şekil, eklemin kaç eksen etrafında hareket edebileceğini belirler; eksen sayısı ezberlenmez, şekilden okunur.
Anahtarın üçüncü sorusu budur: konveks yüz hangi şekilde? Düz yüzler belirli bir eksen tanımaz, yalnız kayar. Makara ve silindir tek eksen verir; makarada eksen enine durur ve eklem bükülüp açılır, silindirde eksen kemiğin boyunca durur ve eklem döner. Elipsoid ile eyer iki eksen verir; eklem hem bükülüp açılır hem yana açılıp kapanır ama kendi ekseni etrafında dönemez. Küre üç eksen verir; her hareket mümkündür. İki kondil ara durumdur: esas ekseni enine olmakla birlikte eklem bükülüyken ikinci bir eksen etrafında sınırlı dönme yapar. Aşağıdaki tablo yedi tipi bu okumayla yan yana koyar.
| Tip | Konveks yüz | Eksen | Hareket | Örnekler |
|---|---|---|---|---|
| Articulatio plana | hemen hemen düz | belirli eksen yok | kayma | art. intercarpales, art. intertarsales, art. zygapophysiales, art. acromioclavicularis |
| Ginglymus (art. trochlearis) | makara | tek, transvers | fleksiyon-ekstansiyon | art. humeroulnaris, art. interphalangeae, art. talocruralis |
| Articulatio trochoidea | silindir; karşısında kemik ve bağdan halka | tek, vertikal (uzunlamasına) | rotasyon | art. radioulnaris proximalis ve distalis, art. atlantoaxialis mediana |
| Articulatio ellipsoidea (condylaris) | elipsoid | iki: transvers + sagittal | fleksiyon-ekstansiyon, abduksiyon-adduksiyon, sirkumdüksiyon; rotasyon yok | art. radiocarpalis, art. metacarpophalangeae II-V, art. atlantooccipitalis |
| Articulatio sellaris | eyer: her iki yüz bir yönde konkav, öbür yönde konveks | iki (+ sınırlı eşlik eden dönme) | fleksiyon-ekstansiyon, abduksiyon-adduksiyon, opozisyon | art. carpometacarpalis pollicis, art. sternoclavicularis, art. calcaneocuboidea |
| Articulatio bicondylaris | iki kondil | esas eksen transvers; bükülüyken sınırlı rotasyon | fleksiyon-ekstansiyon, az rotasyon | art. genus, art. temporomandibularis |
| Articulatio spheroidea | küre | üç | her yönde hareket + sirkumdüksiyon | art. humeri, art. coxae, art. humeroradialis, art. talocalcaneonavicularis |
Tablodaki birkaç satır açıklama ister. Articulatio trochoidea'da konkav yüzü oluşturan halkanın bir bölümü kemik, bir bölümü bağdır: radius başını incisura radialis ulnae ile lig. anulare radii, dens axis'i atlasın ön kemeri ile lig. transversum atlantis kuşatır. Articulatio spheroidea'nın derin çukurlu biçimine, kalça ekleminde olduğu gibi, articulatio cotylica ya da enarthrosis da denir; omuzda çukur sığdır, hareket geniş, eklem kararsızdır. Articulatio sternoclavicularis'i çoğu kaynak sellar tip sayar; bazı notlar düz eklem olarak verir. Eklemin disk içerdiğini ve üst ekstremiteyi gövdeye bağlayan tek kemik eklemi olduğunu bilmek, tipinin adından daha çok soruda karşınıza çıkar.
Şema geniş, yana kaydırın →
Hangi eklem hangi tip? Sık karıştırılan on örnek
Eklem tipi sorularında yanlış, tipi bilmemekten çok eklemi yanlış yere koymaktan çıkar: dirseğin üç eklemi üç ayrı tiptir, ayak bileği tek eksenlidir ama hemen altındaki eklem küreseldir, çene eklemi diz ile aynı sınıftadır. Aşağıdaki on örnek, bölge yazılarında tek tek anlattığım eklemleri sınıflamanın gözüyle yan yana koyar.
- Dirsek üç eklem, üç tip. Humerus ile ulna arasındaki articulatio humeroulnaris makara (ginglymus), humerus ile radius arasındaki articulatio humeroradialis küre (spheroidea), radius ile ulna arasındaki articulatio radioulnaris proximalis silindirdir (trochoidea). Üçü tek kapsül içindedir; dirsek bu yüzden articulatio composita'dır. Humeroradial eklem şekilce küresel olsa da ulnaya bağlı olduğundan işlevce yalnız fleksiyon-ekstansiyon ve dönmeye katılır; dirsek yazısında bu üçlüyü röntgen üzerinden anlattım.
