Koroner bypass ameliyatında göğüs ön duvarının içinden alınan arter, tiroidin alt kutbunu besleyen arter, birinci ve ikinci interkostal aralığa kan getiren arter ve kürek kemiğinin iç kenarı boyunca inen arter aynı damara çıkar. Dördü de a. subclavia'nın ya doğrudan dalıdır ya da bir dalının dalıdır. Dal listesini sırayla ezberleyen öğrenci, soru dalı adıyla değil gittiği yerle ya da çıktığı parçayla sorduğunda takılır.
Bu yazı İngilizce kaynaklarda yaygın olan beş harflik ezberi (VIT C ve D) alıyor ve her harfi üç soruya bağlıyor: m. scalenus anterior'un hangi yanından çıkar, hangi yöne gider, sınav onu hangi cümleyle sorar?
A. subclavia nedir, kimin dalıdır?
A. subclavia, üst ekstremitenin ana arter gövdesinin ilk bölümüdür ve kola ulaşmadan önce beynin arka dolaşımına, boyna, göğüs ön duvarına ve omuz arkasına dal verir. Sağda truncus brachiocephalicus'tan sağ sternoklavikular eklemin arkasında, solda doğrudan arcus aortae'den çıkar. 1. kostanın dış kenarında a. axillaris adını alır.
Köken farkının iki sonucu vardır. Sol a. subclavia arkustan çıktığı için önce mediastinum superius'ta toraks içinde yükselir ve sağdakinden uzundur. Sağ tarafta n. vagus arterin birinci parçasının önünden geçer ve n. laryngeus recurrens dexter bu parçanın altından dolanır; sol recurrens ise arkusun altından döner. Bu asimetrinin embriyolojik nedeni ve sağ a. subclavia'nın arkusun son dalı olarak çıkıp özofagusun arkasından geçtiği varyasyon (a. lusoria) aort anatomisi yazısında anlatıldı.
Boyna çıktıktan sonra iki taraf aynı yolu izler. Arter cupula pleurae'nin ve akciğer tepesinin üstünden dışa doğru kavis çizer, 1. kostanın üst yüzündeki sulcus a. subclaviae'ye yatar ve kostanın dış kenarında biter. Akciğer tepesiyle bu yakınlık, boyun kökündeki girişimlerde pleuranın neden hep risk listesinde olduğunu açıklar.
Üç parça: m. scalenus anterior arterin cetvelidir
M. scalenus anterior arteri önden çaprazlar ve onu üç parçaya böler: birinci parça kökenden kasın iç kenarına, ikinci parça kasın arkasında, üçüncü parça kasın dış kenarından 1. kostanın dış kenarına kadar uzanır. Kasın önünde v. subclavia ve kasın ön yüzünde inen n. phrenicus vardır. Kasın arkasında ise arter ve plexus brachialis'in kökleri, m. scalenus anterior ile m. scalenus medius arasındaki interskalen aralıktan birlikte geçer.
"Ven önde, arter ve pleksus arkada" düzeni boyun anatomisi yazısında bir pusula olarak işlendi. Burada aynı kası dalların adresi olarak kullanacağız.
VIT C ve D ezberi neyi söyler, neyi söylemez?
VIT C ve D, a. subclavia'nın beş doğrudan dalını baş harfleriyle sayan bir ezberdir: V a. vertebralis, I a. thoracica interna (İngilizcedeki "internal thoracic"in baş harfi), T truncus thyrocervicalis, C truncus costocervicalis, D a. dorsalis scapulae. Ezber dalların adını ve kabaca çıkış sırasını verir; parçayı, yönü ve alt dalları vermez.
Sınavın sorduğu da tam bu üç eksiktir. Birincisi, hangi dalın hangi parçadan çıktığı. Kural 3-1-1'dir: birinci parçadan üç dal (V, I, T), ikinci parçadan bir dal (C), üçüncü parçadan bir dal (D). İkincisi, iki truncus'un ne verdiği; T ve C birer gövdedir ve sorulan çoğu zaman onların dallarıdır. Üçüncüsü, ezberin en az güvenilir iki harfi. Sol tarafta truncus costocervicalis çoğunlukla birinci parçadan çıkar, a. dorsalis scapulae ise bazı kişilerde ayrı bir dal değil, a. transversa cervicis'in derin dalıdır.
