Kurul pratik sınavında şöyle bir masa düşünün: diz arkası açılmış bir kadavra bacağı, yağın içinden aşağı inen üç kalın yapı ve en üstte duranın üzerinde bir iğne. Soru kısa: "İşaretli yapı nedir?" Fossa poplitea'yı "a. poplitea, v. poplitea, n. tibialis, n. fibularis communis" diye ezberlemiş öğrenci burada duraksar. Ezberindeki liste içten dışa sıralanmıştır; masadaki yapılar ise yüzeyden derine dizilmiştir ve iğnenin durduğu en yüzeyel kalın yapı arter değil, n. tibialis'tir.
Diz arkası çalışılırken bu iki sıra birbirine karışır. Ayırmanın en kolay yolu bölgeyi anatomi laboratuvarındaki diseksiyon sırasıyla açmaktır. Bu yazı fossa poplitea'yı deriden kemiğe sekiz katta açıyor; her kat bir sınav sorusunun cevabını taşıyor.
Fossa poplitea nedir, neresidir?
Fossa poplitea, diz ekleminin arkasında, uyluğun arka kaslarıyla baldır kaslarının arasında kalan eşkenar dörtgen biçimli ve yağla dolu bir bölgedir. Uyluktan bacağa inen ana damarlar ile n. ischiadicus'un iki uç dalı bu bölgeden geçer. Türkçe kaynaklarda diz arkası çukuru adıyla da anılır.
Bölgeyi dört kenar, bir çatı ve bir taban sınırlar. Yukarıdaki iki kenarı hamstring kasları, aşağıdaki iki kenarı m. gastrocnemius'un iki başı yapar. Çatıyı deri ve fascia poplitea örter; tabanı femurun arka yüzü, diz eklem kapsülü ve m. popliteus kurar. İçerik şöyle sayılır: a. poplitea, v. poplitea, n. tibialis, n. fibularis communis, v. saphena parva'nın son bölümü, deri sinirlerinin dalları, popliteal lenf nodları ve bunların arasını dolduran yağ (StatPearls, Popliteal Region).
Bölge her şeyden önce bir geçittir. A. femoralis, hiatus adductorius'tan geçip fossaya girdiği anda a. poplitea adını alır; damar-sinir demeti fossanın alt köşesinden m. gastrocnemius'un iki başı arasına girerek bacağın arka bölmesine iner. Damarın uyluktaki yolunu uyluk yazısında, bacakta nasıl dağıldığını bacak yazısında anlattım. Bu yazı ikisinin arasındaki kavşağa odaklanıyor.
Diz arkası hangi sırayla açılır?
Diseksiyonda fossa poplitea dışarıdan içeri sekiz adımda açılır ve her adımda başka bir yapı grubu ortaya çıkar. Bu sıra, sınavın sorduğu derinlik sırasıyla aynıdır: önce deri altı, sonra fasya ve kenarlar, ardından yağ, sinirler, ven, arter ve en sonda kemik taban.
- Deri ve yüzeyel fasya
- Fascia poplitea, yani çatı
- Dört kenar
- Yağ ve lenf nodları
- Sinirler
- V. poplitea
- A. poplitea
- Taban
Ortadaki üç katı akılda tutmak için basıncı kullanın: kan taşımayan sinir en üstte, düşük basınçlı ven ortada, yüksek basınçlı arter en dipte, kemiğe en yakın yerde. Bu bir hafıza kancasıdır, ama fossa poplitea'da sıra gerçekten budur.
1. kat: Deri ve yüzeyel fasyada ne bulunur?
Deri kaldırıldığında yüzeyel fasyanın içinde iki tür yapı görülür: v. saphena parva'nın son bölümü ve diz arkasının derisine dağılan sinir dalları. Bunlar fossanın asıl içeriği sayılmaz; çatının üstünde dağılan ya da çatıyı delip içeri giren yüzeyel yapılardır.
V. saphena parva ayağın dış kenarından başlar, malleolus lateralis'in arkasından geçer ve baldırın arka orta hattında yükselir. Fossaya yaklaşınca fascia poplitea'yı deler, m. gastrocnemius'un iki başı arasından geçer ve v. poplitea'ya dökülür. Dökülme yeri kişiden kişiye değişebilir; sınav yine de "v. saphena parva nereye açılır?" sorusunun cevabını v. poplitea olarak bekler. Alt ekstremite yazısındaki kural burada da işe yarar: magna malleolus medialis'in önünden, parva malleolus lateralis'in arkasından geçer.