- Ön kolun iki ucu aynı tip. Articulatio radioulnaris proximalis ve distalis ikisi de trochoidea'dır ve pronasyon-supinasyon ikisinin birlikte dönmesiyle olur; aradaki membrana interossea ise fibröz bir syndesmosis'tir. Tek hareket, üç eklem, iki sınıf.
- Bilek elipsoid, bilek kemiklerinin arası düz. Articulatio radiocarpalis ellipsoidea'dır: bükülür, açılır, yana gider, sirkumdüksiyon yapar ama dönemez; bileği döndürdüğünüzü sandığınız hareket ön kolun pronasyon-supinasyonudur. Karpal kemiklerin kendi aralarındaki eklemler articulatio plana'dır. Başparmağın kökündeki articulatio carpometacarpalis pollicis ise eyerdir ve opozisyonu bu biçim sağlar; el yazısında elin altı işini bu eklemlere bağladım.
- Parmak kökü ile parmak eklemi farklı. Articulationes metacarpophalangeae II-V elipsoid, articulationes interphalangeae makaradır; bu yüzden parmaklarınızı kökten yana açabilir, orta eklemden açamazsınız.
- Omuz ile kalça aynı tip, farklı çukur. İkisi de articulatio spheroidea'dır; kalçanın çukuru derin olduğu için articulatio cotylica (enarthrosis) adı da kullanılır, labrum her ikisinde çukuru derinleştirir. Omuzun sığ çukuru hareketi genişletir, kararlılığı azaltır; omuz yazısında bu dengeyi altı tasarım kararıyla, kalça yazısında kapsül ve bağ sistemiyle anlattım.
- Diz menteşe değil, iki kondil. Türkçe anatomi kaynakları articulatio genus'u articulatio bicondylaris sayar; birçok İngilizce kaynak ise "değiştirilmiş menteşe" der. Esas hareketi fleksiyon-ekstansiyondur ama diz bükülüyken tibia az da olsa döner; tam ekstansiyonda femurun iç rotasyonuyla kilitlenmesi bu ikinci eksenin işidir. Menisküsleri boşluğu böldüğü için kimi kaynaklar onu articulatio complexa olarak da anar. Diz yazısında kilit mekanizmasını ve m. popliteus'un rolünü yazdım.
- Çene eklemi dizin sınıfında. Articulatio temporomandibularis de bicondylaris'tir; eklem yüzü hyalin değil fibröz kıkırdaktır ve diskle iki boşluğa bölünür. Alt boşlukta dönme, üst boşlukta kayma yapar; çene eklemi yazısında bunu bir esnemenin dört aşamasıyla anlattım.
- Ayak bileği tek eksenli, altındaki eklem küresel. Articulatio talocruralis makaradır (ginglymus), yalnız dorsifleksiyon-plantar fleksiyon yapar. Ayağın içe dışa dönmesi bu eklemde değil, altındaki articulatio subtalaris ile küresel yüzlü articulatio talocalcaneonavicularis'te olur; articulatio calcaneocuboidea ise eyerdir. Ayak bileği yazısında bir adımın beş anını bu eklemlere dağıttım.
- Boyun kökündeki iki eklem iki tip. Articulatio atlantooccipitalis elipsoiddir, başı öne arkaya ve yana eğer; articulatio atlantoaxialis mediana silindirdir, başı sağa sola çevirir. "Evet" hareketi üstteki, "hayır" hareketi alttaki eklemdedir; iki yan atlantoaksiyal eklem ise düzdür.
- Omurganın iki eklem sistemi. Omur gövdeleri arasında symphysis intervertebralis (kartilajinöz), eklem çıkıntıları arasında articulationes zygapophysiales (sinovyal, plana) vardır. Aynı iki omur hem kartilajinöz hem sinovyal eklemle birbirine bağlıdır; faset eklemlerin düzlemine göre bölgelerin hangi hareketi yapabildiğini omurga yazısında anlattım.
Eklem hareketleri ve eksenler: fleksiyon, abduksiyon, rotasyon, sirkumdüksiyon
Sinovyal eklemlerdeki açısal hareketler üç eksene göre adlandırılır: transvers eksen etrafında fleksiyon ve ekstansiyon, sagittal eksen etrafında abduksiyon ve adduksiyon, vertikal (uzunlamasına) eksen etrafında iç ve dış rotasyon yapılır. Sirkumdüksiyon ayrı bir eksen gerektirmez; fleksiyon, abduksiyon, ekstansiyon ve adduksiyonun ardı ardına yapılmasıyla kemiğin ucu bir daire çizer.
