Bir sınav sorusunun kökü şöyle olabilir: arabanın ön koltuğunda dizleri bükülü oturan bir yolcu çarpışmada kalçasından yaralanıyor ve femur başı arkaya çıkıyor. Çıkık yerine oturtulduktan sonra hasta ayak bileğini yukarı kaldıramıyor, ayağını dışa çeviremiyor, ayak sırtı uyuşuk. Ayak tabanı ise büyük ölçüde hissediyor. Bulgular dizin hemen altındaki n. fibularis communis felcine benzer, oysa sinir dizde değil kalçada yaralanmıştır.
Çelişkinin cevabı tek cümledir: n. ischiadicus aslında tek bir sinir değil, aynı kılıfa sarılmış iki sinirdir. Kalçadan dize kadar yan yana yürüyen tibial ve fibular parçanın kökleri, dalları, deri alanları ve hasara dayanıklılıkları farklıdır. Bu yazı siniri, iki parçayı her durakta karşılaştırarak izliyor.
N. ischiadicus nedir, neden "iki sinir" denir?
N. ischiadicus (siyatik sinir), plexus sacralis'in L4–S3 köklerinden kurulan, pelvisi kalçanın arkasından terk edip uyluğun arka yüzünden inen ve genellikle diz arkasında n. tibialis ile n. fibularis communis'e ayrılan, vücudun en kalın siniridir. Kılıfının içinde baştan sona iki ayrı parça taşır.
Adı, otururken üzerine yük bindirdiğimiz tuber ischiadicum ile aynı kökten gelir. Gündelik dildeki "siyatik" ağrısı ise çoğu zaman sinirin gövdesinden değil, onu kuran köklerin bel bölgesinde sıkışmasından doğar. Bu ayrım aşağıda düşük ayağın üç olası adresini ayırırken işe yarayacak.
İki parçanın farkı pleksusun kuruluşunda başlar: ön dalların ön bölümleri tibial parçayı, arka bölümleri fibular parçayı oluşturur. Aynı bölüm kuralını plexus lumbalis ve plexus sacralis yazısında n. femoralis ile n. obturatorius üzerinden de anlattım. Kılıf ortaktır, içerik ayrıdır:
| Özellik | Tibial parça | Fibular parça |
|---|---|---|
| Kökler | L4–S3 | L4–S2 |
| Pleksustaki bölüm | ön bölümler | arka bölümler |
| Kılıftaki yeri | iç yan | dış yan |
| Uylukta kas dalı | m. semitendinosus, m. semimembranosus, m. biceps femoris uzun başı, m. adductor magnus'un hamstring kısmı | yalnız m. biceps femoris kısa başı |
| Devamı | n. tibialis | n. fibularis communis |
| Bacakta | arka bölme ve ayak tabanı | ön ve yan bölme |
| Ana hareket | plantar fleksiyon, inversiyon, parmak fleksiyonu | dorsifleksiyon, eversiyon, parmak ekstansiyonu |
| Deri | ayak tabanı; n. suralis ile ayağın dış kenarı | bacağın dış yüzü, ayak sırtı |
| Refleks | Aşil refleksi (S1–S2) | yok |
| Hasara dayanıklılık | daha dayanıklı | daha kırılgan |
N. fibularis, eski adlandırmada n. peroneus'tur; kaynaklarda iki ad da geçer.
Siyatik sinir nereden çıkar, nereden geçer?
Siyatik sinir pelvisin içinde, m. piriformis'in ön yüzünde kurulur. Foramen ischiadicum majus'tan bu kasın altından geçerek gluteal bölgeye çıkar, m. gluteus maximus'un altında aşağı iner, uyluğun arka yüzünü ortadan geçer ve genellikle fossa poplitea'nın üst köşesinde sona erer. "Nerede başlar, nerede biter" sorusunun kısa cevabı budur.
Yol beş durakta okunur; aşağıdaki şemadaki numaralar bu duraklara karşılık gelir.
- Pelvis: L4'ün bir bölümü ile L5'in oluşturduğu truncus lumbosacralis, S1–S3 ön dallarına katılır ve pleksus m. piriformis'in önünde kurulur.
- Foramen ischiadicum majus: sinir m. piriformis'in alt kenarından çıkar. Kasın üstünden geçen tek sinir n. gluteus superior'dur; geri kalan sinirlerin hepsi altından geçer. Bu kapının bütün yolcularını pelvis yazısında sıraladım.