Diz arkasının derisini n. cutaneus femoris posterior'un uç dalları besler. Bu sinir uyluğun arkasında fascia lata'nın altında iner, fossa düzeyinde fasyayı delip deriye çıkar ve baldırın üst bölümüne kadar dağılır.
2. kat: Fascia poplitea çatıyı nasıl kapatır?
Çatının asıl katmanı fascia poplitea'dır: yukarıda uyluğun fascia lata'sının, aşağıda bacağın fascia cruris'inin devamı olan sıkı bir derin fasya. Esnemediği için bölgedeki bir şişlik dışarı doğru genişleyemez; bu tek özellik hem nabız muayenesini hem de bazı klinik tabloları açıklar.
İlk sonuç nabızdır. A. poplitea fossanın en derin yapısıdır ve üstünde gergin bir fasya vardır; diz düzken nabzı almak zordur. Muayenede hasta genellikle yüzükoyun yatırılır ve diz bükülür; fasya ile hamstring kasları gevşer, parmak uçları fossanın alt bölümünde derine bastırılarak arter hissedilir. Hemşirelik ve fizyoterapi öğrencisinin pratikte en çok kullanacağı bilgi budur: diz arkasında nabız, diz bükülerek aranır.
İkinci sonuç ağrıdır. Fossada bir apse ya da kitle geliştiğinde fasya genişlemeye izin vermez ve ağrı şiddetli olur. Aynı fasya, genişleyen bir arterin basıncını da içeriye, çevresindeki yapılara yönlendirir; bu konuya arter katında döneceğiz.
3. kat: Dört kenarı hangi kaslar çizer?
Fossa poplitea'nın üst iki kenarını uyluktan inen hamstring kasları, alt iki kenarını baldırdan çıkan m. gastrocnemius'un iki başı oluşturur. Kenarları ezberlemenin kısa yolu kasların yönünü izlemektir: üstteki kaslar dize yaklaşırken birbirinden ayrılır, alttaki iki baş dizden uzaklaştıkça birleşir.
- Üst-iç kenar: m. semimembranosus; ince tendonuyla m. semitendinosus onun üzerinde uzanır.
- Üst-dış kenar: m. biceps femoris ve tendonu.
- Alt-iç kenar: m. gastrocnemius'un caput mediale'si.
- Alt-dış kenar: m. gastrocnemius'un caput laterale'si ve onun derininde m. plantaris.
Sınav bu listeyi tersinden sorar: "Aşağıdakilerden hangisi fossa poplitea'nın sınırlarına katılmaz?" Bu soruda m. popliteus güçlü bir çeldiricidir. Adı bölgeyle aynı olduğu için kenar sanılır; oysa m. popliteus kenarda değil, tabandadır. İkinci tuzak m. plantaris'tir: küçük olduğu için unutulur, ama alt-dış kenarı caput laterale ile paylaşır. Hamstring kaslarının uyluktaki başlangıçlarını ve hangi başın hamstring sayılmadığını uyluk yazısında bulursunuz.
4. kat: Yağ ve lenf nodları neyi saklar?
Fasya kaldırıldığında içerik hemen görünmez, çünkü fossanın büyük bölümünü dolduran yağ dokusu damarları ve sinirleri örter. Diseksiyonda bu yağ dikkatle temizlenir; içinde popliteal lenf nodları ve diz eklemine giden ince dallar saklanır.
Nodi poplitei birkaç küçük noddan oluşur. Yüzeyel olanı v. saphena parva'nın v. poplitea'ya döküldüğü yerin yakınında durur; derin olanlar damarlar boyunca dizilir ve biri arterle eklem kapsülü arasında, en dipte yer alır. Bu nodlar üç bölgenin lenfini alır: topuk ve ayağın dış kenarından v. saphena parva'ya eşlik ederek gelen yüzeyel lenf damarları, bacağın derin lenf damarları ve diz eklemi. Efferentleri v. femoralis boyunca yükselir ve derin inguinal nodlara gider.
Sınav burada bir eşleme sorar. Topuktaki ya da ayağın dış kenarındaki bir enfeksiyon önce diz arkasındaki nodları büyütür; ayağın iç kenarından başlayan yüzeyel lenf ise v. saphena magna'ya eşlik eder ve doğrudan yüzeyel inguinal nodlara gider. Alt ekstremitenin lenf yolunu bütün haliyle lenfatik sistem yazısında tabloya döktüm.
