Kasık kıvrımının hemen altındaki avuç içi kadar bir alanda beş ayrı iş yapılır. Nabzı zayıf bir hastada nabız burada aranır. Anjiyografide kullanılan giriş yollarından biri buradadır. Damar yolu bulunamayan hastaya venöz kateter buradan takılabilir. Kalça kırığında ağrı kontrolü ve diz ameliyatları için yapılan sinir bloğunun hedefi buradadır. Kasıkta beliren bir şişliğin fıtık mı lenf nodu mu olduğuna da bu bölgenin anatomisine bakılarak karar verilir. Beş işin adresi aynıdır: femoral üçgen.
NAVEL kısaltmasını hemen herkes bilir; bu bölgede asıl zorluk listeyi bilip haritayı kuramamaktır. Hangi yapı kılıfın içinde, hangisi dışında kalır? Ligamentin altından hangi kapıdan girilir? İğne biraz yukarıda ya da biraz aşağıda neden tehlikelidir? Bu yazı femoral üçgeni beş işin üzerinden kuruyor. Her iş bir yapıyı, her yapı bir sınav sorusunu açıyor.
Femoral üçgen nedir, nerededir?
Femoral üçgen (trigonum femorale, Scarpa üçgeni), uyluğun ön yüzünde lig. inguinale'nin hemen altında kalan, tepesi aşağı bakan üçgen bir çukurdur. Karından alt ekstremiteye inen a. femoralis, v. femoralis ve n. femoralis uyluğa bu geçitten girer. Üçgenin tepesinden canalis adductorius başlar.
Üç kenarı İngilizce SAIL kısaltmasıyla hatırlanır: Sartorius, Adductor longus, Inguinal Ligament. Lateral kenarı m. sartorius'un medial kenarı, medial kenarı m. adductor longus'un medial kenarı, üst kenarı lig. inguinale'dir. M. adductor longus için bazı kaynaklar lateral kenarı verir; ders kitaplarının çoğu medial kenarı esas alır, sınavda da kenarın kendisi değil kasın adı sorulur. İki kas kenarı aşağıda, m. sartorius'un m. adductor longus'u çaprazladığı yerde birleşir ve üçgenin tepesini (apex) yapar. Kalça bükülüp dışa açıldığında ve dış rotasyona götürüldüğünde çukur belirginleşir (StatPearls, Femoral Triangle).
Bölgenin kaslarını uyluk yazısında bölme bölme, alt ekstremitenin damar-sinir hattını alt ekstremite yazısında durak durak anlattım. Orada femoral üçgen hattın ilk durağı olarak tek maddeyle geçiyordu; bu yazı o durağı açıyor.
Üçgenin tabanı hangisi: ligament mi, kaslar mı?
Trigonum femorale'de "taban" kelimesi iki ayrı yapı için kullanılır ve sınavda karışıklığa yol açar. Geometrik taban, yani üçgenin üst kenarı lig. inguinale'dir. Derindeki kas zemini ise lateralden mediale m. iliopsoas, m. pectineus ve m. adductor longus'tan oluşur. Soruyu okurken hangisinin kastedildiğine bakın.
Kas zemini düz değil, oluk biçimlidir. M. iliopsoas lateralden, m. pectineus ile m. adductor longus medialden içeri doğru eğimle iner ve ortada damarların yattığı bir yatak açılır. Kalça yazısında kalça fleksörü olarak tanıttığım m. iliopsoas burada bir komşuluk bilgisi taşır: a. circumflexa femoris medialis, m. iliopsoas ile m. pectineus'un arasından derine dalar.
Çatı yüzeyden derine deri, yüzeyel fasya ve fascia lata'dan oluşur. Fascia lata'da, tuberculum pubicum'un alt-dışında hiatus saphenus adlı bir açıklık vardır; üzerini delikli ince bir tabaka, fascia cribrosa örter. Çatının altındaki yağ dokusunda yüzeyel inguinal lenf nodları, v. saphena magna'nın son bölümü ve a. femoralis'in deriye giden yüzeyel dalları bulunur.