- Gluteal bölge: sinir m. gluteus maximus'un altında; m. gemellus superior, m. obturatorius internus, m. gemellus inferior ve m. quadratus femoris'in arka yüzü üzerinde aşağı ve hafifçe dışa iner. Tuber ischiadicum ile trochanter major'un arasından geçer, iç yanında n. cutaneus femoris posterior ve a. glutea inferior yürür. Bu bölgede hiçbir kasa dal vermez.
- Uyluk arkası: m. biceps femoris'in uzun başının altına girer, m. adductor magnus'un üstünde iner ve m. semitendinosus ile m. semimembranosus'un dış yanında kalır. Kas dallarının hepsi bu bölümde ayrılır.
- Fossa poplitea tepesi: sinir n. tibialis ile n. fibularis communis'e ayrılır. Ayrılma noktası kişiden kişiye değişir; uyluğun daha yukarısında, hatta pelvis içinde olabilir.
Sinirin gluteal bölgedeki yeri, kalçaya yapılan kas içi enjeksiyonun kuralını da belirler. Sinir gluteal bölgenin alt-iç çeyreğinden geçtiği için dorsogluteal enjeksiyon üst-dış çeyreğe yapılır; ventrogluteal alanın neden tercih edildiğini hemşirelikte anatomi yazısında anlattım.
Kılıftaki iki parça her zaman birlikte mi çıkar?
Tibial ve fibular parça çoğu insanda pelvisi aynı kılıfın içinde, m. piriformis'in altından birlikte terk eder. TeachMeAnatomy'ye göre kişilerin yaklaşık %12'sinde iki parça pelvisten çıkarken zaten ayrıdır; bu kişilerde fibular parça m. piriformis'i delebilir ya da kasın üstünden geçebilir.
Sınav bu varyasyonu "m. piriformis'in içinden geçen sinir" diye sorar ve beklenen cevap fibular parçadır. Kasın sinire baskı yaptığı tabloya piriformis sendromu ya da derin gluteal sendrom denir; varyasyon bu tablonun anatomik zeminlerinden biri olarak anlatılır. Kalçanın arka bölgesindeki komşuluklarla birlikte görmek isterseniz kalça anatomisi yazısı aynı yapıyı eklem tarafından anlatıyor.
Peki iki parça ayrı çıkınca ne değişir? Kasların ve derinin dağılımı değişmez; tibial parça yine hamstring kaslarına, fibular parça yine biceps femoris kısa başına gider. Değişen, sinirin m. piriformis ile ilişkisi ve ayrılma noktasının yüksekliğidir. Yüksek ayrılma uylukta iki ayrı sinir gövdesi olarak görülür; diseksiyonda bunu "iki siyatik" sanmamak gerekir.
N. ischiadicus hangi kasları innerve eder?
N. ischiadicus doğrudan yalnız uyluğun arka bölmesini uyarır. Tibial parçasıyla m. semitendinosus, m. semimembranosus, m. biceps femoris'in uzun başı ve m. adductor magnus'un hamstring kısmına; fibular parçasıyla m. biceps femoris'in kısa başına dal verir. Bacak ve ayaktaki bütün kaslara ise uç dalları aracılığıyla ulaşır.
Bu kasların bir ayrıntısı cerrahların da işine yarar: m. biceps femoris kısa başına giden dal dışındaki bütün kas dalları sinirin iç yanından ayrılır. Cerrahi anatomi kaynaklarının sinirin dış yanını "güvenli taraf" saymasının nedeni budur. Hamstring kaslarının üç şartını ve kısa başla adductor magnus'un neden tam hamstring sayılmadığını uyluk anatomisi yazısında ayrıntılı anlattım.
Dizin altındaki tablo uç dalların işidir:
| Uç dal | Bölge | Kaslar | Ana hareket |
|---|---|---|---|
| n. tibialis | bacağın arka bölmesi | m. gastrocnemius, m. soleus, m. plantaris, m. popliteus, m. tibialis posterior, m. flexor digitorum longus, m. flexor hallucis longus | plantar fleksiyon, inversiyon, parmak fleksiyonu |
| n. plantaris medialis ve lateralis (n. tibialis'in uç dalları) | ayak tabanı | ayak tabanının iç kasları | parmakların ince hareketleri |
| n. fibularis profundus | bacağın ön bölmesi ve ayak sırtı | m. tibialis anterior, m. extensor hallucis longus, m. extensor digitorum longus, m. fibularis tertius; ayak sırtında m. extensor digitorum brevis ve m. extensor hallucis brevis | dorsifleksiyon, parmak ekstansiyonu |
| n. fibularis superficialis | bacağın yan bölmesi | m. fibularis longus, m. fibularis brevis | eversiyon |
İngilizce kaynaklardan gelen iki kısaltma bu tabloyu iki kelimeye indirir: TIP (Tibial Inverts, Plantarflexes) ve PED (Peroneal Everts, Dorsiflexes). Tibial sinir hasarında hasta parmak ucuna kalkamaz; peroneal sinir hasarında ayak düşer. Bacaktaki bölmeleri kemik ve kas tarafından bacak anatomisi yazısında, uç dalların diz arkasındaki komşuluklarını fossa poplitea yazısında bulabilirsiniz.
