Dili sağa sapan iki hasta düşünün. Birinin sol kolu ve sol bacağı güçsüz, ötekinin sağ kolu ve sağ bacağı. Dil ikisinde de aynı yöne gidiyor ama lezyonlar beynin farklı katlarında: ilk hastada sağ medulla oblongata'nın iç kısmında, ikincisinde sol hemisferde. İki hastayı ayıran şey, n. hypoglossus'u ya da onu yöneten yolu nerede kestiğinizdir.
N. hypoglossus kâğıt üstünde kranial sinirlerin en sadesidir: tek tip lif, tek kanal, tek organ. Sadeliği yüzünden hakkında yarım doğrular kolayca yerleşir ve sınav soruları tam o yarım doğruların üzerine kurulur. Bu yazıda siniri önce beyin sapından dil ucuna kadar izleyeceğiz, sonra altı yanlış cümleyi tek tek düzelteceğiz.
N. hypoglossus nedir, kaçıncı kranial sinirdir?
N. hypoglossus, medulla oblongata'daki nucleus n. hypoglossi'den başlayan, kafatasını canalis hypoglossi'den terk eden ve m. palatoglossus dışındaki bütün dil kaslarını uyaran saf motor kranial sinirdir. On iki kranial sinirin sonuncusudur. Görevi dili hareket ettirmektir; konuşmada, çiğnemede ve yutmada dilin şekil ve yer değiştirmesi bu sinirle olur.
Adı yerini söyler: Yunanca "hypo" altında, "glossa" dil demektir. On iki sinirin tek satırlık özetini kranial sinirler yazısındaki tabloda vermiştim; burada o satırı açıyoruz:
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Kaçıncı sinir? | XII, son kranial sinir |
| Lif tipi | Saf somatik motor; kendi duyu ve parasempatik lifi yok |
| Çekirdek | Nucleus n. hypoglossi: medulla oblongata'da orta hatta yakın, ince uzun bir sütun; üst kısmı dördüncü ventrikül tabanında trigonum n. hypoglossi kabartısını yapar |
| Beyin sapından çıkış | Piramis ile oliva arasındaki oluk (sulcus anterolateralis), bir düzine kadar kökçükle |
| Kafatasından çıkış | Canalis hypoglossi (os occipitale) |
| Uyardığı kaslar | Dilin dört iç kası; dış kaslardan m. genioglossus, m. hyoglossus, m. styloglossus |
| Yanında taşıdığı lifler | C1 motor lifleri (m. geniohyoideus, m. thyrohyoideus, ansa cervicalis'in üst kökü); meningeal dalda servikal duyu lifleri |
| Muayene | Dili ağız içinde dinlenirken izlemek, dışarı çıkartmak, yanağa ittirmek |
N. hypoglossus beyin sapından dile hangi yolu izler?
N. hypoglossus'un yolu dört bölgeden geçer: beyin sapının içi, fossa cranii posterior, boyun ve ağız tabanı. Sinir medulla oblongata'nın ön yüzünden çıkar, canalis hypoglossi'den kafatasını terk eder, boyunda karotisleri dıştan çaprazlayarak öne kıvrılır ve ağız tabanında m. hyoglossus'un yüzeyinden dile girer.
Beyin sapının içinde çekirdekten çıkan lifler öne ve hafifçe dışa doğru ilerler, lemniscus medialis ile oliva çekirdekleri arasından geçerek piramis ile oliva arasındaki oluğa ulaşır. Bu kısa yol, ikinci yanlışta göreceğimiz medial medulla sendromunun anahtarıdır: XII lifleri piramisin ve lemniscus medialis'in hemen yanından geçer.
Kökçükler fossa cranii posterior'u subaraknoid aralıkta dışa doğru geçer ve canalis hypoglossi'de tek gövdede birleşir. Kanal, os occipitale'de condylus occipitalis'in ön kısmının üstünde açılır; sinire a. pharyngea ascendens'in meningeal dalı ve küçük bir emissarium ven eşlik eder.