| Harf | Dal | Çıktığı parça | Yönü | Başlıca beslediği yer |
|---|---|---|---|---|
| V | a. vertebralis | 1. parça, üst-arka yüz | yukarı, boyun omurlarının deliklerine | beyin sapı, beyincik, beynin arka bölümü, omuriliğin üst kısmı |
| I | a. thoracica interna | 1. parça, alt yüz | aşağı, göğüs ön duvarının içine | ön interkostal aralıklar, meme, perikard, diyafram, karın ön duvarının üstü |
| T | truncus thyrocervicalis | 1. parça, ön-üst yüz, kasın iç kenarına yakın | yukarı; kısa gövde içe bir, dışa iki dala ayrılır | tiroidin alt kutbu, paratiroidler, boyun ve omuz kasları |
| C | truncus costocervicalis | 2. parça, arka yüz (solda çoğunlukla 1. parça) | arkaya, akciğer tepesinin üstünden | 1. ve 2. interkostal aralık, ensenin derin kasları |
| D | a. dorsalis scapulae | çoğunlukla 3. parça (değişken) | dışa ve arkaya, pleksusun gövdeleri arasından | m. levator scapulae, rhomboidler, skapular anastomoz |
Şema geniş, yana kaydırın →
Şemayı iki hatayı önlemek için çizin. İlki dört dalı birden birinci parçaya yığmaktır; ikincisi a. thoracica interna'yı truncus thyrocervicalis'le aynı yöne çizmek. Biri aşağı, öteki yukarı gider ve ikisi birinci parçanın karşılıklı yüzlerinden çıkar.
V: A. vertebralis neden ilk daldır ve nereye girer?
İlk dal a. vertebralis'tir: birinci parçanın üst-arka yüzünden çıkar, m. scalenus anterior ile m. longus colli arasında yükselir ve genellikle C6'nın foramen transversarium'una girer. C6'dan C1'e kadar omur deliklerinden geçer, atlasın arka kemeri üstünden dolanıp foramen magnum'dan kafatasına girer ve karşı taraftakiyle birleşerek a. basilaris'i yapar.
Sınavın sevdiği ayrıntı C7'dir. Yedinci boyun omurunun foramen transversarium'u genellikle küçüktür; Gray's'e göre olağan düzende ne arter ne ven bu delikten geçer, ikisi de transvers çıkıntının önünden uzanır; deliği arterden daha sık kullanan ise v. vertebralis'tir. "A. vertebralis'in girdiği ilk delik" sorusunun cevabı bu yüzden çoğunlukla C6'dır. Kafatası içi dalları (PICA, a. spinalis anterior ve posterior) ve vertebrobaziler sistemin sulama alanları beyin arterleri yazısında tablo halinde var.
İlk dal olmanın bir klinik sonucu da vardır. A. subclavia, a. vertebralis'in çıkışından önce daralır ya da tıkanırsa aynı taraftaki a. vertebralis'te akım ters döner: kan karşı taraftaki a. vertebralis'ten yükselir, iki arterin birleşme yerinden hasta tarafın a. vertebralis'ine geçip aşağı iner ve kola gider. Kenhub'ın özetine göre bu subklavyan çalma sendromu çoğu zaman belirtisizdir; iki kol arasındaki nabız ya da tansiyon farkıyla fark edilebilir ve kol egzersizi sırasında baş dönmesi gibi arka dolaşım belirtileri verebilir.
I: A. thoracica interna göğüs duvarının içinde nasıl iner?
Truncus thyrocervicalis'in tam karşısından, birinci parçanın alt yüzünden a. thoracica interna çıkar. Clavicula ve 1. kosta kıkırdağının arkasından toraksa girer, sternum kenarına paralel ve yaklaşık 1 cm dışında, üst altı kosta kıkırdağının arkasında aşağı iner. 6. interkostal aralık hizasında iki uç dala ayrılır.
Yolda verdiği dallar dört grupta toplanır:
- Rr. intercostales anteriores: üst altı interkostal aralığa girer ve aralığın arkadan gelen a. intercostalis posterior'u ile birleşir.
- Rr. perforantes: aynı aralıklardan göğüs ön yüzüne çıkar; 2.-4. aralıktakiler memenin iç kısmını besler (meme anatomisi yazısı).
- A. pericardiacophrenica: n. phrenicus'a eşlik ederek perikard ile mediastinal pleura arasında diyaframa iner.
- Uç dallar: a. musculophrenica arcus costalis boyunca alt ön interkostal aralıklara ve diyaframa gider; a. epigastrica superior rectus kılıfına girer ve göbek çevresinde a. iliaca externa'nın dalı olan a. epigastrica inferior ile birleşir (karın anatomisi yazısı).
