Bir vaka sorusunda kol yanda sarkıyor ve içe dönmüş, dirsek düz, ön kol pronasyonda. Şıklarda C5–C6 kökleri, truncus superior, fasciculus lateralis, fasciculus posterior ve n. axillaris yan yana duruyor. Sorunun ikinci cümlesi seçimi değiştirir: "Hastanın m. serratus anterior'u ve rhomboid kasları sağlamdır." Plexus brachialis dallarını sırayla ezberlemiş olmak bu cümleyi okumaya yetmez. Her dalın ağın hangi katından ayrıldığını bilmek gerekir.
Bu yazı ağı yukarıdan aşağı beş katlı bir yapı gibi okur: kökler, trunkuslar, bölümler, fasiküller ve uç dallar. Her katta iki soru soracağız: bu kattan hangi dal ayrılır ve o dal hasarın yerini nasıl ele verir? Bütün yazı tek kurala dayanıyor: hasarın üstünde ayrılan dal sağlam kalır, altında ayrılanlar susar. Çerçevenin sınırları da var. Gerçek yaralanmalar nadiren tek bir katta kalır, kök değerleri kaynaktan kaynağa bir segment oynayabilir ve ağın kuruluşunda varyasyon sık görülür. Kural sınav sorusunu ve muayene mantığını kurar; görüntülemenin yerini tutmaz.
Plexus brachialis nedir, boyundan koltuk altına nerelerden geçer?
Plexus brachialis (brakiyal pleksus), C5, C6, C7, C8 ve T1 spinal sinirlerinin ön dallarının boyunda birleşip yeniden ayrılmasıyla kurulan sinir ağıdır. Omuz kuşağı kaslarından parmak uçlarına kadar üst ekstremitenin motor ve duyu innervasyonunun neredeyse tamamını taşır. Ağ boyun tabanında başlar, clavicula'nın arkasından geçer ve koltuk altında beş büyük sinire ayrılır.
Ön dalların spinal sinirden nasıl ayrıldığını spinal sinirler yazısında anlatmıştık. Ağın iskeletini (5 kök, 3 trunkus, 6 bölüm, 3 fasikül, 5 uç dal) ve fasiküllerin adını neden kola değil a. axillaris'e göre aldığını üst ekstremite anatomisi yazısında kurmuştuk. Burada iskeletin her katını bir adres olarak okuyoruz:
| Kat | Nerede durur | Bu kattan ayrılan dallar |
|---|---|---|
| 1. Kökler (C5–T1 ön dalları) | m. scalenus anterior ile m. scalenus medius arasında | n. dorsalis scapulae, n. thoracicus longus; n. phrenicus'a C5 katkısı |
| 2. Trunkuslar (superior, medius, inferior) | boynun arka üçgeninde (trigonum colli posterius) | n. suprascapularis ve n. subclavius, ikisi de truncus superior'dan |
| 3. Bölümler (üç ön, üç arka) | clavicula'nın orta üçte birinin arkasında | adı konmuş dal yok |
| 4. Fasiküller (lateralis, medialis, posterior) | koltuk altında, m. pectoralis minor'un arkasında, a. axillaris'in ikinci parçası çevresinde | yedi yan dal |
| 5. Uç dallar | a. axillaris'in üçüncü parçası çevresinde | beş büyük sinir |
İlk iki katın dalları clavicula'nın üstünde ayrıldığı için bu kesime pars supraclavicularis, fasiküller ile uç dallara pars infraclavicularis denir. Kökler skalen aralıktan a. subclavia ile birlikte geçer; v. subclavia ise m. scalenus anterior'un önünde kalır. Bu komşuluğu a. subclavia dalları yazısında, arka üçgenin öteki içeriğini boyun anatomisi yazısında bulabilirsiniz. Bazı kişilerde ağa C4'ten (prefixed) ya da T2'den (postfixed) lif katılır; sınav aksini belirtmedikçe C5–T1 düzenini esas alır.
Köklerden hangi dallar çıkar?
Kök katından adı konmuş iki dal çıkar: n. dorsalis scapulae ve n. thoracicus longus. Birincisi çoğunlukla yalnız C5'ten gelir ve m. levator scapulae ile iki m. rhomboideus'u uyarır. İkincisi C5, C6 ve C7 köklerinden kurulur ve tek bir kasa, m. serratus anterior'a gider. C5 ayrıca n. phrenicus'a lif verir.