Kafatasının hemen altında sinir, a. carotis interna, v. jugularis interna ve IX, X, XI ile aynı dar alanda (retrostiloid alan) aşağı iner. Önce a. carotis interna'nın medialindedir, sonra arterin lateraline geçer. A. occipitalis'in çıktığı yerde onun sternocleidomastoid dalının çevresinden öne kıvrılır; bu kanca, sinirin dikey inişten yatay ilerleyişe geçtiği noktadır. Yatay kısım a. carotis externa'yı dıştan çaprazlar, trigonum caroticum'dan submandibular üçgene geçer ve m. digastricus'un arka karnı ile m. stylohyoideus'un derininden ilerler.
Ağız tabanında sinir m. hyoglossus'un yüzeyine, os hyoideum'un cornu majus'unun hemen üstüne oturur. Bu kesim Pirogov üçgeninin üst kenarını yapar ve gl. submandibularis'in örtüsü altındadır. Sonra ductus submandibularis ile birlikte m. hyoglossus'un ön kenarı ile m. mylohyoideus'un arka kenarı arasındaki aralıktan dil altına geçer ve dil dallarına ayrılır; bu son kesimde n. lingualis sinirin üstündedir.
1. yanlış: "Felçte dil sağlam tarafa kaçar"
Tek taraflı n. hypoglossus felcinde dil dışarı çıkarılınca felçli tarafa, yani lezyonun bulunduğu tarafa sapar. Sağlam taraftaki m. genioglossus dili öne ve karşı tarafa doğru iter; felçli tarafta onu dengeleyecek kas kalmadığı için dil ucu zayıf yarıya döner. Kural, dilin ağız dışına çıkarıldığı ana aittir.
Yanlışın kaynağı komşu kurallardır. N. vagus felcinde uvula sağlam tarafa çekilir; periferik yüz felcinde ağız köşesi sağlam tarafa kayar. İki örnekte de sağlam kas yapıyı kendi tarafına çeker. M. genioglossus ise çekmez, iter: lifleri mandibulanın iç yüzündeki spina mentalis'ten arkaya doğru yelpaze gibi açılır ve kasıldığında dil kökünü öne getirip ucu dışarı çıkarır. Ayırıcı cümle şudur: çeken kas yapıyı kendi yanına alır, iten kas karşıya yollar. Uvulanın neden sağlam tarafa gittiğini vagus siniri yazısında anlattım; iki kuralı aynı gün çalışmak karışmayı önler.
Muayene bu yüzden üç adımlıdır. Önce dil ağız içinde, dinlenirken izlenir: felçli yarı zamanla incelir, kırışır ve fasikülasyon gösterebilir. Dışarı çıkarılmış dil sağlıklı kişide de hafifçe kıpırdayabildiği için fasikülasyona en iyi ağız içinde bakılır. Sonra dil dışarı çıkartılır ve sapma aranır. Son olarak hasta dil ucunu yanağına iter, muayene eden dışarıdan parmağıyla karşı koyarak gücü yoklar. Dilin kas takımını ve m. genioglossus'un tek taraflı kasılmasını dil anatomisi yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.
2. yanlış: "Dil hangi yana saparsa lezyon o yandadır"
Dilin lezyon tarafına sapması yalnız alt motor nöron lezyonunda, yani çekirdek ya da sinirin kendisi zedelendiğinde geçerlidir. Hemisferde ya da capsula interna'da tractus corticonuclearis kesilirse dil lezyonun karşısına sapar; çünkü nucleus n. hypoglossi'nin m. genioglossus'u yöneten bölümü emri ağırlıklı olarak karşı hemisferden alır. Bu tabloda atrofi ve fasikülasyon görülmez.
Hasta kol ve bacakta da güçsüzse sınavın en güvenilir kuralı devreye girer: dil hemipleji tarafına sapıyorsa lezyon hemisferdedir; hemiplejinin karşısına sapıyorsa medulla oblongata'dadır. Hemisfer lezyonunda dil, kol, bacak ve alt yüz aynı tarafta, lezyonun karşısında zayıflar. Medulla lezyonunda ise motor yol henüz çaprazlaşmamıştır: XII lifleri lezyon tarafındaki dil yarısı için, piramis lifleri karşı taraftaki kol ve bacak için kesilir.