Ligamentin altındaki iki kapı: lacuna musculorum ve lacuna vasorum
Lig. inguinale ile kalça kemiği arasındaki aralık, arcus iliopectineus adlı fasya kalınlaşmasıyla iki kapıya bölünür. Lateraldeki lacuna musculorum'dan m. iliopsoas ve n. femoralis, medialdeki lacuna vasorum'dan a. femoralis, v. femoralis ve lenf damarları geçer. Sinirin damarlardan ayrı bir kapıdan girmesi, kılıfın dışında kalmasının nedenidir.
Arcus iliopectineus, fascia iliaca'nın lig. inguinale'den eminentia iliopubica'ya uzanan kalın bandıdır. N. cutaneus femoris lateralis çoğu zaman lacuna musculorum'un lateral köşesinden geçer, bazen de lig. inguinale'yi delerek çıkar; bu sinir sıkıştığında uyluğun dış yüzünde yanma ve uyuşma (meralgia paraesthetica) ortaya çıkar. Lacuna vasorum'da lateralden mediale sıra r. femoralis n. genitofemoralis, a. femoralis, v. femoralis ve en içte lenf damarlarıyla Cloquet nodunu taşıyan boşluktur. Bu kapının medial sınırını lig. lacunare yapar.
Vagina femoralis: kılıfın içinde hangi yapılar var, dışında hangisi kalır?
Vagina femoralis, karın duvarının iki fasyasının lig. inguinale altından uyluğa uzanan huni biçimli devamıdır: ön duvarını fascia transversalis, arka duvarını fascia iliaca yapar. Kılıf a. femoralis, v. femoralis ve canalis femoralis'i ayrı bölmelerde sarar; n. femoralis kılıfın dışında, arterin lateralinde kalır.
Kılıfın içi iki dikey bölmeyle üçe ayrılır. Lateral bölmede a. femoralis ile r. femoralis n. genitofemoralis, orta bölmede v. femoralis, medial bölmede canalis femoralis bulunur. Huni ligamentin yaklaşık 3-4 cm altında daralır ve damarların dış kılıfına (adventisya) karışarak biter. Kılıfın işi damarlara hareket payı bırakmaktır: kalça bükülüp açıldıkça damarlar ligamentin altında kayabilir, venöz dönüş arttığında v. femoralis medialdeki boşluğa doğru genişleyebilir.
Bu bölümden gelen soru çoğunlukla tersten sorulur: vagina femoralis'in içinde bulunmayan yapı hangisidir? Cevap n. femoralis'tir. Kapı mantığını bilen öğrenci bunu ayrıca ezberlemez; sinir ayrı kapıdan girdiği için fasya kılıfı onu sarmaz.
Harita hazır. Kasıkta yapılan beş işin her biri bu haritada bir noktaya düşer. Aşağıdaki şema beşini aynı çizimde gösteriyor; sonraki bölümler her birinin anatomik gerekçesini açıyor.
1. iş: Femoral nabız nereden alınır?
Femoral nabız, lig. inguinale'nin hemen altında, midinguinal noktada alınır. Midinguinal nokta, spina iliaca anterior superior (SIAS) ile symphysis pubica arasındaki çizginin tam ortasıdır. A. femoralis bu noktada caput femoris'in önünden geçer; parmakla kemiğe doğru bastırıldığında nabız hissedilir.
Bu konuda en çok karıştırılan şey iki orta noktadır. Lig. inguinale'nin orta noktası SIAS ile tuberculum pubicum arasındadır ve anulus inguinalis profundus bu noktanın hemen üstündedir. Midinguinal nokta ise symphysis pubica'ya göre ölçülür ve biraz daha mediale düşer. Biri karın duvarındaki kanalın, öbürü arterin adresidir. İnguinal kanalı karın yazısında anlattım.