Son madde a. thoracica interna'yı boyun kökünden kasığa uzanan bir köprüye çevirir ve iki klinik bilgi buradan çıkar. Aort koarktasyonunda kan a. subclavia'dan a. thoracica interna'ya, oradan ön interkostal dallar üzerinden arka interkostal arterlere ve daralmanın altındaki aorta descendens'e akar; genişleyen arka interkostal arterler kostaların alt kenarında çentiklenme yapar. Koroner bypass cerrahisinde ise sol a. thoracica interna, kökeni yerinde bırakılıp ucu çoğunlukla ön inen koroner artere bağlanan arter greftidir.
İki küçük ayrıntı çeldirici olarak döner. N. phrenicus arterin başlangıcını önden çaprazlar. Adı benzeyen a. thoracica lateralis ise a. subclavia'nın değil a. axillaris'in dalıdır; ikisini aynı kökenden saymak klasik bir hatadır.
T: Truncus thyrocervicalis kaç dala ayrılır?
Kısa ve kalın bir gövde olan truncus thyrocervicalis, birinci parçanın ön-üst yüzünden m. scalenus anterior'un iç kenarına yakın çıkar. Ders kitaplarının klasik tarifinde üç dal verir: içe giden a. thyroidea inferior, dışa giden a. suprascapularis ve a. transversa cervicis. Akılda tutma kuralı kısadır: içe bir, dışa iki.
A. thyroidea inferior önce yukarı çıkar, sonra içe kıvrılıp vagina carotica'nın arkasından tiroidin alt kutbunun arka yüzüne ulaşır; tiroidi ve paratiroid bezlerini besler. Yolda iki dal verir: prevertebral kaslara ve omuriliğe küçük dallar gönderen a. cervicalis ascendens (çoğunlukla buradan, bir kısım kişide doğrudan truncus'tan çıkar) ile n. laryngeus recurrens'e eşlik eden a. laryngea inferior. Bezin alt kutbuna yakın yerde arter ile recurrens çaprazlaşır ve sinirin arterin önünden mi, arkasından mı, dalları arasından mı geçtiği kişiden kişiye değişir; bunun ameliyattaki önemi tiroid anatomisi yazısında işlendi. Klasik çeldirici de burada kurulur: a. thyroidea superior a. carotis externa'nın ilk dalıdır (a. carotis externa dalları), a. thyroidea inferior ise a. subclavia'dan truncus thyrocervicalis yoluyla gelir.
A. suprascapularis m. scalenus anterior'un ve n. phrenicus'un önünden dışa geçer, clavicula'nın arkasından kürek kemiğinin üst kenarına ulaşır ve lig. transversum scapulae superius'un üstünden fossa supraspinata'ya girer; n. suprascapularis aynı bağın altından geçer. "Arter üstten, sinir alttan" ayrımı omuz anatomisi yazısında anlatıldı.
A. transversa cervicis (a. transversa colli) daha yukarıdan dışa gider, plexus brachialis'in gövdelerinin önünden geçip m. trapezius'a ulaşır. Kenhub'ın aktardığı çalışmalara göre bu arter olguların yaklaşık üçte birinde doğrudan a. subclavia'dan çıkar ve truncus'un dal sayısı da kişiden kişiye değişir. Klasik tarifi bilin, varyasyonu tanıyın.
C: Truncus costocervicalis neden arkaya kıvrılır?
Birinci ve ikinci interkostal aralığı ve ensenin derin kaslarını besleyen kısa gövdeye truncus costocervicalis denir. Klasik tarifte sağda ikinci parçanın arka yüzünden, solda çoğunlukla birinci parçadan çıkar. Akciğer tepesinin üstünden arkaya kıvrılıp 1. kostanın boynuna ulaşır ve orada iki dala ayrılır.
A. intercostalis suprema 1. kostanın boynunun önünden aşağı iner ve ilk iki interkostal aralığın arka interkostal arterlerini verir. Geri kalan dokuz çift arka interkostal arter (3.-11. aralıklar) aorta thoracica'dan çıkar. Sınavın sorusu bu sayıdan kurulur: "Birinci ve ikinci arka interkostal arterler kimin dalıdır?" Cevap aort değil, truncus costocervicalis'tir.
