Uyluğun dış yüzünde kemer hizasından aşağı inen bir yanma, tek ayak üstünde dururken karşı tarafa düşen pelvis, kalçası hasta olduğu halde dizinden yakınan bir çocuk: üç tablonun sinirleri bel ve sakrum hizasındaki iki sinir ağından çıkar. Sınav bu sinirleri çoğu zaman adıyla değil, çıktığı yerle sorar: "M. psoas major'un ön yüzünü delen sinir hangisidir?", "M. piriformis'in üstünden geçen tek sinir hangisidir?"
Dal listesini yukarıdan aşağı ezberlemek bu sorulara yetmez. Bu yazı iki pleksusu iki kasın kenarından okuyor: plexus lumbalis'i psoas major'un dış kenarı, ön yüzü ve iç kenarından; plexus sacralis'i piriformis'in üstünden, altından ve pelvisin içinden. Altı ayrı yer var, her birinde birkaç sinir.
Plexus lumbalis ve plexus sacralis nedir, nerede kurulur?
Plexus lumbalis, L1–L4 spinal sinirlerinin ön dallarından, T12'nin küçük bir katkısıyla, m. psoas major'un kas lifleri arasında kurulan sinir ağıdır. Plexus sacralis ise L4–L5'ten gelen truncus lumbosacralis ile S1–S4 ön dallarının pelvis arka duvarında, m. piriformis'in önünde kurduğu ağdır. İkisi birlikte plexus lumbosacralis adıyla alt ekstremitenin bütün sinirlerini verir.
Ağın kurulduğu yer, dallarının nereden çıkacağını da belirler. Plexus lumbalis kasın içinde doğduğu için dalları psoas'ı üç yönden terk eder. Plexus sacralis pelvisin içinde doğar; bacağa gidecek dalları pelvisten tek bir kapıdan, foramen ischiadicum majus'tan çıkar ve bu kapıyı piriformis ikiye böler. Pleksusları yalnız spinal sinirlerin ön dalları kurar; ön dal ile arka dal farkını spinal sinirler yazısında anlattık.
Alt ekstremitede her kas bölmesinin tek bir sinire bağlı olduğunu alt ekstremite anatomisi yazısında kompartman kompartman gösterdik. Bu yazı o kuralın kaynağına, sinirlerin pleksustan çıktığı noktaya iniyor.
Ön bölüm, arka bölüm: siniri görmeden kas grubunu tahmin etmek
Pleksusu kuran her ön dal kısa bir mesafe sonra ön ve arka bölüme (divisio anterior, divisio posterior) ayrılır. Kural basittir: ön bölümlerden gelen sinirler embriyodaki fleksör-adduktör kas kitlesine, arka bölümlerden gelenler ekstansör-abduktör kitleye gider.
- Plexus lumbalis: n. obturatorius ön bölümlerden (adduktörler), n. femoralis arka bölümlerden (m. quadriceps femoris, diz ekstansörü) kurulur. İkisi de L2–L4'ten gelir; fark segmentte değil bölümdedir.
- Plexus sacralis: n. ischiadicus'un tibial parçası ön bölümlerden (hamstring kasları, baldır, ayak tabanı), fibular parçası arka bölümlerden (bacağın ön ve yan kompartmanı) gelir. N. gluteus superior ile n. gluteus inferior da arka bölümlerin ürünüdür.
Aynı köklerden çıkan iki sinirin neden zıt işler yaptığı sorusu bu kuralla tek cümlede cevaplanır.
Psoas'ın dış kenarından hangi sinirler çıkar?
M. psoas major'un dış kenarından yukarıdan aşağıya dört sinir çıkar: n. iliohypogastricus, n. ilioinguinalis, n. cutaneus femoris lateralis ve n. femoralis. İlk ikisi L1'den gelir ve karın duvarına gider, üçüncüsü yalnız duyu taşır, dördüncüsü pleksusun en büyük dalıdır. Plexus lumbalis dallarının çoğunluğu bu kenardan çıkar.
Sırayı tutmanın kolay yolu alfabedir: H harfi I'dan önce gelir, üstteki de iliohypogastricus'tur. Onun altında ilioinguinalis, sonra deri siniri, en altta kalın gövde.