A. femoralis, a. iliaca externa'nın lig. inguinale altındaki devamıdır; arterin karındaki öncüllerini aort yazısında izleyebilirsiniz. Üçgenin içinde verdiği dallar tek tabloda toplanır:
| Dal | Nereden çıkar | Nereyi besler |
|---|---|---|
| a. epigastrica superficialis | ligamentin hemen altı, ön yüz | göbek altındaki karın duvarı derisi |
| a. circumflexa ilium superficialis | ligamentin hemen altı | SIAS çevresinin derisi |
| a. pudenda externa superficialis ve profunda | arterin iç yüzü | dış genital bölgenin derisi |
| a. profunda femoris | ligamentin birkaç santimetre altında, arka-dış yüz | uyluk kasları; delici dallarla arka bölme |
| a. circumflexa femoris medialis ve lateralis | çoğunlukla a. profunda femoris'ten, bazen doğrudan a. femoralis'ten | kalça eklemi, femur başı ve boynu, uyluğun üst kasları |
Tablodan sınava iki bilgi çıkar. A. profunda femoris'in ayrıldığı noktanın üstündeki kısa gövdeye klinikte a. femoralis communis denir; bir sonraki bölümdeki girişim bu bölüme yapılır. A. circumflexa femoris medialis ise femur başının başlıca beslenme kaynağıdır; femur boynu kırığıyla ilişkisini kalça yazısında anlattım.
2. iş: Artere giriş neden ligamentin altından yapılır?
Femoral arter kateterizasyonunda hedef, a. femoralis communis'in lig. inguinale'nin altında ve caput femoris'in önünde kalan kısa bölümüdür. Arterin arkasında kemik olduğu için işlem bitince bölgeye bastırılarak kanama durdurulabilir. Giriş noktasının yukarı ya da aşağı kayması, iki ayrı komşuluk nedeniyle iki ayrı komplikasyona yol açar.
Ligamentin üstünde arter artık a. iliaca externa'dır ve retroperitoneal aralıkta yatar. Arkasında bastırılacak kemik yoktur; delikten sızan kan karın arka duvarındaki gevşek dokuya yayılır ve retroperitoneal kanama dışarıdan uzun süre fark edilmeyebilir. Girişim radyolojisi kaynakları a. epigastrica inferior'un en alçak noktasını ligamentin yaklaşık izdüşümü olarak kullanır; bu noktanın üstüne yapılan girişlerde retroperitoneal kanama riski belirgin biçimde artar.
Aşağıya kaymanın sorunu başkadır. A. profunda femoris'in ayrıldığı yerin altında iki arter yan yana uzanır ve v. femoralis arterin arkasına geçmeye başlar. Bu düzeyde iğne arteri delip arkasındaki vene ulaşabilir; arter ile ven arasında anormal bir geçit, yani arteriyovenöz fistül oluşabilir. Kasık kıvrımı da güvenilir bir işaret değildir: deri kıvrımı ligamentle aynı çizgide durmaz ve kilolu kişilerde daha aşağıya iner. Bu yüzden girişte deri kıvrımı yerine kemik işaretleri ve görüntüleme esas alınır.
Bu bölümden çıkabilecek anatomi sorusu kemik komşuluğudur: kateter sonrası bastırmanın işe yaraması arterin arkasında caput femoris'in bulunmasına bağlıdır.
3. iş: Femoral ven neden nabzın iç yanında aranır?
V. femoralis, lig. inguinale'nin altında a. femoralis'in hemen medialinde yatar; bu yüzden venöz girişimde önce arterin nabzı bulunur ve ven onun iç yanında aranır. Yan yana dizilim yalnız üçgenin üst bölümü için geçerlidir. Aşağı inildikçe ven arterin arkasına geçer ve üçgenin tepesinde arterin tam arkasında kalır.
V. femoralis, v. poplitea'nın hiatus adductorius'tan sonraki devamıdır ve lig. inguinale'nin arkasından geçince v. iliaca externa adını alır. Kanın oradan kalbe uzanan yolunu vena cava yazısında anlattım. Üçgende vene iki büyük kol katılır: derinden v. profunda femoris, yüzeyden v. saphena magna.