A. cervicalis profunda 1. kostanın boynu ile C7'nin processus transversus'u arasından arkaya geçer, m. semispinalis capitis ile m. semispinalis cervicis arasında yükselir ve a. occipitalis'in inen dalıyla birleşir. Böylece a. subclavia ile a. carotis externa ensede de birbirine bağlanır.
D: A. dorsalis scapulae neden en değişken harftir?
En değişken harf D'dir. A. dorsalis scapulae çoğunlukla üçüncü, bazen ikinci parçadan çıkar, plexus brachialis'in gövdelerinin arasından dışa geçer ve m. levator scapulae ile rhomboidlerin derininde scapula'nın iç kenarı boyunca iner. Bazı kişilerde ayrı bir dal yoktur ve aynı alanı a. transversa cervicis'in derin dalı besler.
Kenhub'ın aktardığı oranlara göre arter olguların yaklaşık üçte ikisinde doğrudan a. subclavia'dan çıkar, geri kalanında truncus thyrocervicalis üzerinden gelir. Arterin yanında n. dorsalis scapulae (C5) iner; ikisi birlikte rhomboidlere ve m. levator scapulae'ye ulaşır.
D'nin asıl sınav değeri skapular anastomozdur. Scapula çevresinde a. subclavia'dan gelen iki kaynak, a. suprascapularis ve a. dorsalis scapulae, a. axillaris'in dalı a. subscapularis'ten gelen a. circumflexa scapulae ile birleşir. A. subclavia'nın üçüncü parçası ya da a. axillaris, a. subscapularis'in çıkışından önce bağlanırsa kan bu halkadan ters yönde a. subscapularis'e, oradan da kola ulaşır. Bağlama a. subscapularis'in çıkışından sonra yapılırsa halka işe yaramaz. "Bağlama hangi dalın önünde?" sorusu bu yüzden kolun beslenip beslenmeyeceğini belirler.
A. subclavia nerede hissedilir, nerede sıkışır?
Arterin yüzeye en yakın yeri üçüncü parçasıdır: köprücük kemiğinin orta kısmının hemen üstündeki çukurda, fossa supraclavicularis major'da bulunur. Nabzı burada hissedilebilir ve kanamada arter aşağı ve arkaya doğru 1. kostaya bastırılarak sıkıştırılabilir. Aynı bölge, arter ile plexus brachialis'in birlikte daralabildiği toraks çıkışıdır.
İnterskalen aralık önde m. scalenus anterior, arkada m. scalenus medius ve aşağıda 1. kostayla çevrilidir. Bir servikal kosta ya da kas kalınlaşması aralığı daraltırsa arter ve pleksusun alt gövdesi (C8-T1) sıkışır; kolun iç yüzünde ve elin ulnar yanında uyuşma, bu köklerin deri haritasıyla örtüşür (dermatomlar yazısı). Ven bu aralıktan geçmez, kasın önündedir. Venöz sıkışmanın adresi bu yüzden başka bir aralıktır: clavicula ile 1. kosta arası.
Sınav a. subclavia dallarını hangi cümlelerle sorar?
A. subclavia soruları dal adını nadiren doğrudan sorar; çoğu soru bir hedef bölgeyi ya da bir parçayı verip dalı ister. Aşağıdaki yedi kalıbın her biri yukarıdaki tablonun bir sütunundan çıkar; kurul, DUS ve TUS hazırlığında soru çözerken kalıbı tanımak cevabı hızlandırır.
- Parça: "Birinci parçadan çıkmayan dal hangisidir?" Cevap sağda truncus costocervicalis ya da a. dorsalis scapulae; kural 3-1-1.
- Köken: "Sağ a. subclavia kimin dalıdır?" Truncus brachiocephalicus; sol a. subclavia arcus aortae'nin üçüncü dalıdır.
- Bölge: "1. ve 2. interkostal aralığı besleyen arter" a. intercostalis suprema, o da truncus costocervicalis'in dalı.
- Uç dal: "A. epigastrica superior kimin dalıdır?" A. thoracica interna; ikizi a. musculophrenica.
- Benzer ad: a. thyroidea superior (a. carotis externa) ile a. thyroidea inferior (truncus thyrocervicalis); a. thoracica interna (a. subclavia) ile a. thoracica lateralis (a. axillaris).
- Komşuluk: m. scalenus anterior'un önünden geçenler (v. subclavia, n. phrenicus, a. suprascapularis) ve arkasından geçenler (arterin ikinci parçası, pleksusun kökleri).
- Kollateral: subklavyan çalmada akımın yönü, koarktasyonda a. thoracica interna-interkostal yolu, skapular anastomozda bağlama yeri.