Bu ikinci tablo medial medulla sendromudur (Dejerine). A. spinalis anterior ya da a. vertebralis dalının tıkanması orta hattın yanındaki üç yapıyı birlikte alır: piramis, lemniscus medialis ve XII lifleri. Sonuç aynı tarafta dil felci, karşı tarafta kol-bacak güçsüzlüğü ile titreşim ve pozisyon duyusu kaybıdır; yüz korunur. Girişteki ilk hasta budur. Sendromun öteki beyin sapı tablolarından nasıl ayrıldığını beyin sapı yazısında, kortikonükleer liflerin hangi çekirdeklere iki taraftan, hangilerine ağırlıklı tek taraftan gittiğini piramidal sistem yazısında anlattım.
Peki iki taraf birden tutulursa?
İki taraflı lezyonda dil bir yana sapmaz; dışarı hiç çıkarılamaz ya da güçlükle çıkar. Konuşmada dille çıkarılan sesler bozulur, yutma zorlaşır. Lezyon iki taraflı alt motor nöronda ise (bulber felç; motor nöron hastalığında olduğu gibi) dilde atrofi ve fasikülasyon vardır. İki taraflı üst motor nöron lezyonunda (psödobulber felç) atrofi olmaz, dil hareketleri yavaş ve kısıtlıdır.
3. yanlış: "XII, IX-X-XI ile aynı yerden çıkar"
N. hypoglossus komşu üç sinirden iki noktada ayrılır. Beyin sapını piramis ile oliva arasındaki oluktan terk eder; n. glossopharyngeus ve n. vagus'un kökçükleri ile n. accessorius'un kraniyal kökü ise oliva'nın arkasındaki oluktan çıkar. Kafatasını da ayrı terk eder: üç komşu foramen jugulare'den geçerken XII, os occipitale'deki canalis hypoglossi'yi kullanır.
Ayrılığın bir mantığı var. Beyin sapında saf somatik motor çekirdekler orta hatta yakın dizilir; bunlar I ve II dışında 12'yi tam bölen sinirlerin çekirdekleridir: III, IV, VI ve XII. Bu sinirlerden III, VI ve XII beyin sapını ön yüzde, orta hatta yakın terk eder; IV ise arkadan çıkan tek kranial sinirdir. IX, X ve XI'in kökçükleri daha yandaki çekirdek sütunlarından gelir ve beyin sapının yan yüzünden çıkar.
Ayrı kanallara rağmen dört sinir kafatasının hemen altında yeniden yan yana gelir. Bu yüzden kafa tabanında delik ağızlarını ya da onların hemen altını tutan bir kitle IX, X ve XI felcine XII'yi de ekleyebilir. XII'nin katıldığı tabloya Collet-Sicard sendromu, XII'siz IX-X-XI tablosuna Vernet sendromu denir; dördüne sempatik zincirin tutulumu (Horner) da eklenirse Villaret sendromu adı kullanılır. Foramen jugulare'deki sinir sırasını n. glossopharyngeus yazısında, XI'in buradaki hasar tablosunu n. accessorius yazısında bulabilirsiniz.
4. yanlış: "N. hypoglossus dilin bütün kaslarını uyarır"
N. hypoglossus dilin dört iç kasını ve dört dış kastan üçünü, yani m. genioglossus'u, m. hyoglossus'u ve m. styloglossus'u uyarır. Dördüncü dış kas m. palatoglossus, n. vagus'un plexus pharyngeus aracılığıyla gelen lifleriyle çalışır. "N. hypoglossus'un innerve etmediği dil kası hangisidir?" sorusunun cevabı her zaman budur.
İstisnanın gerekçesi kasın kimliğidir. M. palatoglossus, adının ilk yarısının söylediği gibi damaktan, aponeurosis palatina'dan başlar ve arcus palatoglossus'u yapar; dil kökünü kaldırıp isthmus faucium'u daraltır. Yani kas dile yapışsa da işlev ve sinir bakımından yumuşak damak takımındadır ve yumuşak damak kasları m. tensor veli palatini dışında plexus pharyngeus'tan uyarılır. Dilin öteki kasları ise oksipital somitlerden gelen ve sinirlerini yanlarında getiren kas hücrelerinden gelişir.