V. saphena magna, fascia lata'yı hiatus saphenus'tan geçerek deler ve v. femoralis'e dökülür; bu birleşme yerine safenofemoral bileşke denir. Bileşkeye çatıdaki yüzeyel venler de açılır: v. epigastrica superficialis, v. circumflexa ilium superficialis ve v. pudenda externa superficialis. Bu üç ven, aynı adı taşıyan üç arter dalına eşlik eder; tablodaki arterleri bilen öğrenci venleri ayrıca ezberlemez.
Venin arterin arkasına geçişi, bir önceki bölümdeki fistül riskini de açıklar. Tek bir komşuluk bilgisi iki ayrı soruya cevap verir.
4. iş: Femoral sinir bloğu neden arterin dışına yapılır?
N. femoralis, lig. inguinale'nin altında a. femoralis'in lateralinde, vagina femoralis'in dışında ve fascia iliaca'nın altında, m. iliopsoas'ın üzerinde yatar. Femoral sinir bloğunda ilaç bu yüzden arterin dış yanına ve fascia iliaca'nın altına verilir. İlaç yanlış fasya tabakasının üstünde kalırsa sinire ulaşmaz ve blok başarısız olur.
N. femoralis, plexus lumbalis'in en büyük dalıdır ve L2-L4 ön dallarının arka bölümlerinden kurulur. Karında m. psoas major ile m. iliacus arasındaki oluktan iner, m. iliacus'a dalını henüz pelvisteyken verir ve lacuna musculorum'dan uyluğa geçer. Üçgene girer girmez ön ve arka bölüme ayrılır. Ön bölüm m. sartorius'a ve m. pectineus'a giden dallarla uyluğun ön-iç yüzünün deri dallarını verir. Arka bölüm m. quadriceps femoris'in dört başına giden dalları ve n. saphenus'u verir. N. saphenus, m. vastus medialis'in siniriyle birlikte canalis adductorius'a girer. Hiatus adductorius'tan geçmez; kanal boyunca ilerleyip alt ucunda çatıyı delerek çıkar ve bacağın iç yüzüne ulaşan tek dal odur.
Bu dağılım bloğun ve sinir hasarının ne yapacağını önceden söyler. Diz ekstansiyonu zayıflar, patella refleksi azalır, uyluğun ön yüzünde ve bacağın iç yüzünde duyu azalır. Kalça fleksiyonu ise tamamen kaybolmaz, çünkü m. psoas major plexus lumbalis'in doğrudan dallarından innerve edilir. Ligament düzeyindeki bir hasarda m. iliacus da etkilenmez; onun dalı pelviste ayrılmıştır. N. femoralis ile n. obturatorius'un aynı segmentlerden gelip farklı bölümlerden kurulmasını alt ekstremite yazısında anlattım.
5. iş: Kasıktaki şişlik fıtık mı, lenf nodu mu?
Canalis femoralis, vagina femoralis'in en medialdeki ve en küçük bölmesidir: yaklaşık 1,25 cm uzunluğunda, koni biçimli, gevşek bağ dokusu, yağ ve lenf damarlarıyla dolu bir boşluk. Üst ağzı olan anulus femoralis karın boşluğuna bakan zayıf bir noktadır. Karın içeriğinin bu ağızdan kanala itilmesine femoral herni denir.
Anulus femoralis'in dört sınırı klasik bir sorudur: önde lig. inguinale, medialde lig. lacunare, lateralde v. femoralis'i kanaldan ayıran bölme, arkada lig. pectineum (Cooper bağı) ve altındaki m. pectineus. Ağzı septum femorale adlı ince bir bağ dokusu tabakası kapatır. Halkanın üç yanı sert bağdır ve esnemez; içeri giren bağırsak ansı kolayca sıkışır. StatPearls'e göre femoral herniler kasık fıtıklarının yaklaşık %3'ünü oluşturur, kadınlarda erkeklere göre dört kat daha sık görülür ve %15-20 ile kasık fıtıkları içinde boğulma oranı en yüksek olanlardır (StatPearls, Femoral Hernia). Burada bir tuzak var: femoral herni kadınlarda daha sık görülse de kadınlarda en sık kasık fıtığı yine inguinal hernidir.