- N. iliohypogastricus (L1, T12 katkısıyla): m. quadratus lumborum'un önünden crista iliaca'ya doğru gider; m. obliquus internus abdominis ile m. transversus abdominis'i innerve eder. Deri dalları kalçanın üst-yan bölgesine ve pubis üstüne dağılır.
- N. ilioinguinalis (L1): aynı yolu daha aşağıdan izler, canalis inguinalis'e girer ve anulus inguinalis superficialis'ten çıkar. Derin halkadan girmez, kanala yandan katılır. Uyluğun iç-üst derisini ve dış genital organların ön bölümünü duyular. Alt karın kesilerinde ve kasık fıtığı onarımında zedelenebilmesi bu seyirden gelir; kanalın duvarlarını karın anatomisi yazısında bulabilirsiniz.
- N. cutaneus femoris lateralis (L2–L3): m. iliacus'un önünü çaprazlayarak spina iliaca anterior superior'a yönelir ve lig. inguinale'nin yan ucuna yakın bir yerden uyluğa geçer. Motor lifi yoktur; uyluğun dış yüzünü dize kadar duyular. Bu geçişte sıkışması meralgia paraesthetica tablosunu verir: uyluğun dış yüzünde yanma ve uyuşma vardır, kas gücü tamdır.
- N. femoralis (L2–L4): psoas ile m. iliacus arasındaki olukta iner, m. iliacus'a dal verir ve lig. inguinale'nin altından, lacuna musculorum yoluyla uyluğa geçer. Femoral kılıfın dışında, a. femoralis'in lateralinde durur. M. iliacus, m. pectineus, m. sartorius ve m. quadriceps femoris'i innerve eder. Deri dalı n. saphenus diz altına inen tek femoral daldır ve bacakla ayağın iç yüzünü duyular. Sinirin uyluktaki yerini femoral üçgen yazısında ayrıntılı anlattık.
Bu dört sinir psoas'ın içinden geçtiği için psoas apsesi ya da retroperitoneal kanama onları birlikte etkileyebilir. Tabloda n. femoralis tutulumu kalça fleksiyonu ile diz ekstansiyonunda zayıflık ve azalmış patella refleksiyle kendini gösterir.
Psoas'ın ön yüzünü delip çıkan sinir hangisidir?
N. genitofemoralis (L1–L2), m. psoas major'un ön yüzünü delerek çıkan tek plexus lumbalis dalıdır. Kasın önünde aşağı iner, üreterin arkasından geçer ve iki dala ayrılır: r. genitalis kasık kanalına, r. femoralis uyluğa gider. Sınavda "psoas'ın önünde uzanan sinir" ifadesi görülünce akla ilk bu sinir gelmelidir.
- R. genitalis: anulus inguinalis profundus'tan kanala girer. Erkekte m. cremaster'i innerve eder ve skrotumun ön derisini duyular; kadında lig. teres uteri'ye eşlik eder, mons pubis ile labium majus derisine dağılır.
- R. femoralis: lig. inguinale'nin altından, femoral kılıfın içinde ve a. femoralis'in lateralinde uyluğa geçer; femoral üçgen üzerindeki deriyi duyular.
Kremaster refleksi bu sinirin iki dalını birbirine bağlar: uyluğun iç-üst derisine dokunulunca aynı taraftaki testis yukarı çekilir. Refleksin duyu kolu r. femoralis (n. ilioinguinalis'in katkısıyla), motor kolu r. genitalis'tir; segmenti L1–L2. Funiculus spermaticus'un içeriğini erkek genital sistem yazısında bulabilirsiniz.
Psoas'ın iç kenarında hangi sinirler kalır?
M. psoas major'un iç kenarından iki yapı çıkar: n. obturatorius ve truncus lumbosacralis. İkisi de pelvise iner. N. obturatorius pelvisin yan duvarını izleyerek uyluğun iç yüzüne ulaşır; truncus lumbosacralis ise sacrum kanadının önünden pelvise geçip plexus sacralis'e katılır ve iki pleksusu birbirine bağlar.