Yağın içinden geçen ince dallardan biri n. obturatorius'un diz eklemine giden dalıdır. A. poplitea'ya eşlik ederek fossaya iner ve lig. popliteum obliquum'u delip eklem kapsülüne ulaşır. Kalça hastalığında ağrının dize yansımasını bu dalla açıklayan bağlantıyı diz yazısında anlattım.
5. kat: Fossadaki iki sinir nereden girer, nereden çıkar?
N. tibialis ve n. fibularis communis, fossa poplitea'nın en yüzeyel ana yapılarıdır. İkisi de n. ischiadicus'un uç dalıdır ve damarların yüzeyinde seyreder. N. ischiadicus çoğunlukla fossanın üst köşesinde ikiye ayrılır; ancak bölünme daha yukarıda da olabilir.
N. tibialis fossayı yukarıdan aşağıya, ortasından geçer. Üst bölümde damarların dış yanındadır, ortada onların yüzeyinden geçer, alt bölümde iç yanlarına geçer; yani damarları yüzeyden ve dıştan içe doğru çaprazlar. Fossada verdiği dallar şunlardır:
- m. gastrocnemius'un iki başına, m. plantaris'e, m. soleus'a ve m. popliteus'a kas dalları,
- n. cutaneus surae medialis: m. gastrocnemius'un iki başı arasında derin fasyanın altında iner, baldırın ortasında fasyayı delip deriye çıkar,
- diz eklemine eklem dalları.
N. tibialis fossayı alt köşeden, damarlarla birlikte m. gastrocnemius'un iki başı arasından terk eder ve m. soleus'un tendinöz kemerinin altından arka bölmenin derin katına girer. Oradaki seyrini bacak yazısında bulursunuz.
N. fibularis communis bambaşka bir yol izler. Üst köşede ayrıldıktan sonra m. biceps femoris'in iç kenarını ve tendonunu izleyerek üst-dış kenar boyunca iner, fossayı dış köşeden terk eder, m. gastrocnemius'un caput laterale'sinin yüzeyinden geçer ve caput fibulae'nin arkasından collum fibulae'yi sarar. Fossadaki dalları n. cutaneus surae lateralis, r. communicans fibularis ve eklem dallarıdır. R. communicans fibularis çoğu kişide n. cutaneus surae medialis'e katılır ve n. suralis bu birleşmeden oluşur.
Peki bu yol sınavda neden bu kadar önemli? Collum fibulae'de sinir kemiğin üzerinde, deri altında dolanır. Fibula boynu kırığı ya da bu noktaya baskı yapan sıkı bir alçı siniri zedeleyebilir ve sonuç düşük ayaktır. Bulguların tamamını alt ekstremite yazısındaki yürüyüş tablosunda bulursunuz.
6. kat: V. poplitea arterle sinirin arasında nasıl yer değiştirir?
V. poplitea, fossanın her düzeyinde n. tibialis ile a. poplitea'nın arasında, arterin hemen yüzeyinde durur. M. popliteus'un alt kenarında aa. tibiales'e eşlik eden venlerin birleşmesiyle oluşur, fossa boyunca yükselir ve hiatus adductorius'tan geçerken v. femoralis adını alır.
Venin artere göre konumu yükseldikçe değişir: alt bölümde arterin iç yanında, m. gastrocnemius'un iki başı arasında arterin tam yüzeyinde, dizin üstünde ise arka-dış yanındadır. Arterle aynı sıkı fibröz kılıf içinde seyreder. Aldığı venler v. saphena parva, genikular venler ve baldır kaslarının venleridir.
Bu dönüş sınavda tek cümleye iner: yüzeyden derine sinir-ven-arter sırası fossanın her yerinde aynıdır, değişen yalnız ven ile sinirin artere göre iç-dış konumudur. İçten dışa "arter, ven, n. tibialis" listesi bu yüzden fossanın üst bölümünü anlatır; alt bölümde ven ve sinir arterin iç yanına geçer.
7. kat: A. poplitea hangi dalları verir, nerede sonlanır?
A. poplitea, a. femoralis'in hiatus adductorius'tan sonraki devamı ve fossa poplitea'nın en derin yapısıdır. Fossayı yukarı-içten aşağı-dışa doğru eğik geçer ve m. popliteus'un alt kenarında a. tibialis anterior ile a. tibialis posterior'a ayrılarak sonlanır.