İki fıtığı muayenede ayıran işaret tuberculum pubicum'dur. İnguinal herni bu çıkıntının üst-iç yanında, femoral herni alt-dış yanında belirir. Femoral fıtık kanaldan aşağı indikten sonra hiatus saphenus'tan deri altına çıkabilir ve ilk bakışta büyümüş bir lenf nodu gibi görünebilir. Femoral herni inguinal kanalla ilgili değildir; kanalın duvarlarını ve direkt-indirekt ayrımını karın yazısında anlattım.
Fıtık cerrahisinde halkayı genişletmek için lig. lacunare'ye dokunulduğunda akla gelen damar corona mortis'tir. Bu ad, a. obturatoria ile a. epigastrica inferior arasında, lig. lacunare'nin arkasından geçebilen damar bağlantısına verilir. Bağlantı her insanda bulunmaz; bulunduğunda kesilmesi ciddi kanamaya yol açabilir ve "ölüm tacı" adı da buradan gelir.
Şişlik gerçekten lenf nodu da olabilir. Yüzeyel inguinal nodlar iki grupta dizilir. Lig. inguinale'ye paralel yatay grup göbek altındaki karın duvarının, gluteal bölgenin, perinenin ve dış genital organların derisinin lenfini; v. saphena magna boyunca uzanan dikey grup alt ekstremitenin yüzeyel lenfini toplar. Derin nodlar v. femoralis'in iç yanında yatar, sayıca azdır ve en üstteki canalis femoralis'in içine kadar uzanır. Sınavın sevdiği karşılaştırma skrotum ile testis arasındadır: skrotum derisi yüzeyel inguinal nodlara, testis ise karın arka duvarındaki lomber (para-aortik) nodlara drene olur. Testis karın arka duvarında gelişip skrotuma indiği için lenfini geliştiği yere götürür. Bölge bölge lenf yolunu lenfatik sistem yazısında tabloya döktüm.
Femoral üçgen soruları hangi kalıplarla gelir?
Femoral üçgenden gelen sorular çoğunlukla yedi kalıptan birine uyar ve hepsi yukarıdaki haritadan okunur. Kurul pratik sınavında aynı bölge kadavra ya da maket üzerinde iğneyle sorulur. İğnenin işaret ettiği yapıyı lateralden mediale sıra ve kılıf ilişkisi belirler.
- Sınırlar ve kas zemini: üçgenin sınırında bulunmayan kas hangisidir? Çeldirici m. pectineus'tur; zeminde yer alır, sınırda değildir.
- Lateralden mediale sıra: sinir, arter, ven, canalis femoralis.
- Kılıf ilişkisi: vagina femoralis'in içinde bulunmayan yapı n. femoralis'tir.
- Anulus femoralis: dört sınır ve medial sınırın lig. lacunare olması.
- Fıtık ayrımı: tuberculum pubicum'a göre konum ve femoral hernide boğulma riskinin nedeni.
- Nabız noktası: midinguinal nokta ile lig. inguinale orta noktasının ayrımı.
- Sinir hasarı: n. femoralis lezyonunda diz ekstansiyonu ve patella refleksi; adduksiyonu bozan n. obturatorius lezyonuyla karşılaştırma.
Bölüme göre ağırlık değişir. Tıp 1-2'de alt ekstremite kurulunun pratik sınavında üçgen, m. sartorius ile m. adductor longus'un ayrıldığı bir kadavra uyluğunda sorulur. Fizyoterapi öğrencisi için ağırlık n. femoralis'in kas dağılımında ve m. quadriceps femoris kas testindedir; kas kartı yöntemini fizyoterapi rehberinde anlattım. Hemşirelik öğrencisinin bilmesi gereken iki nokta femoral nabzın yeri ve venin arterin iç yanında olmasıdır; bunları diğer nabız ve enjeksiyon noktalarıyla birlikte hemşirelik anatomi yazısında anlattım. TUS'ta ise klinik çerçeveli soru öne çıkar: kateter sonrası kanama, kasıkta şişlik, diz ekstansiyonu kaybı.