N. obturatorius (L2–L4) a. iliaca communis'in arkasından geçer, pelvis yan duvarında aşağı ve öne ilerler, canalis obturatorius'tan uyluğa çıkar. Orada m. adductor brevis'i iki yandan sarar: ön dalı m. adductor longus, m. adductor brevis ve m. gracilis'e, arka dalı m. obturator externus ile m. adductor magnus'un adduktör parçasına gider. Deri dalı uyluk iç yüzünün orta bölümünü duyular. M. adductor magnus'un hamstring parçası ise n. ischiadicus'un tibial parçasından innerve olur; çift innervasyonlu kas sorusu buradan gelir.
Bu sinirin iki klinik yüzü vardır. Pelvis yan duvarında overin yakınından geçtiği için over ve pelvis yan duvarı hastalıklarında ağrı uyluğun iç yüzüne yansıyabilir. Kalça eklemine de diz eklemine de dal verdiği için kalça hastalığı dizin iç yüzünde ağrı olarak ortaya çıkabilir; kalçası hasta olduğu halde dizinden yakınan çocuğun anatomik açıklaması budur. Pelvis yan duvarının komşuluklarını pelvis anatomisi yazısında gösterdik.
Truncus lumbosacralis (L4'ün bir bölümü ile L5) iki pleksus arasındaki köprüdür. Bu yüzden L4 lifleri hem n. femoralis ile n. obturatorius'ta hem n. ischiadicus'ta bulunur. Kalın gövde pelvis girişinde kemiğe dayanarak ilerlediği için doğumda bebeğin başı ona baskı yapabilir; bu baskı, doğum sonrası düşük ayağın nadir nedenlerinden biri olarak anlatılır.
Piriformis'in üstünden ve altından hangi sinirler geçer?
M. piriformis, foramen ischiadicum majus'u üst ve alt iki geçide böler. Üstteki geçitten (foramen suprapiriforme) yalnız bir sinir, n. gluteus superior çıkar; alttaki geçitten (foramen infrapiriforme) altı sinir geçer. "Üstünden bir, altından altı" kuralı, plexus sacralis'in gluteal bölgeye çıkan bütün dallarını tek cümlede toplar.
Üstten çıkan: n. gluteus superior (L4–S1), a. ve v. glutea superior'la birlikte. M. gluteus medius, m. gluteus minimus ve m. tensor fasciae latae'yi innerve eder. Bu kaslar tek ayak üstünde dururken pelvisi yatay tutar; sinir zedelenince hasta taraf üzerinde durulduğunda karşı taraftaki pelvis düşer. Trendelenburg belirtisi budur.
Alttan çıkanlar:
- N. gluteus inferior (L5–S2): yalnız m. gluteus maximus'u innerve eder. Zayıflığı düz yolda az fark edilir; merdiven çıkarken ve oturduğu yerden kalkarken belirginleşir.
- N. ischiadicus (L4–S3): vücudun en kalın siniridir ve aslında aynı kılıf içindeki iki sinirden, tibial ve fibular parçadan oluşur. Gluteal bölgede hiçbir kası innerve etmez; uyluk arkasında hamstring kaslarına dal verir ve genellikle fossa poplitea'nın tepesinde n. tibialis ile n. fibularis communis'e ayrılır. TeachMeAnatomy'ye göre kişilerin yaklaşık %12'sinde iki parça pelvisten çıkarken ayrıdır. Hamstring kaslarını tibial parça innerve eder; tek istisna m. biceps femoris'in kısa başıdır, o fibular parçadan innerve olur.
- N. cutaneus femoris posterior (S1–S3): yalnız duyu taşır; uyluk arkası, fossa poplitea derisi ve perinenin bir bölümü onun alanıdır. Gluteal bölgenin alt derisine nn. clunium inferiores'i verir.
- N. pudendus (S2–S4): perine kaslarını, dış üretra ve anal sfinkterleri, dış genital organlarla perinenin derisini karşılar.
- M. obturator internus'un siniri (L5–S2): m. obturator internus ile m. gemellus superior'u innerve eder.
- M. quadratus femoris'in siniri (L4–S1): m. quadratus femoris ile m. gemellus inferior'u innerve eder.
