Tıp fakültesinin ilk kurulunda, fizyoterapinin ilk vizesinde ya da hemşireliğin ilk anatomi sınavında şu soruyla karşılaşabilirsiniz: "Abduksiyon hangi eksen etrafında gerçekleşir?" Şıklarda hem "sagittal eksen" hem "frontal eksen" vardır. Abduksiyonun frontal düzlemde yapıldığını bilen öğrencinin eli kolayca "frontal" kelimesine gider. Doğru cevap sagittal eksendir. Düzlemin adı ile eksenin adı çapraz düşer; ikisini aynı kelimeyle eşleyen öğrenci bu soruyu tam da bildiği için kaçırır.
Anatomik düzlemler, anatomik pozisyondaki vücudu birbirine dik üç yönde kesen hayali yüzeylerdir; anatomik eksenler ise bir hareket sırasında yerinde kalan ve hareketin etrafında döndüğü hayali doğrulardır. Bu yazı önce bütün tariflerin başlangıç noktasını kuruyor, sonra üç düzlemi ve üç ekseni tek bir kuralla eşliyor. Ardından kuralı bozan yerlere (başparmak, diz, ayak, beyin) ve aynı düzlemlerin BT ekranındaki karşılığına geçiyor.
Anatomik pozisyon nedir, neden her tarif ondan başlar?
Anatomik pozisyon, bütün yön ve hareket tariflerinin dayandığı standart duruştur: kişi ayakta ve diktir, başı, gözleri ve ayak parmakları öne bakar, kollar gövdenin yanında sarkar, avuç içleri öne döner, alt ekstremiteler bitişik ve ayaklar paraleldir. Hasta yatıyor ya da eğilmiş olsa da "üst", "ön", "medial" gibi terimler hep bu duruşa göre okunur.
Avuç içinin öne dönmesi gündelik duruşta kendiliğinden olmaz; rahat ayakta dururken avuç gövdeye bakar. Anatomik pozisyonda ön kol supinasyondadır: radius ile ulna yan yana ve paralel durur, başparmak dışa bakar. Bu yüzden elin lateral kenarı başparmak tarafı, medial kenarı serçe parmak tarafıdır; avucunuzu arkaya çevirseniz de başparmak tarafının adı lateral kalır. Bu duruşta dirsek, el bileği ve parmakların (başparmak hariç) fleksiyon-ekstansiyon eksenleri de kalça ve dizinkiler gibi sağdan sola uzanır; bütün vücut aynı eksen düzenine girer.
Aynı kelime ailesi hasta pozisyonlarında da karşınıza çıkar. Terminologia Anatomica sırtüstü yatışı positio supina, yüzüstü yatışı positio prona diye adlandırır. Ön kolun pronasyon ve supinasyon adları da buradan gelir: pronus "öne eğik, yüzüstü", supinus "sırtüstü" demektir; kol öne uzatılmışken pronasyonda avuç yere, supinasyonda yukarı bakar. Yön terimlerinin (superior-inferior, proximal-distal, superficialis-profundus) kökleri ve sık karıştırılan çiftleri Latince terimler yazısında ayrı bir tabloda duruyor.
Fizyoterapi öğrencisi iki duruşu daha bilir. Temel (fundamental) duruş anatomik pozisyonla aynıdır, yalnız avuç içleri gövdeye bakar. Eklem hareket açıklığını ölçerken kullanılan nötr-sıfır yönteminde ise eklemin anatomik pozisyondaki konumu sıfır derece sayılır ve her hareket bu sıfırdan ölçülür; ön kolun dönme hareketlerinde başlangıç, başparmağın yukarı baktığı orta konumdur. Düzlemlerin gonyometrideki kullanımı fizyoterapi anatomi rehberinde de geçiyor.
Anatomik düzlemler nelerdir, vücudu nasıl böler?