N. dorsalis scapulae m. scalenus medius'u delerek arkaya geçer ve scapula'nın iç kenarı boyunca iner. Uyardığı kaslar, sırt anatomisi yazısında "göçmen kaslar" dediğimiz yüzeysel kattandır. Sırtta durdukları halde sinirlerini kol ağından alırlar. N. thoracicus longus göğüs duvarının yan yüzünde, koltuk altının iç duvarını yapan m. serratus anterior'un dış yüzünde aşağı iner. Bu sinir hasarlanınca hasta kolunu öne uzatıp duvara ittiğinde scapula'nın iç kenarı göğüs duvarından ayrılır. Bu kanatlanmayı trapezius felcindekinden ayırmayı n. accessorius yazısında anlatmıştık. Kökler ayrıca skalen kaslara ve m. longus colli'ye küçük kas dalları verir.
Kök katındaki dallar tanıda neden bu kadar değerlidir? Bu dallar ağın en üstünde ayrılır. Bir kol felcinde m. serratus anterior ve rhomboidler de zayıfsa hasar en üst kattadır, kökün omuriliğe yakın kesimindedir. Kökün omurilikten koptuğu bu tür ağır yaralanmalara preganglionik hasar denir. Böyle bir hasarda diyaframın aynı taraf yarısı yukarıda görülebilir, çünkü n. phrenicus'un C5 lifi kaybolmuştur. T1 kökü de koptuysa aynı tarafta Horner sendromu eklenebilir. N. phrenicus'un boyundaki seyri plexus cervicalis yazısında ayrıntılı anlatılıyor.
Trunkuslardan hangi dallar çıkar, bölümler neden dal vermez?
Trunkus katında dal veren tek gövde truncus superior'dur. Bu gövdeden n. suprascapularis ile n. subclavius ayrılır, ikisi de C5–C6 lifi taşır. Truncus medius ile truncus inferior'dan adı konmuş dal çıkmaz. Hemen altındaki bölüm katı ise hiç dal vermez. Bu kat lifleri ön ve arka yüze dağıtan bir ayrım noktasıdır.
N. suprascapularis arka üçgeni geçip scapula'nın üst kenarındaki incisura scapulae'ye ulaşır. Sinir çentikten lig. transversum scapulae superius'un altından geçer. Aynı adı taşıyan arter ise bağın üstünden atlar. Sinir m. supraspinatus ile m. infraspinatus'u uyarır, omuz eklemine de duyu dalı verir. Omuz anatomisi yazısında gösterdiğimiz seviye ayrımı buradan gelir. İncisura scapulae'de sıkışan sinir iki kası birden zayıflatır, spinoglenoid çentikte sıkışan sinir yalnız infraspinatus'u. N. subclavius ise clavicula'nın altındaki küçük m. subclavius'a gider.
C5 ve C6 köklerinin birleşip truncus superior'u yaptığı yere Erb noktası denir; aynı eponimin boyun derisindeki anlamını plexus cervicalis yazısında ayırmıştık. Bölüm katında her trunkus ön ve arka bölüme ayrılır. Ön bölümler kolun ön (fleksör) yüzüne, arka bölümler arka (ekstansör) yüzüne giden lifleri taşır. Bu kattan dal çıkmadığı için sınavda klasik bir çeldiricidir: "hangi kısımdan dal çıkmaz?" sorusunun cevabı bölümlerdir.
Fasiküllerden hangi yan dallar çıkar?
Fasiküller yedi yan dal verir: fasciculus lateralis bir, fasciculus medialis üç, fasciculus posterior üç. Her fasikül bundan sonra iki uç dala ayrılır. Yedi yan dalı ezberlemenin kısa yolu adlarına ve hedeflerine bakmaktır, çünkü dalın adı ya da gittiği kas çoğu zaman hangi fasikülden çıktığını söyler.
Üç kural yedi dalı yerine koyar:
- Fasciculus lateralis'in tek yan dalı adında "lateralis" taşır: n. pectoralis lateralis. Esas olarak m. pectoralis major'u uyarır.
- Fasciculus medialis'in üç yan dalının üçü de adında "medialis" taşır: n. pectoralis medialis, n. cutaneus brachii medialis ve n. cutaneus antebrachii medialis. İlki m. pectoralis minor'u delip iki göğüs kasına da ulaşır. Öteki ikisi saf deri sinirleridir; kolun ve ön kolun iç yüzünü duyurur. Kolun iç yüzündeki sinir genellikle T2'den gelen n. intercostobrachialis ile birleşir.
- Fasciculus posterior'un üç yan dalı koltuk altının arka duvarına gider: n. subscapularis superior m. subscapularis'e, n. thoracodorsalis m. latissimus dorsi'ye, n. subscapularis inferior hem m. subscapularis'e hem m. teres major'a. Sıra da bir sandviçtir: n. thoracodorsalis iki subskapular sinirin arasından çıkar.