Aynı istisna mantığı processus styloideus'ta da işler. Buradan başlayan üç kasın üç ayrı siniri vardır: m. styloglossus XII'den, m. stylopharyngeus IX'dan, m. stylohyoideus VII'den uyarılır. Sınav bu üçünü aynı soruda şık yapmayı sever.
5. yanlış: "M. geniohyoideus ve ansa cervicalis XII'nin dallarıdır"
M. geniohyoideus'a, m. thyrohyoideus'a ve ansa cervicalis'in üst köküne giden dallar n. hypoglossus'tan ayrılıyor gibi görünür, ama içlerindeki lifler C1 spinal sinirine aittir. C1 lifleri kafatası dışında XII'nin kılıfına katılır, onunla bir süre birlikte ilerler ve sonra kendi kaslarına ayrılır; XII'nin kendi lifleriyle karışmazlar.
Diseksiyonda görülen, sinirin gövdesinden inen ince bir daldır; eski kitaplarda bu dal için "descendens hypoglossi" adı geçer. Dalın C2-C3'ten gelen alt kökle ilmek yapması ve üç infrahyoid kasa dağılması plexus cervicalis yazısında. Sınav açısından bilinmesi gereken şudur: "XII'nin uyardığı kas" sorusunda C1'in kasları çeldirici şık olarak durur.
Benzer bir görüntü kafatasının içinde de vardır. XII, canalis hypoglossi'de geriye doğru bir meningeal dal verir; dal fossa cranii posterior'un tabanındaki ve arka duvarındaki dura mater'e gider. Görünüşte XII'nin duyu dalıdır, ama taşıdığı duyu liflerinin hücre gövdeleri üst servikal spinal ganglionlardadır. XII'nin kendi lifleri yine yalnız motordur.
6. yanlış: "N. hypoglossus boyunda damarların arkasında, derinde kalır"
N. hypoglossus boynun üst kısmında a. carotis interna ile a. carotis externa'yı dıştan çaprazlar ve trigonum caroticum'da, karotis çatalının hemen üstünde damarların yüzeyinden geçer. A. occipitalis'in çıktığı yerde öne kıvrılarak submandibular üçgene, oradan ağız tabanına ulaşır. Bu yüzeyel konum onu boyun cerrahisinde korunması gereken sinirlerden biri yapar.
Kafa tabanının hemen altında gerçekten derindedir; damarlar ve IX-XI ile aynı paketin içindedir. Ama mandibula açısına yaklaşırken arterleri dıştan aşar. Diseksiyonda a. carotis externa'nın ilk dallarını arayan biri, çatalın hemen üstünde arterlerin önünden yatay geçen bir kancayla karşılaşır: bu XII'dir. Arter tarafındaki dalların sırasını a. carotis externa yazısında, trigonum caroticum'un içeriğini boyun anatomisi yazısında anlattım.
Ağız tabanında yer değişimi bir kez daha olur: sinir m. hyoglossus'un yüzeyinde, a. lingualis ise kasın derinindedir. Aynı kas sinirle arteri birbirinden ayırır ve "m. hyoglossus'un lateralinden geçen yapılar" sorusu bu düzenden çıkar.
Yüzeyel konumun klinik karşılığı belirgindir: XII felci karotis endarterektomisi, submandibular bez cerrahisi ve penetran boyun yaralanmalarından sonra görülebilir. Tek taraflı XII felci boyunda ya da başta ani bir ağrıyla birlikte başlamışsa a. carotis interna diseksiyonu akla gelir; diseksiyon tabloya Horner sendromunu da ekleyebilir.