Anatomik düzlemler üç tanedir: sagittal düzlem vücudu sağ ve sol parçalara, frontal (koronal) düzlem ön ve arka parçalara, transvers (horizontal) düzlem üst ve alt parçalara ayırır. Üçü birbirini dik açıyla keser. Sagittal düzlemlerden yalnızca biri vücudu iki eşit yarıya böler; o düzlemin adı median düzlemdir.
| Düzlem | Terminologia Anatomica | Diğer adları | Vücudu ayırdığı parçalar | Görüntülemedeki adı |
|---|---|---|---|---|
| Sagittal | plana sagittalia (planum medianum, planum paramedianum) | median (orta hat), paramedian ya da parasagittal | sağ ve sol | sagittal kesit |
| Frontal | plana frontalia, plana coronalia | koronal | ön ve arka | koronal kesit |
| Transvers | plana transversa, plana horizontalia | horizontal, aksiyel | üst ve alt | aksiyel kesit |
Adların ikisi kafatasındaki sütürlerden gelir. Sutura sagittalis iki os parietale arasında önden arkaya uzanır; sagitta Latincede "ok" demektir ve bu sütüre paralel her düzlem sagittaldir. Sutura coronalis os frontale ile iki os parietale arasında bir yandan öbür yana uzanır; corona "taç" demektir ve bu sütüre paralel düzlem koronaldir. Sütürlerin yeri kafatası anatomisi yazısında anlatılıyor.
Median düzlem tektir ve orta hattan geçer. Ona paralel öteki sagittal düzlemler sınırsız sayıdadır; Terminologia Anatomica bunlara paramedian der, kitaplarda parasagittal adı da geçer. Bu yüzden "sagittal düzlem" ile "median düzlem" eş anlamlı değildir: her median düzlem sagittaldir, ama her sagittal düzlem median değildir. Medial ve lateral terimleri de median düzleme göre tanımlanır; bir yapı median düzleme yaklaştıkça medial, uzaklaştıkça lateral olur.
Transvers ile horizontal, ayakta duran insanın gövdesinde aynı düzleme denk gelir ama tanımları farklıdır. Horizontal düzlem yere paraleldir. Transvers düzlem ise kesilen yapının kendi uzun eksenine diktir; TA2'nin sonnotu "transversus" sıfatını "söz konusu organın eksenine enine" diye açıklar. Ön kolun, bir parmağın ya da eğri seyreden bir damarın enine kesiti o yapıya göre transverstir ama yere paralel olmak zorunda değildir. Radyolojide aynı düzleme aksiyel denir.
Adı olan transvers düzlemler
Transvers düzlemlerin bir kısmının kendi adı vardır ve Terminologia Anatomica bunları ayrı terim olarak listeler: planum transpyloricum, planum subcostale (onuncu kıkırdak kostaların alt kenarı), planum transumbilicalis, planum supracristale (crista iliaca'ların en yüksek noktaları), planum intertuberculare (tuberculum iliacum'lar) ve planum interspinale (spina iliaca anterior superior'lar). TA2, planum transpyloricum'u pylorus'a göre değil kemik noktalarına göre tanımlar: manubrium sterni'nin üst kenarı ile symphysis pubica'nın üst kenarının tam ortası. Planum supracristale L4 processus spinosus hizasından geçer ve lomber ponksiyonda seviye bulmanın klasik işaretidir. Bu düzlemlerin karın bölgeleri ve organ seviyeleriyle ilişkisi karın anatomisi yazısında, toraksın angulus sterni düzlemi ise toraks anatomisi yazısında.
Kafatasının da kendi yatay referansı vardır. Frankfurt yatay düzlemi, iki yandaki porion (dış kulak yolu deliğinin en üst noktası) ile orbitale (orbita alt kenarının en alt noktası) noktalarından geçer. Kuru kafatası bu düzlem yere paralel olacak biçimde tutulduğunda canlıdaki baş duruşuna yaklaşılır; diş hekimliğinde sefalometrik ölçümlerin temel yatay referansıdır.
Anatomik eksenler nelerdir, hangi düzlemle eşleşir?
Anatomik eksenler de üç tanedir: vertikal (uzunlamasına) eksen yukarıdan aşağıya, sagittal eksen önden arkaya, transvers eksen sağdan sola uzanır. Her hareket bir eksen etrafında ve o eksene dik bir düzlemde olur: transvers eksen sagittal düzlemdeki, sagittal eksen frontal düzlemdeki, vertikal eksen transvers düzlemdeki hareketin eksenidir.