Bu bölümün iki tuzağı var. Birincisi pektoral sinirlerin adıdır: adlar sinirin göğüs duvarındaki konumundan değil, çıktığı fasikülden gelir. Bu ayrıntıyı ve fascia clavipectoralis'i delen yapıları fossa axillaris yazısında duvar duvar anlatmıştık. İkincisi iki "teres" kasıdır. M. teres major'u fasciculus posterior'un yan dalı n. subscapularis inferior uyarır. M. teres minor ise aynı fasikülün uç dalı n. axillaris'ten sinir alır. M. latissimus dorsi'nin siniri n. thoracodorsalis'tir, m. teres major'unki değil.
Uç dallar hangi fasikülden çıkar, hasarları nasıl tanınır?
Her fasikül iki uç dala ayrılır. Fasciculus lateralis n. musculocutaneus'u ve n. medianus'un dış kökünü, fasciculus medialis n. ulnaris'i ve n. medianus'un iç kökünü, fasciculus posterior n. axillaris'i ve n. radialis'i verir. N. medianus iki fasikülün birleşmesiyle oluşan tek uç daldır.
| Uç dal | Fasikül | Kökler | Ana işi | Hasarın tanınan işareti |
|---|---|---|---|---|
| N. musculocutaneus | lateralis | C5–C7 | kolun ön yüz kasları, ön kolun dış yüz derisi | dirsek fleksiyonu ve supinasyon zayıflığı |
| N. medianus | lateralis + medialis | C6–T1 | ön kol fleksörlerinin çoğu, tenar kaslar | vaaz eli, tenar atrofi |
| N. ulnaris | medialis | C8–T1 | el içi kaslarının çoğu, m. flexor carpi ulnaris | pençe el |
| N. axillaris | posterior | C5–C6 | m. deltoideus, m. teres minor | omuz yuvarlaklığının kaybı, abdüksiyon zayıflığı |
| N. radialis | posterior | C5–T1 | kolun ve ön kolun arka yüz kasları | düşük el |
Kök değerleri kaynağa göre bir segment oynar; ders kitabınızdaki tabloyla karşılaştırın. Her sinirin seyrini, geçitlerini ve yere göre hasar tablosunu tablodaki bağlantılarda ayrı ayrı anlattık. Bu yazının işi, beşini çıktıkları kata bağlamak.
Felcin katı sağlam kalan daldan nasıl bulunur?
Bir plexus brachialis hasarının yerini bulmak için önce zayıf kaslara, sonra sağlam kalan kaslara bakılır. Sağlam kalan dalın ayrıldığı kat hasarın üstündedir; zayıf dalların en üstte ayrılanı ise hasarın en yüksek sınırını gösterir. Aşağıdaki dört tablo bu iki sınırın arasını daraltır:
| Zayıf olanlar | Sağlam kalanlar | Hasarın katı |
|---|---|---|
| m. deltoideus, m. supraspinatus, m. infraspinatus, m. biceps brachii | m. serratus anterior, rhomboidler | truncus superior (C5–C6, trunkus düzeyi) |
| Yukarıdakilerin hepsi + m. serratus anterior ve rhomboidler; diyaframın aynı taraf yarısı yukarıda | — | C5–C6 kökleri, omuriliğe yakın |
| m. deltoideus, m. latissimus dorsi, m. subscapularis, m. teres major, m. triceps brachii, el bileği ekstansörleri | m. supraspinatus, m. biceps brachii | fasciculus posterior |
| el içi kasları, parmak fleksörleri; aynı tarafta pitozis ve miyozis | omuz ve dirsek kasları | C8–T1 kökleri, T1 omuriliğe yakın |
Üçüncü satır kuralın en temiz örneğidir. M. supraspinatus sağlamsa n. suprascapularis'in ayrıldığı trunkus katı sağlamdır. M. biceps sağlamsa fasciculus lateralis sağlamdır. Kalan kayıpların hepsi tek bir fasikülün dallarıdır. Dördüncü satırdaki göz bulgusu ise kola ait değildir. T1 kökü, göze giden sempatik liflerin omurilikten başlıca çıkış yoludur. Kök omuriliğe yakın koptuğunda bu lifler de kesilir. Yolun tamamını otonom sinir sistemi yazısında izlemiştik.
Erb ve Klumpke felci hangi kökleri, hangi kasları alır?