N. hypoglossus hasarının yeri nasıl bulunur?
N. hypoglossus hasarının yeri üç ipucuyla bulunur: dilin sapma yönü, dilde atrofi olup olmaması ve dil felcine eşlik eden bulgu. Sapma yönü ile atrofi üst ve alt motor nöronu ayırır; eşlik eden bulgu ise alt motor nöron lezyonunun beyin sapında mı, kafa tabanında mı, boyunda mı yoksa ağız tabanında mı olduğunu söyler.
| Seviye | Dil nereye sapar? | Atrofi, fasikülasyon | Eşlik eden bulgu | Tipik bağlam |
|---|---|---|---|---|
| Hemisfer, capsula interna | Lezyonun karşısına (hemipleji tarafına) | Yok | Aynı yanda kol-bacak güçsüzlüğü ve alt yüz felci | İnme |
| Medial medulla | Lezyon tarafına (hemiplejinin karşısına) | Var | Karşı kol-bacak güçsüzlüğü, karşı titreşim-pozisyon duyusu kaybı | A. spinalis anterior, a. vertebralis tıkanması |
| İki taraflı çekirdek | Dil çıkarılamaz | İki yarıda var | Konuşma ve yutma bozukluğu | Motor nöron hastalığı (bulber felç) |
| Kafa tabanı | Lezyon tarafına | Var | IX-X-XI felci (Collet-Sicard) ya da tek başına | Kafa tabanı kitleleri, kırıklar |
| Boyun | Lezyon tarafına | Var | Çoğu kez tek başına; ani ağrı ve Horner a. carotis interna diseksiyonunu düşündürür | Karotis cerrahisi, penetran yaralanma |
| Ağız tabanı | Lezyon tarafına | Var | Komşu n. lingualis'e ait dil uyuşukluğu eşlik edebilir | Submandibular bez cerrahisi |
Sınavda n. hypoglossus nasıl sorulur?
Sınav n. hypoglossus'u çoğunlukla yukarıdaki altı yanlışın tersinden sorar: sapma yönü, üst-alt motor nöron ayrımı, beyin sapındaki çıkış oluğu, kafatası deliği, istisna kas, taşınan C1 lifleri ve ağız tabanındaki komşuluk. Aşağıdaki sekiz cümleyi önce kendiniz doğru ya da yanlış diye işaretleyin, sonra italik cevaba bakın.
- Sağ n. hypoglossus kesisinde çıkarılan dil sağa sapar. Doğru: sağlam sol genioglossus dili sağa iter.
- Sol capsula interna enfarktında çıkarılan dil sola sapar. Yanlış: sağa, yani lezyonun karşısına ve hemipleji tarafına sapar; atrofi yoktur.
- Piramis ile oliva arasındaki oluktan çıkan sinir n. glossopharyngeus'tur. Yanlış: bu oluk XII'nindir; IX oliva'nın arkasından çıkar.
- N. hypoglossus kafatasını foramen jugulare'den terk eder. Yanlış: canalis hypoglossi'den çıkar.
- M. palatoglossus'un siniri n. vagus'tur. Doğru: lifler plexus pharyngeus üzerinden gelir.
- M. thyrohyoideus ansa cervicalis'ten innerve olur. Yanlış: C1 lifleriyle, XII'nin kılıfı içinden gelen ayrı bir dalla innerve olur.
- Ağız tabanında m. hyoglossus'un yüzeyinde a. lingualis, derininde n. hypoglossus bulunur. Yanlış: düzen tam tersidir.
- Dili lezyon tarafına sapan ve karşı kol-bacağı güçsüz hastada lezyon medulla oblongata'nın medialindedir. Doğru: medial medulla sendromu.
Pratik sınavda XII çoğunlukla iki yerde gösterilir: karotis çatalının üstünde arterleri dıştan çaprazlayan kanca ve m. hyoglossus'un yüzeyinde, n. lingualis'in altında uzanan sinir. Pratik sınava hazırlanmayı anatomi vize soruları yazısında, TUS'ta konuların genel çalışma düzenini TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında anlattım.
N. hypoglossus nasıl tekrar edilir?
N. hypoglossus'u tekrar etmenin kısa yolu, altı yanlışı altı karta çevirip kendi dilinizle küçük bir muayene yapmaktır. Kartın ön yüzüne yanlış cümleyi, arka yüzüne düzeltmesini ve düzeltmeyi açıklayan yapıyı yazın. Muayene adımlarını yaparken de hangi kasın çalıştığını sesli söyleyin; hareket ile yapıyı birlikte hatırlamak düz listeden daha kalıcıdır.