Eşlemeyi ezberlemenin güvenli yolu adlara güvenmemektir. Her düzlem iki eksenden kurulur: sagittal düzlem vertikal ve sagittal eksenlerden, frontal düzlem vertikal ve transvers eksenlerden, transvers düzlem sagittal ve transvers eksenlerden. Düzlemi kuran iki eksenin dışında kalan üçüncü eksen, o düzlemdeki hareketin eksenidir. Bir kapıyı düşünün: kapı yatay bir yay çizerek açılır, menteşesi ise dikey durur. Hareketin düzlemi ile ekseni her zaman birbirine diktir.
Tuzak tam burada. Sagittal eksen, adını paylaştığı sagittal düzlemin içinde yatar ama etrafında yapılan hareket frontal düzlemdedir. Bazı kaynaklar transvers eksene, içinde yattığı düzlemden ötürü "frontal eksen" der; frontal eksen etrafındaki hareket ise sagittal düzlemdedir. Eksenin adı kendi doğrultusunu söyler, hareketin düzlemini söylemez. Ankara Üniversitesi açık ders notundaki eşleme de aynıdır: sagittal düzlem-transvers eksen, frontal düzlem-sagittal eksen, horizontal düzlem-vertikal eksen.
| Düzlem | Düzlemi kuran eksenler | Hareketin ekseni | Bu düzlemdeki hareketler |
|---|---|---|---|
| Sagittal | vertikal + sagittal | transvers | fleksiyon-ekstansiyon, dorsifleksiyon-plantar fleksiyon |
| Frontal | vertikal + transvers | sagittal | abduksiyon-adduksiyon, lateral fleksiyon, radial-ulnar deviasyon |
| Transvers | sagittal + transvers | vertikal | iç-dış rotasyon, pronasyon-supinasyon |
Baş, üç düzlemi tek başına gösterir. "Evet" derken başı öne arkaya sallamak, art. atlantooccipitalis'te fleksiyon-ekstansiyondur ve sagittal düzlemde olur. "Hayır" derken başı sağa sola çevirmek, art. atlantoaxialis'te rotasyondur ve transvers düzlemde olur. Başı omza yatırmak ise boynun lateral fleksiyonudur ve frontal düzlemde olur. Sınavda takıldığınızda başınızı bu üç biçimde oynatın; hareketin düzlemini görürsünüz, ekseni bulmak için de o düzleme dik duran doğruyu ararsınız.
Hangi hareket hangi düzlemde yapılır?
Sagittal düzlemde fleksiyon ve ekstansiyon, frontal düzlemde abduksiyon, adduksiyon ve lateral fleksiyon, transvers düzlemde iç-dış rotasyon ile pronasyon-supinasyon yapılır. Bu eşleme anatomik pozisyondan başlayan hareketler için geçerlidir; hareket başka bir duruştan başlıyorsa düzlemi de o duruşa göre değişir.
Sagittal düzlem hareketleri
Fleksiyon iki parça arasındaki açıyı küçülten bükülme, ekstansiyon açıyı büyüten açılmadır; ekstansiyonun anatomik pozisyonu geçen kısmına hiperekstansiyon denir. Omuz, dirsek, el bileği, ikinci-beşinci parmaklar, kalça, diz, gövde ve boyun bu düzlemde bükülür. El bileğinde avuca doğru bükülmeye palmar fleksiyon da denir. Ayak bileğinde hareketin adı ayağın yüzeylerinden gelir: dorsum pedis ayağın üst yüzü, planta alt yüzüdür. Dorsifleksiyon ayak sırtını bacağa yaklaştırır, plantar fleksiyon parmak ucuna kalkmaktır. Kaynaklar bu ikisini fleksiyon-ekstansiyon çiftine farklı eşler; ayak sırtındaki dorsifleksör kasların "extensor" adını taşıması (m. extensor digitorum longus, m. extensor hallucis longus) bu yüzden öğrencinin kafasını karıştırır.
Frontal düzlem hareketleri
Abduksiyon bir parçayı median düzlemden uzaklaştırır, adduksiyon yaklaştırır. Omuz ve kalçanın abduksiyonu, el bileğinin radial deviasyonu (abduksiyon) ve ulnar deviasyonu (adduksiyon), gövdenin ve boynun yana eğilmesi (lateral fleksiyon) bu düzlemdedir. Parmaklarda referans median düzlem değildir: elde parmaklar orta parmaktan, ayakta ikinci parmaktan geçen hatta göre açılıp kapanır. Ayağın içe ve dışa dönmesi (inversiyon-eversiyon) de kabaca bu düzlemde görünür, ama ekseni eğiktir ve hareket ayak bileği ekleminde değil, altındaki eklemlerde olur; ayrıntısı ayak bileği ve ayak anatomisi yazısında.