Son iki sinir sınavın sevdiği bir çapraz eşleme kurar: üstteki gemellus obturator internus'un siniriyle, alttaki gemellus quadratus femoris'in siniriyle innerve olur.
N. ischiadicus'un gluteal bölgedeki yeri kalça enjeksiyonunun kuralını da belirler. Sinir alt-iç çeyrekten geçtiği için kas içi enjeksiyon üst-dış çeyreğe yapılır. Gluteal kasların tutunma yerlerini ve kalça eklemiyle ilişkisini kalça anatomisi yazısında anlattık.
Pelvisten çıkıp geri dönen iki sinir
N. pudendus ile m. obturator internus'un siniri pelvisi foramen ischiadicum majus'tan terk eder, spina ischiadica ile lig. sacrospinale'nin arkasını dolaşır ve foramen ischiadicum minus'tan geri girer. A. pudenda interna da aynı yolu izler. N. pudendus fossa ischioanalis'in yan duvarındaki canalis pudendalis'te (Alcock kanalı) ilerler; n. rectalis inferior, nn. perineales ve n. dorsalis penis ya da n. dorsalis clitoridis dallarına ayrılır.
Spina ischiadica bu yüzden pudendal blokun nirengi noktasıdır: iğne, sinirin bağı çaprazladığı bu çıkıntıya yönlendirilir. Perine kaslarının bu sinirle ilişkisini perine anatomisi yazısında bulabilirsiniz.
Pelvisten hiç çıkmayan dallar hangileri?
Plexus sacralis'in bir kısmı pelvisten hiç ayrılmaz: m. piriformis'in siniri (S1–S2), m. levator ani ile m. coccygeus'a giden doğrudan dallar (S3–S4), nn. splanchnici pelvici (S2–S4) ve plexus coccygeus. Bu dallar pelvis duvarı kaslarını, pelvis organlarının parasempatik innervasyonunu ve kuyruk sokumu derisini karşılar.
- Nn. splanchnici pelvici: pleksusun içinden geçen parasempatik preganglioner liflerdir; mesane, rektum ve genital organlara gider. Sakral parasempatiği otonom sinir sistemi yazısında sempatikle yan yana anlattık.
- Plexus coccygeus (S4–Co1): m. coccygeus'a katkı verir; nn. anococcygei ile kuyruk sokumu ile anüs arasındaki deriyi duyular.
Sınavda bu grup çoğunlukla çeldirici olarak kullanılır: "foramen ischiadicum majus'tan geçmeyen sinir hangisidir?" sorusunun cevabı bu listededir.
Hangi bulgu hangi kenarı gösterir?
Pleksus dallarının zedelenmesinde bulgu, sinirin çıktığı yeri doğrudan gösterir. Uyluk dış yüzünde yalnız duyu kaybı psoas'ın dış kenarındaki deri sinirine, adduksiyon zayıflığı iç kenardaki n. obturatorius'a, Trendelenburg belirtisi piriformis'in üstünden geçen tek sinire işaret eder. Aşağıdaki tablo bulgudan geriye, sinirin çıkış yerine gider.
| Bulgu | Sinir | Çıkış yeri | Segment |
|---|---|---|---|
| Uyluğun dış yüzünde yanma ve uyuşma, kas gücü tam | n. cutaneus femoris lateralis | psoas dış kenarı | L2–L3 |
| Kasık ve dış genital organların ön bölümünde uyuşma (kasık ameliyatı sonrası) | n. ilioinguinalis | psoas dış kenarı | L1 |
| Diz ekstansiyonu zayıf, patella refleksi azalmış, bacağın iç yüzünde uyuşma | n. femoralis | psoas dış kenarı | L2–L4 |
| Kremaster refleksi alınmıyor | n. genitofemoralis | psoas ön yüzü | L1–L2 |
| Uyluk adduksiyonu zayıf, uyluk iç yüzünün ortasında uyuşma | n. obturatorius | psoas iç kenarı | L2–L4 |
| Hasta taraf üzerinde dururken karşı pelvis düşer (Trendelenburg) | n. gluteus superior | piriformis üstü | L4–S1 |
| Merdiven çıkmak ve oturduğu yerden kalkmak zor | n. gluteus inferior | piriformis altı | L5–S2 |
| Diz fleksiyonu zayıf, diz altında bütün kaslarda kayıp | n. ischiadicus | piriformis altı | L4–S3 |
| Perine derisinde uyuşma, dış sfinkterlerde zayıflık | n. pudendus | piriformis altı, foramen ischiadicum minus'tan döner | S2–S4 |
Tablo sınavda tersine de işler: soru siniri verir, bulguyu ister. Bu yüzden tabloyu bir kez soldan sağa, bir kez sağdan sola okuyun. Fizyoterapi öğrencisi için aynı tablo kas testi ve yürüyüş analiziyle birleşir; kas kartının nasıl kurulacağını fizyoterapi anatomi yazısında anlattık. Segmentlerin deri ve kas karşılığını ise dermatomlar yazısında bulabilirsiniz.