Siyatik sinirin deri alanı neden yanıltır?
N. ischiadicus'un gövdesinden çıkan bir deri dalı yoktur; derideki bütün alanını uç dalları üzerinden taşır. Bu alan dizin altındaki bacağın ve ayağın büyük kısmıdır, ancak bacağın ve ayağın iç kenarındaki şerit n. femoralis'in dalı olan n. saphenus'a aittir. Uyluğun arka yüzünün derisi de siyatik sinirin değil, başka bir sinirindir.
O başka sinir n. cutaneus femoris posterior'dur. Plexus sacralis'in ayrı bir dalıdır, n. ischiadicus ile aynı kapıdan, m. piriformis'in altından çıkar ve gluteal bölgede onun iç yanında yürür; uyluk arkasının derisini fossa poplitea'ya, hatta baldırın üst-arka kısmına kadar duyulandırır. Sınavın tuzağı tam buradadır: "uyluk arkası uyuşuk" bilgisini siyatik sinire yazan öğrenci yanılır. Ama aynı bilgi işe de yarar; uyluk arkası uyuşukluğu ile düşük ayak birlikteyse lezyon, iki sinirin yan yana olduğu gluteal bölgeyi ya da pelvisi düşündürür.
Dizin altındaki harita uç dallara göre şöyle dağılır: ayak tabanı n. tibialis'in plantar dallarının, ayağın dış kenarı ve bacağın arka-dış yüzünün alt kısmı n. suralis'in, bacağın dış yüzünün alt kısmı ile ayak sırtının çoğu n. fibularis superficialis'in alanıdır. N. fibularis profundus'a yalnız birinci ve ikinci parmak arasındaki küçük bir alan kalır; düşük ayak muayenesinde en çok bakılan yer de burasıdır. Kök haritasıyla karşılaştırmak isterseniz L5 ve S1 dermatomlarını dermatomlar yazısında çizdim.
Hasarda neden önce fibular parça susar?
Siyatik sinir hasarlarında fibular parça tibial parçaya göre daha sık ve daha ağır etkilenir. Kaynakların verdiği anatomik açıklama iki başlıktadır: fibular parça hem incisura ischiadica'da hem collum fibulae'de sabitlenmiştir; ayrıca daha az sayıda ama daha kalın demetten oluşur ve bu demetleri saran bağ dokusu daha incedir.
Girişteki sorunun cevabı buradadır. Kısmi bir siyatik hasarı, dizin altındaki n. fibularis communis felcini taklit eder. Bu hasarın sınavda en çok sorulan nedenleri arka kalça çıkığı ve asetabulumun arka duvar kırığı, kalça ameliyatlarında dokuların çekilmesi, gluteal bölgede yanlış yere yapılan enjeksiyon ve kalçaya ya da uyluk arkasına delici yaralanmadır. Tibial parçanın tek başına etkilenmesi ise seyrektir. Mekanizmanın tamamen kanıtlanmış olmadığını da not edin: kaynaklar sabitlenme ve demet yapısını olası açıklamalar olarak verir.
Sinirin tamamı kesilirse dizin altında çalışan kas kalmaz. Ayak hem düşer hem de parmak ucuna kalkılamaz; Aşil refleksi kaybolur, patella refleksi korunur. Diz fleksiyonu zayıflar ama m. sartorius ve m. gracilis sayesinde tamamen kaybolmaz. Dizi açan m. quadriceps femoris n. femoralis'ten geldiği için hasta dizini düz tutarak yürüyebilir; ayak ucunun yere sürtmemesi için dizini yüksek kaldırır ve bu yürüyüşe stepaj yürüyüşü denir.
Peki düşük ayağın kaynağı nasıl ayırt edilir?