- Dili ağız içinde bırakın ve aynada iki yarısına bakın. Söyleyin: "Atrofi ve fasikülasyon burada aranır; alt motor nöron belirtisi."
- Dili dışarı çıkarın. Söyleyin: "İki genioglossus eşit iter, dil ortada durur; bir taraf susarsa dil o tarafa döner."
- Dil ucunu önce sağ, sonra sol yanağınıza itin ve parmağınızla dışarıdan karşı koyun. Söyleyin: "Güç muayenesi."
- "La la la" ve "ta ta ta" deyin. Söyleyin: "Dille çıkarılan sesler; iki taraflı tutulumda konuşma bu seslerde bozulur."
- Boş kâğıda karotis çatalını ve a. occipitalis'i çizin. XII'yi kafatasından indirin, arterin çevresinden kanca yaptırın, karotislerin önünden geçirip m. hyoglossus'un yüzeyinden dile götürün. Kancanın altına C1'in inen dalını ekleyin.
Altı kartı birkaç gün arayla, önce yanlış cümleden düzeltmeye, sonra yapıdan yanlışa doğru çalışın. Tekrar aralıklarını nasıl ayarlayacağınızı anatomi çalışma kartları yazısında adım adım anlattım.
SMT Anatomi'de XII, "Kranyal Sinirler, 9-10-11-12" dersinde komşu üç sinirle birlikte anlatılır; ders TUS İçin Anatomi, DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun ve Tıp 1-2'ler İçin Nöroanatomi ve Duyu paketlerinde var. Dilin kasları ve ağız tabanı, TUS ve DUS paketlerindeki "Ağız Boşluğu, Yumuşak damak ve Dil" dersinde işlenir. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketindeki "Kranyal Sinirler, 3-4-6" dersiyle başlayabilirsiniz. İngilizce bir kaynakla karşılaştırmak için TeachMeAnatomy'nin CN XII sayfası seyri ve muayeneyi kısaca, Kenhub'ın n. hypoglossus sayfası çekirdeği, dalları ve boyundaki komşulukları ayrıntılı anlatır.
Sık Sorulan Sorular
N. hypoglossus hangi kasları innerve eder?
N. hypoglossus dilin dört iç kasını (m. longitudinalis superior, m. longitudinalis inferior, m. transversus linguae, m. verticalis linguae) ve dış kaslardan m. genioglossus, m. hyoglossus ile m. styloglossus'u innerve eder. M. palatoglossus n. vagus'tan uyarılır. M. geniohyoideus ve m. thyrohyoideus'a giden dallar XII ile seyreder ama lifleri C1 spinal sinirine aittir.
N. hypoglossus kaçıncı kranial sinirdir, görevi nedir?
N. hypoglossus on ikinci, yani son kranial sinirdir. Saf motor bir sinirdir ve görevi dil kaslarını çalıştırmaktır; konuşma, çiğneme ve yutma sırasında dilin şeklini ve yerini değiştiren hareketler bu sinirle olur. Duyu ve tat lifi taşımaz; dilin duyusunu n. lingualis, n. glossopharyngeus ve n. vagus, tadını chorda tympani, n. glossopharyngeus ve n. vagus taşır.
N. hypoglossus nereden geçer?
N. hypoglossus medulla oblongata'yı piramis ile oliva arasındaki oluktan terk eder, fossa cranii posterior'u geçip kafatasından canalis hypoglossi ile çıkar. Boyunda a. carotis interna ile v. jugularis interna'nın yakınında iner, a. occipitalis'in çıktığı yerde öne kıvrılır, a. carotis interna ve externa'yı dıştan çaprazlar. Ağız tabanında m. hyoglossus'un yüzeyinden ve m. mylohyoideus'un derininden dile girer.
N. hypoglossus felcinde ne olur?
Tek taraflı n. hypoglossus felcinde dil dışarı çıkarılınca felçli tarafa sapar, o yarıda zamanla atrofi ve fasikülasyon görülür; konuşma ve yutma etkilenebilir. Hemisfer ya da capsula interna lezyonunda ise dil lezyonun karşısına sapar ve atrofi olmaz. İki taraflı felçte dil dışarı çıkarılamaz, konuşma ve yutma belirgin bozulur.