Transvers düzlem hareketleri
Omuz ve kalçanın iç ve dış rotasyonu, boynun ve gövdenin dönmesi, ön kolun pronasyon ve supinasyonu bu düzlemdedir. Pronasyon-supinasyonun ekseni ön kolun ortasından değil, proksimalde caput radii'den distalde caput ulnae'ye uzanan doğrudan geçer; radius bu eksenin çevresinde ulna üzerinde döner. Ayrıntısı ön kol anatomisi yazısında. Fizyoterapide sık geçen horizontal abduksiyon ve adduksiyon da bu düzleme aittir: kol 90 derece öne kaldırılmışken yatay düzlemde yana açılıp yeniden öne getirilir.
Sirkumdüksiyon tek bir düzleme ait değildir. Fleksiyon, abduksiyon, ekstansiyon ve adduksiyonun art arda yapılmasıyla parçanın ucu bir daire, parçanın kendisi bir koni çizer; omuz ve kalça gibi iki ya da üç eksenli eklemlerde yapılabilir. Hangi eklemin kaç eksenli olduğu eklem tipleri yazısında tablolanmış.
Başparmak, diz ve ayak kuralı neden bozar?
Başparmak öteki parmaklara göre yaklaşık 90 derece dönük durduğu için fleksiyonu frontal, abduksiyonu sagittal düzlemde yapılır. Diz fleksiyonu bacağı arkaya, dirsek fleksiyonu ön kolu öne götürür; ayak bileğinde ise hareket adını ayağın yüzeyinden alır. Üçü de "fleksiyon hep sagittal düzlemde ve öne doğrudur" ezberini bozar.
Başparmak: düzlemleri yer değiştirmiş parmak
Anatomik pozisyonda başparmağın tırnağı öne değil yana bakar; birinci metakarp öteki metakarplara göre yaklaşık 90 derece dönmüştür. Hareket adları parmağın kendisine göre konduğu için düzlemler yer değiştirir. Başparmak fleksiyonu, parmağı avuç düzlemine paralel olarak avucun üzerinden serçe parmağa doğru götürür; bu frontal düzlemdir. Başparmak abduksiyonu, parmağı avuca dik olarak öne kaldırır; bu sagittal düzlemdir. Opozisyon, başparmak ucunu öteki parmakların ucuna getiren bileşik harekettir ve fleksiyon, abduksiyon ile iç rotasyonu birlikte içerir; eyer biçimli art. carpometacarpalis pollicis buna izin verir. Kurulda "başparmağın fleksiyonu hangi düzlemde yapılır?" sorusunun cevabı frontal düzlemdir. Elin kas ve eklemleri el anatomisi yazısında.
Diz ve dirsek: aynı düzlem, ters yön
Diz ile dirsek aynı düzlemde, sagittal düzlemde bükülür, ama ters yöne: dirsek fleksiyonu ön kolu öne, diz fleksiyonu bacağı arkaya götürür. Nedeni embriyodadır. Yedinci haftada ekstremiteler ters yönlerde döner: kol yaklaşık 90 derece laterale, bacak yaklaşık 90 derece mediale. Sonuçta dirsek arkaya, diz öne bakar; kolun ekstansör kasları arkada, bacağınkiler öndedir; başparmak lateralde, ayak başparmağı medialde kalır. Aynı dönme dermatom haritasının kolda ve bacakta neden farklı sarmal çizdiğini de açıklar (dermatomlar yazısı).
Ayak: yüzeyin adı hareketin adı olur
Ayakta yukarı bakan yüz dorsal yüzdür; gövdede "dorsal" arka demekken ayakta "üst" anlamına gelir. Dorsifleksiyonun yukarı, plantar fleksiyonun aşağı doğru olması bu yüzden şaşırtmamalı. Elde de aynı mantık işler: dorsum manus el sırtı, palma avuç içidir.
Beyinde yön terimleri neden değişir?
