Diş hekimliği birinci sınıfın ilk haftalarında bana en çok gelen soru şu: "Hocam, anatomi dersinde diş anlatmıyorsunuz, diş anatomisi dersinde de kemik anlatmıyorlar; hangisi asıl anatomi?" İkisi de. Diş hekimliği fakültesinde "anatomi" tek ders değildir ve bunu birinci hafta anlamayan öğrenci, ikisini birbirinin yerine çalışıp ikisinden de eksik kalır.
Bu yazı o karışıklığı çözüyor: iki dersin ne istediği, her birinin nasıl çalışılacağı, kliniğin anatomiyi nereden sorduğu ve birinci sınıfta kurulan baş-boyun temelinin DUS'a kadar nasıl taşındığı.
Diş hekimliğinde "anatomi" neden iki ayrı ders?
Diş hekimliği fakültelerinde anatomi iki ayrı derstir: klinik bir anabilim dalının verdiği Diş Anatomisi ve Fizyolojisi dişin kendisini (morfoloji, oklüzyon, preparasyon) öğretir; Anatomi Anabilim Dalı'nın verdiği Anatomi ve devamındaki Baş-Boyun / Topografik Anatomi ise dişin içinde durduğu vücudu, öncelikle çeneyi, yüzü ve boynu öğretir. İkisi farklı hocalar tarafından, farklı kaynaklarla ve farklı sınav biçimiyle işlenir.
Somut iki örnek vereyim. Afyonkarahisar Sağlık Bilimleri Üniversitesi'nin diş hekimliği programında birinci sınıfta Diş Anatomisi ve Fizyolojisi ile Anatomi-I yan yana durur; ikinci sınıfta Anatomi-II ve ayrı bir Baş ve Boyun Anatomisi dersi gelir. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi'nde ise ders bilgi paketine göre Diş Anatomisi ve Fizyolojisi birinci sınıfta Protetik Diş Tedavisi Anabilim Dalı'nca verilirken, Anatomi Anabilim Dalı'nın 32 haftalık Anatomi dersi ikinci sınıfta okutulur ve iki ara sınav ile finalden oluşur. Yıl değişir, ayrım değişmez.
Diş anatomisi dersi nasıl çalışılır?
Diş Anatomisi ve Fizyolojisi, dişin kendisini üç boyutlu tanımayı ister: her dişin kron-kök oranı, tüberkül ve fossa düzeni, temas noktaları ve karşıt dişle ilişkisi. Bu ders okuyarak değil çizerek ve modelleyerek geçilir; sınavda bir diş görüp adlandırmanız, çizmeniz ya da mum üzerinde biçimlendirmeniz istenir.
Anatomi hocası olarak bu dersin içine girmem; ama iki noktada anatomiyle kesiştiğini söyleyebilirim. Birincisi numaralandırma: dünyanın ortak dili iki haneli sistemdir (ilk rakam çeyrek çene, ikincisi diş). Bunu birinci haftada oturtan öğrenci, radyoloji ve cerrahi derslerinde de aynı dili konuşur. İkincisi oklüzyon: dişlerin nasıl kapandığı, çiğneme kaslarının ve temporomandibular eklemin nasıl çalıştığıyla aynı sorudur. Diş anatomisi dersinde oklüzyonu öğrenen öğrenci, Anatomi dersinde m. masseter ve m. pterygoideus lateralis'i gördüğünde iki dersin birbirini tamamladığını fark eder.
Anatomi dersinde baş-boyun neden farklı çalışılır?
Anatomi dersi tüm vücudu okutur ve okutmalıdır; ama diş hekimliği öğrencisi için baş-boyun haftaları diğer haftalardan farklı çalışılır, çünkü mesleğin tamamı o bölgede geçer. Ekstremite ve sistem konuları sınav için öğrenilir; çene, yüz ve boyun ise klinik sahneyle birlikte öğrenilir ve üç yıl sonra DUS'ta, beş yıl sonra kendi hastanızda karşınıza çıkar.
İBÜ'nün 32 haftalık planına bakın: üst ekstremite, alt ekstremite, sistemler, sinir sistemi ve duyu organları sırayla gelir; baş-boyun kasları, regio parotidea, fossa infratemporalis ve pterygopalatina ile regio cervicalis on beş ve on altıncı haftaya sığar. İki hafta. Öğrenci bu iki haftayı diğer otuz hafta gibi "sınav için" geçirirse, ikinci sınıfın Baş-Boyun dersinde ve DUS'ta aynı konuyu sıfırdan açar. O iki haftada yapılması gereken şey, her yapıyı bir klinik sahneye bağlamaktır.