Sınav bu iki pleksusu hangi kalıplarla sorar?
Plexus lumbalis ve plexus sacralis soruları çoğunlukla bir sinirin çıktığı yeri, segmentini ya da zedelendiğinde ortaya çıkan bulguyu sorar. Aşağıdaki yedi kalıp, iki pleksus sorularında sık görülen biçimlerdir; her birinin cevabı bu yazının bir bölümündedir.
- Psoas ilişkisi: "psoas major'un ön yüzünden çıkan sinir" n. genitofemoralis'tir; "iç kenarından çıkanlar" n. obturatorius ile truncus lumbosacralis'tir.
- Segment: n. femoralis ve n. obturatorius L2–L4, n. ischiadicus L4–S3, n. pudendus S2–S4'ten gelir. Patella refleksi L3–L4'ü, aşil refleksi S1–S2'yi sınar.
- Piriformis kapısı: üstünden geçen tek sinir n. gluteus superior'dur; n. ischiadicus ve n. pudendus altından geçer.
- Geri dönen yapılar: foramen ischiadicum majus'tan çıkıp minus'tan giren yapılar n. pudendus, m. obturator internus'un siniri ve a. pudenda interna'dır.
- Bölüm kuralı: aynı segmentlerden gelen n. femoralis ile n. obturatorius arasındaki fark arka bölüm-ön bölüm farkıdır; n. ischiadicus'un iki parçası da aynı mantıkla ayrılır.
- Bulgudan sinire: Trendelenburg n. gluteus superior'u, meralgia paraesthetica n. cutaneus femoris lateralis'i, kaybolan kremaster refleksi n. genitofemoralis'i gösterir. Varis ameliyatından sonra bacağın iç yüzünde uyuşma, v. saphena magna'ya eşlik eden n. saphenus'u düşündürür.
- Çift innervasyon ve istisnalar: m. adductor magnus (n. obturatorius ve tibial parça), m. pectineus (n. femoralis, bazen n. obturatorius), m. biceps femoris'in kısa başı (fibular parça) ve gemellus kaslarının çapraz eşlemesi.
Fakülte pratik sınavında aynı kalıplar maket ya da kadavra üzerinde işaretlenmiş bir sinire döner: psoas'ın önündeki ince sinir, piriformis'in üstündeki damar-sinir demeti gibi. Pratik sınava hazırlığı anatomi vize soruları yazısında, TUS'a dönük genel çalışma düzenini TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında anlattık.
İki pleksus tek kâğıtta nasıl tekrar edilir?
İki kası çizip sinirleri kenarlarına asmak, plexus lumbalis ile plexus sacralis'i tekrar etmenin en kısa yoludur. Dikey bir çubuk psoas'ı, yatay bir bant piriformis'i temsil eder; her sinirin yanına segmentini ve tek bir bulgusunu yazarsınız. Ezbere çizebildiğiniz bu iki şekil, dal listesinin yerini tutar.
- Sola dikey bir çubuk çizin. Dış kenarına yukarıdan aşağı dört sinir, ön yüzüne bir nokta (n. genitofemoralis), iç kenarına iki çizgi (n. obturatorius ve truncus lumbosacralis) ekleyin.