Düşük ayak üç farklı seviyeden gelebilir: L5 kökü, kalçadaki n. ischiadicus ve collum fibulae çevresindeki n. fibularis communis. Üçünü ayıran iki kastır: n. tibialis'ten gelen m. tibialis posterior ve n. gluteus superior'dan gelen m. gluteus medius. İkisinin de ana segmenti L5'tir ama ikisi de n. fibularis communis'in kası değildir.
| Bulgu | L5 kökü | N. ischiadicus (kalça) | N. fibularis communis (collum fibulae) |
|---|---|---|---|
| Ayak bileği dorsifleksiyonu | zayıf | zayıf | zayıf |
| Eversiyon | zayıf | zayıf | zayıf |
| İnversiyon (m. tibialis posterior) | zayıf | zayıflayabilir | sağlam |
| Kalça abduksiyonu (m. gluteus medius) | zayıf | sağlam | sağlam |
| Aşil refleksi | korunur | azalabilir | korunur |
| Duyu kaybı | L5 dermatomu: bacağın dış yüzü, ayak sırtı, başparmak | bacağın dış yüzü ve ayak sırtı; tibial lifler etkilenmişse ayak tabanı da | bacağın dış yüzünün alt kısmı ve ayak sırtı |
Tablo anatomik mantığı gösterir; gerçek hastada seviye, nörolojik muayene ve elektrofizyolojik testlerle belirlenir. Sınav ise bu mantığı tek bir ipucuyla sorar: "inversiyon sağlam" diyorsa adres collum fibulae'dir, "kalça abduksiyonu da zayıf" diyorsa kök. Collum fibulae'nin neden bu kadar savunmasız olduğunu alt ekstremite yazısında bir kompartman-bir sinir kuralıyla birlikte anlattım.
Sınavda n. ischiadicus nasıl sorulur?
N. ischiadicus soruları dört eksende toplanır: m. piriformis'e göre çıkış ve varyasyon, hangi kası hangi parçanın uyardığı, deri alanındaki tuzaklar ve kalça çıkığı ya da enjeksiyon sonrası düşük ayak. Aşağıdaki boşlukları doldurup altındaki cevaplarla karşılaştırın; takıldığınız cümle, tekrar listenizin başına gider.
- N. ischiadicus pelvisi foramen ischiadicum majus'tan, m. ______'in altından terk eder.
- Gluteal bölgede n. ischiadicus ______ kasa dal verir.
- Hamstring grubunda fibular parçadan sinir alan tek kas parçası m. biceps femoris'in ______ başıdır.
- M. adductor magnus'un hamstring kısmı n. ischiadicus'un ______ parçasından, adduktör kısmı n. ______'tan sinir alır.
- Uyluğun arka yüzünün derisini n. ischiadicus değil, n. ______ ______ ______ duyulandırır.
- Arka kalça çıkığından sonra ayak düşükse n. ischiadicus'un en çok ______ parçası etkilenmiştir.
- Ayak düşük ama inversiyon ve kalça abduksiyonu sağlamsa lezyon büyük olasılıkla ______ ______ çevresindedir.
- Kalçaya yapılan dorsogluteal enjeksiyon, siniri korumak için gluteal bölgenin ______ ______ çeyreğine yapılır.
Cevaplar: 1. piriformis · 2. hiçbir · 3. kısa · 4. tibial; obturatorius · 5. cutaneus femoris posterior · 6. fibular · 7. collum fibulae · 8. üst dış
Pratik sınavda n. ischiadicus çoğunlukla gluteal bölge ve uyluk arkası diseksiyonunda, m. piriformis'in alt kenarında ya da m. biceps femoris uzun başının altında gösterilir. İğnenin ucuna dikkat edin: siniri değil, iç yanındaki ince n. cutaneus femoris posterior'u gösteriyor olabilir. Pratik ve yazılı sınavın soru tiplerini anatomi vize soruları yazısında, TUS'a yönelik genel çalışma düzenini TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında bulabilirsiniz.
N. ischiadicus nasıl tekrar edilir?
N. ischiadicus en kolay iki renkli bir çizimle tekrar edilir. Tibial parçayı bir renkle, fibular parçayı başka bir renkle aynı kılıfın içinde çizip her durakta hangi rengin dal verdiğini işaretlemek, beş yazıya dağılmış bilgiyi tek resme toplar. Çizim birkaç dakika sürer, sınavdan önceki gece de tekrarlanabilir.