Kafa kemiklerinde de aynı ilke geçerlidir. Viscerocranium'un kemiklerini tek tek ezberlemek yerine mandibula ve maxilla'yı merkeze koyun; os sphenoidale'nin processus pterygoideus'u, os temporale'nin fossa mandibularis'i ve os zygomaticum bu iki kemiğe nasıl bağlanıyor, ona bakın. Fossa pterygopalatina'nın yedi açıklığını "kavşak" olarak çalışmayı DUS anatomi yazısında anlattım; o yöntem birinci sınıfın kafa kemikleri haftasında başlar.
Klinikten anatomiye: dört sahne
Diş hekimliği öğrencisi baş-boyun anatomisini yapıdan kliniğe değil, klinikten yapıya çalışır: önce sahne, sonra o sahnede rol alan yapılar. Alt çene anestezisi, üst arka diş anestezisi, gömülü yirmi yaş dişi ve parotis komşuluğu; bu dört sahne, birinci sınıf baş-boyun anatomisinin büyük bölümünü ezbersiz taşır.
Bu sahnelerin arkasındaki yapıları, çiğneme kaslarından a. maxillaris'e, fossa infratemporalis'ten boyun üçgenlerine, tek bir dişten dışa doğru altı halkada baş-boyun anatomisi konu rehberinde anlattım.
Sahne 1 — alt çenede blok anestezi. İğne ramus mandibulae'nin iç yüzünde foramen mandibulae'yi hedefler; deliğin önündeki lingula, n. alveolaris inferior'un kanala girdiği noktayı işaretler. Hemen önde ve içte n. lingualis, iğnenin iç yanında m. pterygoideus medialis durur; iğne ramus ile bu kasın arasındaki aralığa girer. Bu sahneyi çizen öğrenci dört yapıyı tek karede öğrenir: foramen, lingula, iki sinir, bir kas.
Sahne 2 — üst arka dişler. Tuber maxillae'nin arkasından n. alveolaris superior posterior'un dalları girer; ön dişlerin duyusu için n. infraorbitalis'ten canalis infraorbitalis içinde ayrılan dallar sorumludur; sinirin kendisi foramen infraorbitale'den yüze çıkar. Aynı sahne maxilla'nın kemik yapısını, sinus maxillaris komşuluğunu ve n. maxillaris'in fossa pterygopalatina'dan geçişini tek zincire dizer.
Sahne 3 — gömülü yirmi yaş dişi. Alt üçüncü molar, canalis mandibulae'ye ve dolayısıyla n. alveolaris inferior'a komşudur; dilin tarafında n. lingualis yüzeyel seyreder. Bu sahne, "kanal nerede, sinir nerede, kök nereye bakıyor" sorusunu radyolojiden önce anatomiyle cevaplatır.
Sahne 4 — parotis ve yüz siniri. n. facialis gl. parotidea'nın içinden geçer ve mimik kaslarına dağılır; alt çene arkasında derine giden bir enjeksiyon bu siniri geçici olarak etkileyebilir. Sahne, kranial sinirlerin kapı haritasında anlattığım "VII'nin iki adresi"ni klinikte görünür kılar: meatus acusticus internus'tan girer, foramen stylomastoideum'dan çıkar, parotisin içinden geçer.
Bu dört sahneyi çizip yapılarını yazan öğrenci, mandibula-maxilla, n. trigeminus'un iki dalı, n. facialis, çiğneme kasları ve iki büyük fossa'yı bir hafta içinde birbirine bağlamış olur.
Vize, final ve DUS: aynı bilgi üç kez sorulur
Diş hekimliğinde baş-boyun anatomisi üç ayrı sınavda üç ayrı biçimde sorulur: fakültenin Anatomi vize-finalinde yapı ve delik düzeyinde, Baş-Boyun / Topografik Anatomi dersinde bölge ve komşuluk düzeyinde, DUS'ta ise klinik senaryo düzeyinde. Birinci sınıfta klinik sahneyle öğrenilen yapı, üç sınavın üçünde de aynı bilgiyi taşır; sınav için ezberlenen yapı ise her sınavda yeniden çalışılır.
DUS'un Temel Bilimler Testi'nde anatominin 40 soruda 6 soruluk bir payı vardır ve bu soruların ağırlığı baş-boyundadır; ayrıntısı DUS anatomi nasıl çalışılır yazısında. Birinci sınıftaki öğrenciye bunu sınav baskısı olarak değil, yatırım hesabı olarak söylüyorum: bugün klinik sahneyle öğrenilen foramen mandibulae, DUS'ta yeniden öğrenilmez, yalnızca hatırlanır.
Vize haftası için pratik öneri: Anatomi dersinin kemik ve eklem haftalarında kafatasını elinize alın; her deliği, içinden geçen yapıyla birlikte, mümkünse kendi yüzünüzde palpe ederek söyleyin. Foramen infraorbitale, foramen mentale ve arcus zygomaticus kendi yüzünüzde bulunur; bunları bulan öğrenci laboratuvar sınavında iğneyi tanır. Vize sorularının hangi kalıplarla yazıldığını ve pratik sınavın nasıl işlediğini anatomi vize soruları yazısında sınavı hazırlayan gözüyle anlattım.