Beyin sapı ve omurilikte dorsal arka, ventral ön demektir; diensefalon ve telensefalonda ise dorsal üst, ventral alt anlamına gelir. Kırılma noktası mesencephalon ile diencephalon arasıdır: sinir tüpü embriyoda burada öne doğru bükülür (flexura cephalica) ve bu açı erişkin beyinde de sürer.
Nöroanatomi kitapları bunu iki eksenle anlatır. Meynert ekseni beyin sapı ve omurilik boyunca uzanır; bu eksende rostral yukarı, kaudal aşağı, dorsal arka demektir. Forel ekseni ön beyni önden arkaya geçer; bu eksende rostral ön, kaudal arka, dorsal üst demektir. Omurilikte cornu posterius ile cornu dorsale aynı yapının iki adıdır. Buna karşılık hipotalamus talamusun ventralindedir, yani arkasında değil altındadır; ikisini sulcus hypothalamicus ayırır (diensefalon yazısı). Mesencephalon'un tectum'u ise dorsal yüzündedir ve dorsal burada arka demektir (beyin sapı yazısı). "Dorsal" kelimesini gördüğünüzde önce yapının bu kavşağın hangi tarafında olduğunu sorun.
BT ve MR kesitlerinde düzlemler nasıl okunur?
Radyolojide transvers düzlemin adı aksiyel, frontal düzlemin adı koronaldir; sagittal adı aynen kalır. Aksiyel BT ve MR kesitleri hastanın ayak ucundan bakılıyormuş gibi gösterilir: hastanın sağ tarafı ekranın solunda, ön yüzü ekranın üstündedir. Koronal kesitler hastaya karşıdan bakıyormuş gibi dizilir; sağ yine ekranın solundadır.
Bu kuralı bilmeyen öğrenci, karın BT'sinde karaciğeri ekranın solunda görünce şaşırır; kuralı bilen için karaciğer olması gereken yerdedir. Konvansiyon bir gösterim tercihidir: nörogörüntülemede sağı ekranın sağında gösteren düzen de kullanılır. Bu yüzden ekrandaki R ve L işaretine bakmak her zaman en güvenli yoldur. Kesit görüntüsünde yapı tanımak, anatomi pratiklerinde kesit piyesi okumanın da ön koşuludur; boyun bölgesini C6 hizasında bir enine kesit gibi okuyan örnek boyun anatomisi yazısında.
Sınav düzlemleri ve eksenleri hangi kalıplarla sorar?
Düzlem ve eksen soruları üç kalıba indirgenir: bir hareketin düzlemini ya da eksenini sormak, bir düzlemin tanımını ya da diğer adını sormak ve bir kesiti ya da görüntüyü düzlemine yerleştirmek. Konu tıp, diş, fizyoterapi ve hemşirelik programlarında genellikle anatomiye giriş derslerinde işlenir.
- Eksen sorusu: "Abduksiyon hangi eksen etrafında gerçekleşir?" Cevap sagittal eksen; fleksiyon için transvers, rotasyon için vertikal eksen.
- Dışarıda kalanı bulma: "Frontal düzlemde gerçekleşmeyen hareket hangisidir?" Şıklarda abduksiyon, lateral fleksiyon, radial deviasyon ve eversiyonun yanında dış rotasyon varsa cevap dış rotasyondur.
- Median-sagittal ayrımı: "Vücudu eşit iki yarıya ayıran düzlem" sorusunda cevap median düzlemdir; yalın "sagittal düzlem" şıkkı eksik cevaptır.
- Başparmak istisnası: "Başparmağın fleksiyonu hangi düzlemde yapılır?" Cevap frontal düzlem.
- Diğer ad: koronal düzlemin diğer adı frontal, aksiyel kesitin düzlemi transvers, horizontal düzlemin diğer adı transvers.
- Adlı düzlem: "Planum supracristale hangi omurun processus spinosus'u hizasından geçer?" Cevap L4.
- Kesit okuma: aksiyel BT'de hastanın sağ tarafının ekranın neresinde olduğu.