Bu dört cümle, tablodaki eksen sütununu harekete çevirir. Makara ve iki kondil transvers eksen taşır, fleksiyon-ekstansiyon yapar. Silindir uzunlamasına eksen taşır, döner; ön kolda pronasyon-supinasyon, boyunda başın sağa sola çevrilmesi bu dönmedir. Elipsoid ve eyer transvers ile sagittal eksen taşır; dört açısal hareketi ve onların bileşimi olan sirkumdüksiyonu yapar, ama uzunlamasına ekseni olmadığı için dönemez. Küre üçünü de taşır. Sınavın sevdiği tuzak buradadır: sirkumdüksiyon için rotasyon gerekmez; el bileği döndürülemediği hâlde sirkumdüksiyon yapar. Rotasyon soran bir soruda elipsoid ekleme işaret eden seçenek elenir.
Fizyoterapi öğrencisi bu eksen mantığını eklem hareket açıklığı ölçümünde her gün kullanır: gonyometrenin merkezi eklemin eksenine konur, sabit kol proksimal segmentin kemik işaretini, hareketli kol distal segmenti izler; hangi düzlemde ölçüm yapılacağı eklemin tipinden çıkar. Eyer eklemde opozisyonun fleksiyon, abduksiyon ve eşlik eden dönmenin bileşimi olması da bu okumanın parçasıdır; fizyoterapi anatomi rehberinde kas kartına eklem tipini ve eksenini de yazmanızı bu yüzden önerdim.
Sınavlarda eklem tipleri nasıl sorulur?
Eklem sınıflaması sınavlarda dört kalıpla gelir: belirli bir eklemin tipi (art. atlantoaxialis mediana trochoidea, art. carpometacarpalis pollicis sellaris, art. humeroradialis spheroidea, art. genus bicondylaris), verilen tipin örneği olmayan seçenek, eklem içi yapı (disk, menisküs, labrum, fibrokartilaj yüzey) taşıyan eklemler ve fibröz-kartilajinöz alt tiplerin örnekleri (gomphosis, schindylesis, synchondrosis, symphysis).
TUS'ta eklem tipi çoğu zaman bölge sorusunun şıklarında karşınıza çıkar: "aşağıdaki eklemlerden hangisi iki eksenlidir", "hangisinde discus articularis bulunmaz", "hangisi articulatio composita'dır". Kurul sınavında sınıflama doğrudan sorulabilir; pratik sınavda kuru kemik üzerinde gösterilen eklem yüzünün tipi istenebilir. Diş hekimliği öğrencisi için ağırlık sutura alt tipleri, gomphosis, synchondrosis sphenooccipitalis ve çene ekleminin bicondylar-fibrokartilaj ikilisindedir. Fizyoterapi derslerinde ağırlık eksen ve düzlemdedir; tipin Latince adı ikinci planda kalır.
Üç tuzak sık tekrarlanır. Birincisi dizi makara saymaktır; menteşe gibi çalışır ama Türkçe kaynaklar iki kondili ve bükülüyken dönmesi nedeniyle onu bicondylar sayar. İkincisi ayak bileğinde inversiyon-eversiyon aramaktır; o hareket talokrural eklemin değil, altındaki tarsal eklemlerin işidir. Üçüncüsü sirkumdüksiyonu rotasyon sanmaktır; elipsoid eklem birincisini yapar, ikincisini yapamaz.
Eklem tipleri nasıl çalışılır? Kaynak ve üç oturum
Eklem tiplerini çalışmanın verimli yolu, yedi tipi listeden değil elinizin, dirseğinizin ve çenenizin üzerinden öğrenmek ve her eklemi üç soruluk anahtardan geçirmektir; iki üniversitenin açık ders notu bu çalışma için yeterli ve güvenilir iki metindir. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı'nın iki sayfalık "Eklemler" notu üç grubu, eksenlere göre dört grubu ve yedi tipi örnekleriyle verir; çıkığı engelleyen dört etken de oradadır. İstanbul Gelişim Üniversitesi'nin "Eklemler" sunumu sutura alt tiplerini, gomphosis ve syndesmosis örneklerini, sinovyal eklemin yapı elemanlarını ve fibrokartilaj yüzeyli üç eklemi tek tek sayar. İkisi de PDF olarak açılır.