- Kırmızı ve gri iki kalem alın. İki şeridi tek bir kılıfın içine çizin, başına L4–S3 yazın; kırmızıya "ön bölüm", griye "arka bölüm" notu düşün.
- Kılıfın üstüne m. piriformis'i çizin ve kılıfı altından geçirin. Gri şeridin kası delip geçtiği varyasyonu kesik çizgiyle ekleyin.
- Gluteal bölgeye "dal yok" yazın ve kılıfın iç yanına ince bir çizgiyle n. cutaneus femoris posterior'u koyun.
- Uylukta kırmızıdan dört, griden bir dal çıkarın; kırmızı dalları kılıfın iç yanından, gri dalı dış yanından başlatın.
- Diz arkasında iki şeridi ayırın: griyi fibula boynuna sarıp ön ve yan bölmeye, kırmızıyı topuğa ve ayak tabanına indirin. Yanlarına PED ve TIP yazın.
Çizimin ardından bulgu-seviye kartları hazırlayın: kartın önüne "inversiyon sağlam, ayak düşük", arkasına "collum fibulae, n. fibularis communis" gibi tek satırlar yazın. Kartların hangi aralıklarla döndürüleceğini anatomi çalışma kartları yazısında anlattım.
Konuyu videoyla çalışmak isterseniz "Plexus lumbalis ve Plexus sacralis", "Kalçanın ARKA grup kasları - II, Uyluk Dış rotatörleri" ve "Uyluğun ARKA grup kasları ve Fossa poplitea" dersleri TUS İçin Anatomi, Tıp 1-2'ler İçin Kaslar ve FZT 1-2'ler İçin Kemik-Eklem-Kas paketlerinde yer alıyor. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketindeki derslerle başlayabilirsiniz. İngilizce kaynakla karşılaştırmak için TeachMeAnatomy'nin n. ischiadicus sayfası gluteal bölgedeki komşulukları ve enjeksiyon kuralını, Kenhub'ın n. ischiadicus sayfası uç dalların kaslarını ve deri alanlarını ayrıntılı anlatır.
Sık Sorulan Sorular
Siyatik sinir nereden geçer, nerede başlar ve nerede biter?
Siyatik sinir pelvisin içinde, m. piriformis'in önünde L4–S3 köklerinden kurulur. Foramen ischiadicum majus'tan m. piriformis'in altından geçerek gluteal bölgeye çıkar, m. gluteus maximus'un altında tuber ischiadicum ile trochanter major arasından iner. Uyluğun arka yüzünde m. biceps femoris uzun başının altından geçer ve genellikle fossa poplitea'nın tepesinde n. tibialis ile n. fibularis communis'e ayrılarak sona erer.
N. ischiadicus hangi kasları innerve eder?
N. ischiadicus doğrudan uyluğun arka bölmesindeki kasları uyarır: tibial parçasıyla m. semitendinosus, m. semimembranosus, m. biceps femoris'in uzun başı ve m. adductor magnus'un hamstring kısmını, fibular parçasıyla m. biceps femoris'in kısa başını. Gluteal bölgede hiçbir kasa dal vermez. Bacak ve ayaktaki bütün kaslara n. tibialis ve n. fibularis communis aracılığıyla ulaşır.
Siyatik sinirin dalları nelerdir?
Siyatik sinirin uylukta verdiği dallar hamstring kaslarına ve m. adductor magnus'un hamstring kısmına giden kas dallarıdır. Uç dalları n. tibialis ile n. fibularis communis'tir. N. tibialis bacağın arka bölmesine ve plantar dallarıyla ayak tabanına gider; n. fibularis communis collum fibulae'yi dolanarak n. fibularis profundus ve n. fibularis superficialis'e ayrılır. N. suralis çoğu kişide iki uç daldan gelen liflerin birleşmesiyle kurulur.
Siyatik sinir hasarında ne olur?
Siyatik sinir hasarında en çok fibular parça etkilenir ve düşük ayak öne çıkar: ayak bileği yukarı kalkmaz, ayak dışa çevrilemez, bacağın dış yüzü ve ayak sırtı uyuşur. Tibial parça da etkilenirse plantar fleksiyon zayıflar, ayak tabanı uyuşur ve Aşil refleksi azalır. Sinirin tamamı kesilirse dizin altında çalışan kas kalmaz, diz fleksiyonu zayıflar; patella refleksi ve diz ekstansiyonu n. femoralis'e ait olduğu için korunur.