Bölüme göre ağırlık değişir. Fizyoterapi öğrencisi düzlemleri gonyometrinin dili olarak her derste kullanır: ölçülen hareketin düzlemi ve gonyometre merkezinin eklem eksenine konması. Diş hekimliği öğrencisi Frankfurt düzlemiyle ve çene ekleminin hareketleriyle karşılaşır; ağız açma-kapama sagittal düzlemde izlenir, ayrıntısı TME anatomisi yazısında. Tıp öğrencisi için konu ilk kurulun girişidir ve ilerideki her kas fonksiyonu sorusunun cümle kuruluşunu belirler. Vize haftasının genel planı ve soru tipleri anatomi vize soruları yazısında.
Düzlemleri kendi bedeninizde nasıl tekrar edersiniz?
Düzlem ve eksenler kâğıttan çok bedenden öğrenilir. Anatomik pozisyonda durup her eklemi üç düzlemde hareket ettirmek, tablo ezberini bir harekete bağlar ve sınavda hareketi kafanızda yeniden yaparak cevabı bulmanızı sağlar. Aşağıdaki dört adım kısa bir çalışmadır ve sınavdan önce birkaç kez tekrarlanabilir.
- Pozisyonu kurun. Ayakta durun, avuçlarınızı öne çevirin ve ön kolunuzun supinasyonda, iki kemiğinin paralel olduğunu hissedin; sonra avuçları gövdeye çevirerek temel duruşla farkı görün.
- Başla üç düzlem. "Evet", "hayır" ve başı omza yatırma hareketlerini yapın; her birinde düzlemi ve ona dik ekseni yüksek sesle söyleyin.
- Eklem turu. Omuz, dirsek, el bileği, başparmak, kalça, diz ve ayak bileğinde yapılabilen her hareketi düzlem sırasıyla deneyin. Başparmakta durun ve fleksiyonun avuç düzleminde, abduksiyonun avuca dik yapıldığını görün.
- Kart yazın. Ön yüzde hareket, arka yüzde düzlem ve eksen; ters kartta ön yüzde eksen, arka yüzde o eksen etrafındaki hareketler. Kartların tekrar ritmi anatomi çalışma kartları yazısında.
Anatomiye girişi kemik ve eklemlerle birlikte video derste görmek isteyen tıp öğrencileri için tıp 1-2 giriş: kemikler ve eklemler paketi, fizyoterapi öğrencileri için FZT 1-2 kemik, eklem ve kas paketi, diş hekimliği öğrencileri için diş hekimliği 1-2 kemik, eklem ve kas paketi var; kurul ve vize dönemi için komite ve vize paketlerine bakabilirsiniz. Önce anlatım dilini görmek isterseniz ücretsiz demo paketiyle başlayın.
Sık Sorulan Sorular
Anatomik düzlemler nelerdir?
Anatomik düzlemler üç tanedir: vücudu sağ ve sol parçalara ayıran sagittal düzlem, ön ve arka parçalara ayıran frontal (koronal) düzlem ve üst ve alt parçalara ayıran transvers (horizontal) düzlem. Üçü birbirini dik keser. Sagittal düzlemlerden orta hattan geçen ve vücudu iki eşit yarıya bölen tek düzleme median düzlem denir.
Sagittal düzlemde hangi hareketler yapılır?
Sagittal düzlemde fleksiyon ve ekstansiyon yapılır: omuz, dirsek, el bileği, parmaklar, kalça, diz, gövde ve boynun bükülüp açılması ile ayak bileğinin dorsifleksiyon ve plantar fleksiyonu. Bu hareketlerin ekseni transvers eksendir. İstisna başparmaktır; başparmağın fleksiyonu frontal düzlemde, abduksiyonu sagittal düzlemde yapılır.
Abduksiyon hangi eksen etrafında gerçekleşir?
Abduksiyon ve adduksiyon sagittal eksen etrafında, frontal düzlemde gerçekleşir. Eksenin adı ile düzlemin adı çapraz düşer, çünkü hareketin ekseni her zaman hareketin düzlemine diktir: önden arkaya uzanan sagittal eksen, vücudu önden ve arkadan ayıran frontal düzlemi dik keser.
Transvers düzlemin diğer adı nedir?
Transvers düzlemin diğer adları horizontal düzlem ve radyolojide aksiyel düzlemdir. Ayakta duran insanın gövdesinde üçü aynı düzlemdir. Ancak horizontal yere paralel olanı, transvers ise kesilen yapının uzun eksenine dik olanı anlatır; bu yüzden bir parmağın ya da ön kolun enine kesiti yere paralel olmasa da transvers kesittir.