- Truncus lumbosacralis'i sağa uzatıp yatay bir bandın önündeki S1–S4 köklerine bağlayın.
- Bandın üstüne bir, altına altı sinir yazın; n. pudendus ile m. obturator internus'un sinirini bir kıvrımla pelvise geri döndürün.
- Her sinirin yanına kırmızıyla tek bulgu yazın: meralgia, kremaster, adduksiyon, Trendelenburg, merdiven, düşük ayak, perine uyuşması.
Çizimden sonra her çıkış yeri için bir kart yazın. Ön yüzde "piriformis'in üstünden geçen sinir hangi kasları innerve eder, zedelenince ne olur?", arka yüzde üç kas ile Trendelenburg belirtisi. Kartların aralıklı tekrarla nasıl döndürüleceğini anatomi çalışma kartları yazısında bulabilirsiniz.
İki pleksus SMT Anatomi video paketlerinde "Plexus lumbalis ve Plexus sacralis" dersinde birlikte anlatılır; plexus lumbalis'in kalça ön kaslarıyla ilişkisi ayrıca "Kalçanın ÖN tarafındaki kaslar, Plexus lumbalis ile ilgili kısa bilgiler" dersinde geçer. Bu dersler TUS İçin Anatomi ve Tıp 1-2 Kas Anatomisi paketlerinde, pleksus dersi ayrıca Tıp 1-2 Nöroanatomi ve Duyu Organları paketinde yer alır. Fizyoterapi öğrencileri aynı dersleri Fizyoterapi 1-2 Kemik, Eklem ve Kas ve Fizyoterapi 1-2 Nöroanatomi ve Duyu Organları paketlerinde bulur. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketiyle başlayabilirsiniz. Dalların kökleri ve işlevleri için İngilizce bir özet arıyorsanız TeachMeAnatomy'nin The Lumbar Plexus ve The Sacral Plexus sayfaları derli toplu bir kaynaktır.
Sık Sorulan Sorular
Plexus lumbalis'in dalları nelerdir?
Plexus lumbalis'in başlıca dalları n. iliohypogastricus (L1), n. ilioinguinalis (L1), n. genitofemoralis (L1–L2), n. cutaneus femoris lateralis (L2–L3), n. femoralis (L2–L4) ve n. obturatorius'tur (L2–L4). Bunlara m. psoas major ile m. quadratus lumborum'a giden kas dalları ve plexus sacralis'e katılan truncus lumbosacralis (L4–L5) eklenir. Pleksus psoas major'un kas lifleri arasında kurulur.
Plexus sacralis'in dalları nelerdir?
Plexus sacralis'in başlıca beş dalı n. gluteus superior (L4–S1), n. gluteus inferior (L5–S2), n. ischiadicus (L4–S3), n. cutaneus femoris posterior (S1–S3) ve n. pudendus'tur (S2–S4). Bunlara m. piriformis, m. obturator internus ve m. quadratus femoris'in sinirleri, m. levator ani dalları ve nn. splanchnici pelvici eklenir. Pleksus pelvis arka duvarında, m. piriformis'in önünde yer alır.
Plexus lumbalis ile plexus sacralis arasındaki fark nedir?
Plexus lumbalis L1–L4 ön dallarından psoas major'un içinde kurulur; karın duvarının alt bölümünü, kasığı ve uyluğun ön ile iç yüzünü besler. Plexus sacralis L4–S4 ön dallarından pelvis arka duvarında kurulur; kalçayı, uyluğun arkasını, n. saphenus alanı dışında diz altını ve perineyi besler. İki ağı L4 ile L5'ten oluşan truncus lumbosacralis birbirine bağlar.
N. ischiadicus hangi segmentlerden gelir, pelvisi nereden terk eder?
N. ischiadicus L4–S3 ön dallarından gelir ve vücudun en kalın siniridir. Pelvisi foramen ischiadicum majus'tan, m. piriformis'in altından terk eder ve gluteal bölgede kas innerve etmeden uyluğun arkasına iner. Tibial ve fibular iki parçadan oluşur; bu parçalar genellikle fossa poplitea'nın tepesinde n. tibialis ve n. fibularis communis olarak ayrılır.