Diş hekimliği öğrencisinin üç tipik hatası
Birinci sınıf diş hekimliği öğrencisinin en sık üç hatası şunlardır: diş anatomisi dersini "anatomi" sanıp baş-boyunu ihmal etmek, baş-boyunu ikinci sınıfa ertelemek ve kafa kemiklerini bütünden kopuk, tek tek ezberlemek. Üçü de birinci sınıfta fark edilirse ucuz, DUS yılında fark edilirse pahalı hatalardır.
İki dersi bir sanmak. Diş morfolojisinde başarılı olan öğrenci, Anatomi dersinde de "anatomi biliyorum" diye rahatlar. Oysa Anatomi dersi diş sormaz; delik, kas, sinir, damar sorar. İki dersin kaynağı, hocası ve sınavı ayrıdır; çalışma defteri de ayrı tutulmalıdır.
Baş-boyunu ertelemek. "Nasılsa ikinci sınıfta Baş-Boyun dersi var" düşüncesi, birinci sınıfın iki haftalık baş-boyun bölümünü boşa geçirtir. İkinci sınıf dersi bölge ve geçit anlatır; kemikleri, delikleri ve kasları bilmeyen öğrenci o derse temelsiz girer. Birinci sınıfta kemik-eklem-kas bloğu baş-boyun ağırlığıyla oturmalıdır.
Kemiği tek tek ezberlemek. Os sphenoidale'yi tek başına ezberleyen öğrenci sınavdan bir hafta sonra unutur. Aynı kemiği processus pterygoideus'un m. pterygoideus'lara tutunma yeri, foramen ovale'nin n. mandibularis'e geçit olması ve fossa pterygopalatina'nın arka duvarı olarak öğrenen öğrenci, kemiği üç sahneye bağlamıştır ve unutmaz.
Sık Sorulan Sorular
Diş hekimliği 1. sınıfta anatomi hangi konuları kapsar?
Fakülteye göre değişmekle birlikte birinci sınıfta iki ayrı ders vardır: klinik anabilim dalının verdiği Diş Anatomisi ve Fizyolojisi (diş morfolojisi, numaralandırma, oklüzyon, preparasyon ilkeleri) ile Anatomi Anabilim Dalı'nın verdiği Anatomi (terminoloji, kemik-eklem-kas, sistemler, sinir sistemi; içinde baş-boyun bölgeleri). Bazı fakültelerde Anatomi dersi ikinci sınıfta başlar; Baş-Boyun / Topografik Anatomi çoğunlukla ikinci sınıftadır.
Diş anatomisi ile anatomi dersi arasındaki fark nedir?
Diş anatomisi dişin kendisini öğretir: her dişin biçimi, kron-kök yapısı, tüberkül ve fossa düzeni, dişlerin birbirine kapanışı. Anatomi dersi ise dişin içinde durduğu vücudu öğretir: çene kemikleri, çiğneme kasları, n. trigeminus ve n. facialis, damarlar, boyun bölgeleri. İlki diş modeliyle, ikincisi kafatası ve atlasla çalışılır; sınavları ve hocaları ayrıdır.
Diş hekimliği öğrencisi anatomide baş-boyuna ne kadar ağırlık vermeli?
Anatomi dersinin tüm konuları sınav için çalışılır; ama baş-boyun bölümü klinik sahneyle (lokal anestezi bölgeleri, gömülü diş komşuluğu, parotis-n. facialis ilişkisi) çalışılır, çünkü aynı bilgi ikinci sınıfın Baş-Boyun dersinde ve DUS'un anatomi sorularında yeniden sorulur. Birinci sınıfta klinik sahneyle öğrenilen yapı sonraki sınavlarda yalnızca hatırlanır.
Diş hekimliğinde anatomi DUS'a nasıl bağlanır?
DUS'un Temel Bilimler Testi'nde anatomi 40 soruda yaklaşık 6 soruyla yer alır ve bu soruların ağırlığı baş-boyun bölgesindedir. Birinci ve ikinci sınıfta çene, yüz ve boyun anatomisini klinik sahneyle öğrenen öğrenci, DUS hazırlığında aynı konuyu sıfırdan değil tekrar düzeyinde çalışır.
Baş-boyunun sahne sahne nasıl anlatıldığını görmek için ücretsiz demo videolarına bakabilirsiniz. Birinci ve ikinci sınıf müfredatını bu düzenle ilerletmek isteyenler için diş hekimliği öğrencilerine özel paketler ve vize dönemi için diş vize paketleri hazırlandı.