Pratik sınavda aynı kalıplar kadavrada ya da maketteki bir etiketle gelir; etiketli dalın hangi parçadan çıktığını önce m. scalenus anterior'un yerinden okuyun. Fakülte sınavının genel düzeni anatomi vize soruları yazısında, TUS'a yönelik yöntem TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında var.
A. subclavia dalları nasıl tekrar edilir?
En kısa tekrar yolu şemayı beş dakikada boş kâğıda yeniden çizmektir: kavisli bir arter, ortasında eğik bir kas, üç bölge ve beş dal. Çizim, ezberin söylemediği parçayı ve yönü yazmayı zorunlu kılar; listeden okumak ise bu iki bilgiyi atlatır.
- Kavisli arteri çizin, ortasına eğik m. scalenus anterior'u koyun; kasın önüne v. subclavia'yı, arkasına pleksusun köklerini yazın.
- Birinci parçaya üç dal ekleyin: yukarı V, aşağı I, ikisinin yanından yukarı kısa T. T'yi içe bir, dışa iki dala ayırın.
- Kasın arkasından kesikli çizgiyle C'yi arkaya kıvırın ve iki dalını yazın. Üçüncü parçadan D'yi pleksusun gövdeleri arasından geçirin.
- Her dalın ucuna bir sınav cümlesi ekleyin; örneğin a. intercostalis suprema'nın ucuna "1.-2. aralık, aort değil".
Kartın ön yüzüne bölgeyi, arka yüzüne dal-gövde-parça zincirini yazın: ön yüzde "tiroidin alt kutbu", arka yüzde "a. thyroidea inferior ← truncus thyrocervicalis ← 1. parça". Kart sisteminin ritmi anatomi çalışma kartları yazısında anlatıldı.
A. subclavia ayrı bir ders olarak TUS İçin Anatomi, DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun ve Tıp 1-2'ler İçin Solunum ve Dolaşım paketlerinde var; aynı ders FZT 1-2 Sistemler ve Organlar ve Diş 1-2 Sindirim, Solunum, Dolaşım, Genital paketlerinde de bulunuyor. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketindeki "A. carotis communis ve A. carotis externa" dersi aynı bölgenin komşu damarını anlatıyor. Dalların kısa İngilizce özeti için Kenhub'ın subclavian artery sayfası, parçaların ve a. axillaris'e geçişin şeması için TeachMeAnatomy'nin üst ekstremite arterleri sayfası işe yarar.
Sık Sorulan Sorular
A. subclavia'nın dalları nelerdir?
A. subclavia'nın beş doğrudan dalı vardır: a. vertebralis, a. thoracica interna, truncus thyrocervicalis, truncus costocervicalis ve a. dorsalis scapulae (VIT C ve D). İlk üçü m. scalenus anterior'un iç yanındaki birinci parçadan, truncus costocervicalis kasın arkasındaki ikinci parçadan, a. dorsalis scapulae kasın dış yanındaki üçüncü parçadan çıkar. Son iki dalın kökeni kişiden kişiye değişebilir.
A. subclavia kimin dalıdır?
Sağ a. subclavia truncus brachiocephalicus'un dalıdır ve sağ sternoklavikular eklemin arkasında başlar. Sol a. subclavia doğrudan arcus aortae'den, arkusun üçüncü dalı olarak çıkar ve önce toraks içinde yükselir. İki arter de 1. kostanın dış kenarında a. axillaris adını alır.
A. thoracica interna'nın uç dalları nelerdir?
A. thoracica interna 6. interkostal aralık hizasında iki uç dala ayrılır: a. musculophrenica arcus costalis boyunca diyaframa ve alt ön interkostal aralıklara, a. epigastrica superior ise rectus kılıfına girip a. epigastrica inferior ile birleşir. Yol boyunca üst altı aralığa ön interkostal dallar, memeye delici dallar ve n. phrenicus'la birlikte inen a. pericardiacophrenica'yı verir.
Truncus thyrocervicalis'in dalları nelerdir?
Truncus thyrocervicalis klasik tarifte üç dal verir: tiroidin alt kutbuna ve paratiroidlere giden a. thyroidea inferior, kürek kemiğinin üst kenarına giden a. suprascapularis ve m. trapezius'a giden a. transversa cervicis. A. cervicalis ascendens çoğunlukla a. thyroidea inferior'dan çıkar. Dalların sayısı ve kökenleri kişiden kişiye değişebilir.