Önündeki yapılar yukarıdan aşağıya fossanın tabanıyla aynıdır: femurun facies poplitea'sı (araya ince bir yağ katmanı girer), eklem kapsülünün arka yüzü ile lig. popliteum obliquum ve m. popliteus'u örten fasya. Arterin kemiğe bu kadar yakın seyretmesi iki yaralanmayı açıklar. Femurun suprakondiler kırığında alttaki parça m. gastrocnemius'un çekmesiyle arkaya döner ve artere batabilir; diz çıkığında da arter gerilerek yırtılabilir.
| Dal grubu | Dallar | Gittiği yer |
|---|---|---|
| Üst kas dalları | birkaç dal | hamstring kaslarının alt bölümü ve m. adductor magnus; a. profunda femoris dallarıyla anastomoz |
| Aa. surales | genellikle iki dal | m. gastrocnemius, m. soleus, m. plantaris |
| Üst genikular | a. superior medialis genus, a. superior lateralis genus | femur kondillerinin üstünden öne dolanır, rete articulare genus'a katılır |
| Orta genikular | a. media genus | lig. popliteum obliquum'u deler; çapraz bağlar ve sinovyal zar |
| Alt genikular | a. inferior medialis genus, a. inferior lateralis genus | tibia kondillerinin çevresinden öne dolanır, rete articulare genus'a katılır |
| Uç dallar | a. tibialis anterior, a. tibialis posterior | m. popliteus'un alt kenarında ayrılır; ön bölme ve arka bölme |
Genikular dalların diz çevresinde kurduğu anastomoz ağını ve a. media genus'un bu ağa neden katılmadığını diz yazısında anlattım. Damar cerrahisi kaynakları arka uç dalın ilk bölümünü truncus tibiofibularis (tibioperoneal gövde) diye ayrıca adlandırır; anatomi sınavı aynı noktayı "a. tibialis posterior'un ilk büyük dalı a. fibularis" olarak sorar.
Kliniğe uzanan bir bilgi de sınava girer: a. poplitea anevrizması periferik arter anevrizmalarının büyük çoğunluğunu, bir derlemeye göre yaklaşık %85'ini oluşturur ve sık sık karın aortu anevrizmasıyla birlikte görülür (StatPearls, Peripheral Aneurysm). Fascia poplitea esnemediği için genişleyen arter çevresine bastırır; yüzeyde yatan n. tibialis bu basıncın ilk hedefidir.
8. kat: Kemiğe ulaşınca tabanda ne görülür?
Fossanın tabanı yukarıdan aşağıya üç parçadır: femurun facies poplitea'sı, diz eklem kapsülünün arka yüzü ile onu güçlendiren lig. popliteum obliquum ve en altta m. popliteus ile fasyası. A. poplitea bu tabana yaslanarak iner; tabanı bilen, arterin ön komşularını da bilmiş olur.
Lig. popliteum obliquum, m. semimembranosus tendonunun kapsülün arka yüzünde yukarı-dışa doğru uzanan bir uzantısıdır; a. media genus onu delerek eklemin içine ulaşır. M. popliteus tabanın alt bölümünü kaplar ve dizin kilidini açan kas olarak sorulur. Fossanın iç tarafında, m. gastrocnemius'un caput mediale'si ile m. semimembranosus arasındaki bursa sıklıkla eklem boşluğuyla bağlantılıdır. Eklem sıvısı bu bursaya geçip onu genişletince Baker kisti (popliteal kist) ortaya çıkar. Yırtılan bir Baker kisti baldırda şişlik ve ağrıyla derin ven trombozunu taklit edebilir.
Sekiz kat tek bakışta şöyle görünür:
Sınav fossa poplitea'yı hangi kalıplarla sorar?
Fossa poplitea soruları yedi kalıpta toplanabilir ve hepsi bir derinlik, sınır ya da yol bilgisine dayanır. Kurulda pratik sınav masasında, TUS'ta klinik bir soru kökünün içinde, fizyoterapi ve hemşirelikte muayene bilgisi olarak karşınıza çıkar.
- Derinlik sırası: "En yüzeyel ya da en derin yapı hangisidir?" Cevap n. tibialis ya da a. poplitea'dır.
- Sınır kası: "Hangisi sınırlara katılmaz?" Güçlü çeldirici m. popliteus'tur.
- Arterin sonlanması: "A. poplitea nerede, hangi dallara ayrılır?" M. popliteus'un alt kenarında; a. tibialis anterior ve a. tibialis posterior.
- Kırık-yapı eşlemesi: Suprakondiler femur kırığında a. poplitea, collum fibulae kırığında n. fibularis communis ve düşük ayak.
- Ven sonlanması: V. saphena parva'nın açıldığı ven, yani v. poplitea.
- Lenf yolu: Topukta ya da ayağın dış kenarındaki bir enfeksiyonda ilk büyüyen nod grubu, yani nodi poplitei.