Erb-Duchenne felci C5–C6 köklerinin ya da truncus superior'un, Klumpke felci C8–T1 köklerinin ya da truncus inferior'un hasarıdır. Birincisi baş ile omuz arasındaki açının zorla açılmasıyla, ikincisi kolun baş üstüne zorla çekilmesiyle oluşur. Erb felcinde omuz ve dirsek, Klumpke felcinde el tutulur. Alt pleksus yaralanmaları üsttekilerden çok daha seyrektir.
| Erb-Duchenne felci | Klumpke felci | |
|---|---|---|
| Kökler | C5–C6 | C8–T1 |
| Trunkus | superior | inferior |
| Tipik mekanizma | zor doğumda omuz takılırken baş ve boynun yana çekilmesi; her yaşta baş-omuz travması | kol baş üstündeyken doğum; düşerken bir dala tutunmak |
| Görünüm | kol yanda sarkar ve içe döner, dirsek düz, ön kol pronasyonda | pençe el |
| Kayıp kaslar | m. deltoideus, m. supraspinatus, m. infraspinatus, m. biceps brachii, m. brachialis | el içi kasları, el bileği ve parmak fleksörleri |
| Duyu kaybı | kolun dış yüzü | ön kolun ve elin iç kenarı |
| Eşlik edebilen | hasar köke yakınsa m. serratus anterior ve rhomboid zayıflığı | T1 tutulursa aynı tarafta Horner sendromu |
Erb felcindeki duruşu ezberlemek yerine kayıp kaslardan türetin. M. deltoideus ve m. supraspinatus gidince kol kalkamaz ve yanda kalır. Dışa döndüren m. infraspinatus ile m. teres minor gidince, sağlam kalan iç rotatorlar kolu içe çeker. M. biceps ile m. brachialis gidince dirsek bükülemez. Ön kolun en güçlü supinatörü m. biceps olduğu için ön kol pronasyonda kalır. İngilizce kaynaklar bu görünüme "waiter's tip" (garson bahşişi) duruşu der.
Sınav plexus brachialis'i hangi kalıplarla sorar?
Plexus brachialis soruları dört kalıpta toplanır: "kimin dalı?", "hangisi buradan çıkmaz?", "bu kası hangi sinir uyarır?" ve lezyon yeri. İlk üç kalıp dalın adını ve çıkış katını denetler; dördüncüsü bu bilgiyi bir hasta tarifinde kullanmayı ister. Lezyon sorusunun anahtarı çoğu zaman sağlam kalan kası söyleyen cümlede durur.
Bu kalıplara karşı en iyi prova, cevabı belli bir sorunun kökünü kendiniz yazmaktır. Aşağıda her maddede doğru cevap ve dört çeldirici verildi. Sizden istenen, yalnız doğru cevabı doğru bırakan tek cümlelik bir soru kökü yazmak. Kökünüz bir çeldiriciyi de doğru yapıyorsa ayırıcı özelliği henüz bulamamışsınız demektir.
- Cevap: n. suprascapularis. Çeldiriciler: n. axillaris, n. dorsalis scapulae, n. subscapularis inferior, n. thoracodorsalis.
- Cevap: n. thoracicus longus. Çeldiriciler: n. dorsalis scapulae, n. thoracodorsalis, n. pectoralis medialis, n. accessorius.
- Cevap: n. subscapularis inferior. Çeldiriciler: n. axillaris, n. thoracodorsalis, n. subscapularis superior, n. suprascapularis.
- Cevap: fasciculus medialis. Çeldiriciler: fasciculus lateralis, fasciculus posterior, truncus inferior, truncus medius.
- Cevap: C5–C6. Çeldiriciler: C7, C8–T1, C6–C8, C7–T1.
- Cevap: Horner sendromu. Çeldiriciler: kanat skapula, garson bahşişi duruşu, diyaframın aynı taraf yarısının yükselmesi, omuz yuvarlaklığının kaybı.
- Cevap: bölümler. Çeldiriciler: kökler, trunkuslar, fasiküller, uç dallar.
Örnek kökler: (1) "Truncus superior'dan çıkıp incisura scapulae'den geçen sinir hangisidir?" (2) "C5–C7 köklerinden kurulan ve hasarında kol öne itilirken scapula'nın iç kenarı göğüs duvarından ayrılan sinir hangisidir?" (3) "M. teres major'u uyaran sinir hangisidir?" (4) "N. pectoralis medialis doğrudan hangi yapıdan çıkar?" (5) "Kol yanda sarkıp içe döndüğü, dirseğin düz ve ön kolun pronasyonda kaldığı doğum felcinde hangi kökler hasarlanmıştır?" (6) "C8–T1 köklerinin omuriliğe yakın koptuğu bir felçte aynı tarafta hangi tablo görülebilir?" (7) "Plexus brachialis'in hangi kısmından adı konmuş dal çıkmaz?"