Çalışmayı üç oturuma bölün. Birinci oturumda yalnız birinci ve ikinci soruyu çalışın: fibröz ve kartilajinöz eklemlerin alt tiplerini, her alt tipe iki örneği ve symphysis'lerin orta hat kuralını not edin. İkinci oturumda yedi sinovyal tipin tablosunu kendi elinizle yeniden çizin; her satıra şekli, eksen sayısını ve hareketi yazın, örnekleri atlasta bulup işaretleyin. Üçüncü oturumda yukarıdaki on örneği kapatıp kendinize sorun; dirseğin üç ekleminden birini, dizi ya da çeneyi yanlış koyuyorsanız o eklemin bölge yazısına dönün. Kemik-eklem kurulundaki öğrenci için bu üç oturum, pratik sınavda kuru kemikte eklem yüzü gösterildiğinde tipi okuyabilmek demektir; komite ve vize paketlerinde ve kemikler-eklemler giriş dersinde sınıflama bu sırayla anlatılır. Fizyoterapi öğrencisi için fizyoterapi paketi, diş hekimliği öğrencisi için diş vize paketleri aynı konuyu bölümün sınav ağırlığına göre işler; TUS adayı TUS paketinde eklem tiplerini bölge anatomisinin içinde görür. Anlatım biçimini görmek için ücretsiz demo paketi izleyebilirsiniz.
Son bir çalışma kartı önerisi: kartın önüne eklemin adını, arkasına üç sorunun cevabını yazın: arada ne var, hangi biçim, kaç eksen. Yedi tipin adını değil, otuz eklemin cevabını ezberlemiş olursunuz; çalışma kartları yazısında anlattığım tekrar ritmi burada da işler. Tıp fakültesi birinci sınıf rehberinde kemik-eklem kurulunun yerini ve laboratuvar düzenini bulabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Eklem tipleri kaç tanedir?
Eklemler yapılarına göre üç ana tipe ayrılır: fibröz eklemler (sutura, gomphosis, syndesmosis), kartilajinöz eklemler (synchondrosis, symphysis) ve sinovyal eklemler. Sinovyal eklemler de konveks eklem yüzünün şekline göre yedi tipe ayrılır: articulatio plana, ginglymus, articulatio trochoidea, articulatio ellipsoidea, articulatio sellaris, articulatio bicondylaris ve articulatio spheroidea. Bazı kaynaklar bicondylar eklemi ayrı saymayıp altı tip verir.
Sinovyal eklem tipleri nelerdir ve kaç eksenlidir?
Articulatio plana belirli bir eksen taşımaz, yalnız kayar; ginglymus (makara) ve articulatio trochoidea (silindir) tek eksenlidir, ilki fleksiyon-ekstansiyon, ikincisi rotasyon yapar; articulatio ellipsoidea ve articulatio sellaris iki eksenlidir, fleksiyon-ekstansiyon ile abduksiyon-adduksiyon ve bunların bileşimi olan sirkumdüksiyonu yapar ama dönemez; articulatio bicondylaris esas olarak transvers eksende çalışır, bükülüyken sınırlı döner; articulatio spheroidea üç eksenlidir ve her yönde hareket eder.
Diz eklemi hangi tip eklemdir?
Diz eklemi (articulatio genus) articulatio bicondylaris'tir: femurun iki kondili tibianın iki sığ eklem yüzü üzerinde çalışır, esas hareketi fleksiyon-ekstansiyondur ve diz bükülüyken sınırlı bir rotasyon yapar. Menisküsleri eklem boşluğunu kısmen böldüğü için kimi kaynaklarda articulatio complexa olarak da anılır. Türkçe anatomi kaynakları dizi bicondylaris sayar; bazı İngilizce kaynakların "değiştirilmiş menteşe" demesi sınavda karışıklık yaratır.
Symphysis ile synchondrosis arasındaki fark nedir?
İkisi de kartilajinöz eklemdir ama kıkırdağın türü farklıdır: synchondrosis'te kemikleri hyalin kıkırdak birleştirir, bu eklemlerin çoğu geçicidir ve büyüme bitince kemikleşir (epifiz plağı, Y kıkırdağı, synchondrosis sphenooccipitalis, birinci kıkırdak kostanın manubrium ile eklemi); symphysis'te kemik yüzlerini ince hyalin tabaka örter, aralarını fibröz kıkırdaktan bir disk doldurur, eklem kalıcıdır ve bütün symphysis'ler orta hatta yer alır (symphysis pubica, symphysis intervertebralis, symphysis manubriosternalis).