Tekrar: boş kâğıda beş nokta
Femoral üçgen tekrarının en verimli yolu, şemayı kitaba bakmadan çizip beş işi üzerine yerleştirmektir. Çizim on dakikayı geçmez ve yukarıdaki soru kalıplarının hepsini tek kâğıtta toplar. Bakmadan çizemediğiniz parça, tekrar edilmesi gereken parçadır.
- SIAS ile tuberculum pubicum arasına lig. inguinale'yi çizin; altına arcus iliopectineus ile iki kapıyı ayırın.
- Lateral kenara m. sartorius'u, medial kenara m. adductor longus'u çizip tepede birleştirin; zemine üç kasın adını yazın.
- Ligamentin altından lateralden mediale sinir, arter, ven ve kanalı indirin; kılıfı yalnız son üçünün çevresine çizin.
- Artere beş dalı, vene hiatus saphenus'tan gelen v. saphena magna'yı bağlayın.
- Beş işi numaralayın: nabız, arter girişi, ven girişi, sinir bloğu, fıtık. Her numaranın yanına bir komşuluk yazın: caput femoris, a. iliaca externa, venin arkaya geçişi, fascia iliaca, lig. lacunare.
- Tepeden canalis adductorius'a giden yapıları ekleyin ve uyluk yazısındaki kanal anlatımıyla karşılaştırın.
Çizimden düşen her parçayı bir çalışma kartına yazın: ön yüzde soru ("anulus femoralis'in medial sınırı?"), arka yüzde tek kelimelik cevap. TUS'a hazırlanıyorsanız bu bölgenin yöntem içindeki yerini TUS anatomi rehberinde anlattım. Alt ekstremite kurulu için Tıp 1-2 kaslar paketi, fizyoterapi öğrencileri için FZT 1-2 kemik-eklem-kas paketi, komite ve vize dönemi için komite/vize dersleri, TUS hazırlığı için TUS paketi bu bölgeyi şema üzerinden adım adım işler. Hangisinin size uyduğuna karar vermeden önce ücretsiz demo paketinden anlatım tarzını görebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Femoral üçgenin sınırları nelerdir?
Femoral üçgenin üst kenarı lig. inguinale, lateral kenarı m. sartorius'un medial kenarı, medial kenarı m. adductor longus'un medial kenarıdır. Zemini lateralden mediale m. iliopsoas, m. pectineus ve m. adductor longus'tan; çatısı deri, yüzeyel fasya ve fascia lata'dan oluşur. Tepesi aşağıda canalis adductorius'a açılır.
Femoral üçgenin içinden hangi yapılar geçer?
Lateralden mediale n. femoralis, a. femoralis, v. femoralis ve lenf damarlarıyla derin inguinal nodları taşıyan canalis femoralis geçer; İngilizce NAVEL kısaltması bu sırayı verir. Arter, ven ve kanal vagina femoralis içindedir, sinir kılıfın dışında kalır. Üçgende ayrıca a. profunda femoris'in başlangıcı, v. saphena magna'nın son bölümü ve r. femoralis n. genitofemoralis bulunur.
Femoral nabız nereden alınır?
Femoral nabız lig. inguinale'nin hemen altında, SIAS ile symphysis pubica arasındaki çizginin ortasında, yani midinguinal noktada alınır. A. femoralis burada caput femoris'in önünden geçer; parmakla kemiğe doğru bastırıldığında nabız hissedilir.
Femoral kanal nedir, femoral herni nerede görülür?
Canalis femoralis, vagina femoralis'in en medial bölmesidir; yaklaşık 1,25 cm uzunluğunda, lenf damarları ve yağ içeren koni biçimli bir boşluktur. Karın içeriği üst ağzı olan anulus femoralis'ten kanala girerse femoral herni oluşur. Şişlik tuberculum pubicum'un alt-dış yanında belirir; inguinal herni ise bu çıkıntının üst-iç yanındadır.