Soru tiplerinin fakülte sınavlarındaki genel görünümünü anatomi vize soruları yazısında, TUS'a yönelik çalışma düzenini TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında anlattık.
Plexus brachialis nasıl tekrar edilir?
Plexus brachialis'i kalıcı hale getiren şey ağı bakmadan çizmek ve her dala bir kas, bir hasar işareti bağlamaktır. Dört oturum yeter: kat merdiveni, dal sayıları, kas ve işaret eşlemesi, ters kart. Her oturum öncekinin üstüne kurulur ve bir öncekini bakmadan tekrar ettirir.
- Kat merdiveni. Boş kâğıda beş katı alt alta yazın ve yukarıdaki şemayı bakmadan doldurun. Her katın yanına durduğu yeri ekleyin: skalen aralık, arka üçgen, clavicula arkası, koltuk altı.
- Dal sayıları. Katların yanına 2, 2, 0, 7 ve 5 yazın; fasikül katında 1-3-3 dağılımını ve her fasikülün iki uç dalını gösterin. Sayıyı tutturup adı bulamadığınız dal henüz oturmamıştır.
- Kas ve işaret. Her dalın yanına uyardığı bir kası ve hasarında görülen bir işareti yazın: kanat skapula, pençe el, düşük el, vaaz eli, garson bahşişi duruşu.
- Ters kart. Kartın ön yüzüne bir kas yazın ("m. teres major"), arka yüzüne sinirini ve o sinirin katını. Kartların tekrar ritmini anatomi çalışma kartları yazısında anlatmıştık.
SMT Anatomi'de ağ "Plexus brachialis ve Nn. intercostales" dersinde anlatılıyor. Ders TUS İçin Anatomi, Tıp 1-2'ler İçin Kaslar ve FZT 1-2'ler İçin Kemik, Eklem ve Kas paketlerinde yer alıyor; koltuk altındaki seyir aynı paketlerde "Spatium axillare'ler, Fossa axillaris ve Üst ekstremite sinirlerine genel bakış" dersinde işleniyor. Ücretsiz demo pakette pleksus dersi yok, ama omuz kaslarının ve rotator manşetin anlatıldığı "Omuz kasları ve Rotator Cuff" dersi var; anlatım biçimini oradan görebilirsiniz. Ağı İngilizce bir kaynakta görsel olarak izlemek isteyene TeachMeAnatomy'nin plexus brachialis sayfası ile Kenhub'ın brachial plexus sayfası atlasın yanında iyi tamamlayıcılardır.
Sık Sorulan Sorular
Plexus brachialis'in dalları nelerdir?
Plexus brachialis'in dalları çıktıkları kata göre gruplanır. Köklerden n. dorsalis scapulae ile n. thoracicus longus, truncus superior'dan n. suprascapularis ile n. subclavius çıkar; bölümler dal vermez. Fasiküller yedi yan dal (n. pectoralis lateralis ve medialis, kolun ve ön kolun iç deri sinirleri, iki n. subscapularis, n. thoracodorsalis) ve beş uç dal verir: n. musculocutaneus, n. medianus, n. ulnaris, n. axillaris, n. radialis.
Fasciculus lateralis'in dalları nelerdir?
Fasciculus lateralis, truncus superior ile truncus medius'un ön bölümlerinden kurulur ve C5–C7 lifi taşır. Tek yan dalı n. pectoralis lateralis'tir. Uç dalları n. musculocutaneus ile n. medianus'un dış köküdür; bu kök fasciculus medialis'ten gelen iç kökle a. axillaris'in önünde ya da dış yanında birleşerek n. medianus'u yapar.
Fasciculus posterior'un dalları nelerdir?
Fasciculus posterior üç trunkusun arka bölümlerinden kurulur ve C5–T1 liflerinin hepsini taşır. Yan dalları n. subscapularis superior, n. thoracodorsalis ve n. subscapularis inferior'dur; üçü de koltuk altının arka duvarındaki m. subscapularis, m. latissimus dorsi ve m. teres major'a gider. Uç dalları n. axillaris ile n. radialis'tir.
Erb-Duchenne felci hangi siniri etkiler?
Erb-Duchenne felci tek bir sinirin değil, plexus brachialis'in üst bölümünün hasarıdır: C5–C6 kökleri ya da truncus superior. Bu yüzden n. suprascapularis, n. axillaris ve n. musculocutaneus'un uyardığı kaslar birlikte zayıflar. Kol yanda sarkar ve içe döner, dirsek düz, ön kol pronasyonda kalır. Hasar köke yakınsa m. serratus anterior ve rhomboidler de etkilenebilir.