- Muayene: Popliteal nabzın hangi pozisyonda alındığı ve nedeni.
Pratik sınavda iğnenin durabileceği yerler de bu katlardan çıkar: fossanın ortasındaki en yüzeyel kalın sinir, biceps tendonunu izleyen ince sinir, en dipte kemiğe yaslanan arter, kenarı yapan kas ya da tabandaki m. popliteus. Tıp öğrencisi için bu bölge alt ekstremite kurulunun damar-sinir dersidir. Fizyoterapi öğrencisi aynı bilgiyi palpasyon ve sinir yaralanması üzerinden, hemşirelik öğrencisi nabız noktası olarak kullanır.
Kendi dizinizde beş dakikalık kontrol
Fossa poplitea'nın kenarlarını ve bir sinirini kendi bedeninizde elle bulabilirsiniz. Bir sandalyeye oturup dizinizi yarıya kadar bükün, topuğunuzu yere bastırıp geriye doğru çekin. Hamstring kasları kasılır ve tendonları diz arkasının iki yanında belirginleşir.
- Dış kenarda tek ve kalın bir tendon hissedersiniz: m. biceps femoris. Aşağı doğru izlerseniz caput fibulae'ye varırsınız.
- İç kenarda iki yapı vardır: ince ve yüzeyde olanı m. semitendinosus'un tendonu, onun derininde daha geniş olanı m. semimembranosus.
- Caput fibulae'nin hemen altında, fibula boynunda parmağınızı hafifçe ileri geri kaydırın; n. fibularis communis parmağın altında ince bir kordon gibi yuvarlanır. Bastırmayın.
- Nabız için bir arkadaşınızı yüzükoyun yatırın, dizini bükün ve iki elin parmak uçlarıyla fossanın alt bölümünde derine bastırın; nabız en iyi orada hissedilir.
Masa başında bu sırayı kâğıda dökün: önce eşkenar dörtgen ve dört kenar, sonra üstüne sinir-ven-arter dizilimi, en son arterin dalları ve lenf yolu. Her katı bir karta yazıp aralıklı tekrarla dönerseniz kurul haftasında sıra karışmaz. Alt ekstremiteyi videoyla bütün olarak çalışmak isteyen tıp 1-2 öğrencisi Tıp 1-2 Kaslar paketine, fizyoterapi öğrencisi FZT 1-2 Kemik-Eklem-Kas paketine, sınav haftasındaki öğrenci komite/vize paketlerine bakabilir. TUS adayı için yöntemi TUS anatomi rehberinde, konu anlatımını TUS Paketi sayfasında bulursunuz. Karar vermeden önce anlatım dilini görmek isterseniz ücretsiz demo paketi izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Fossa poplitea neresidir ve sınırları nelerdir?
Fossa poplitea, dizin arkasında kalan eşkenar dörtgen biçimli bölgedir. Üst-iç kenarını m. semimembranosus ve m. semitendinosus, üst-dış kenarını m. biceps femoris, alt-iç kenarını m. gastrocnemius'un caput mediale'si, alt-dış kenarını gastrocnemius'un caput laterale'si ve m. plantaris çizer. Çatısı deri ve fascia poplitea, tabanı femurun facies poplitea'sı, eklem kapsülü ile lig. popliteum obliquum ve m. popliteus'tur.
Fossa poplitea içindeki yapılar nelerdir?
Ana içerik a. poplitea, v. poplitea, n. tibialis ve n. fibularis communis'tir. Bunlara v. saphena parva'nın son bölümü, deri sinirlerinin dalları, popliteal lenf nodları, n. obturatorius'un eklem dalı ve bölgeyi dolduran yağ eşlik eder. Yüzeyden derine sıra sinir, ven, arter şeklindedir; a. poplitea en derindeki yapıdır.
A. poplitea dalları nelerdir?
A. poplitea kas dalları, aa. surales ve beş genikular arter (a. superior medialis ve lateralis genus, a. media genus, a. inferior medialis ve lateralis genus) verir. M. popliteus'un alt kenarında a. tibialis anterior ile a. tibialis posterior'a ayrılarak sonlanır. Genikular arterler diz çevresindeki anastomoz ağına katılır; a. media genus ise kapsülü delerek eklemin içine gider.
Popliteal nabız neden diz bükülerek alınır?
A. poplitea fossa poplitea'nın en derin yapısıdır ve üzerini gergin fascia poplitea örter. Diz büküldüğünde fasya ve hamstring kasları gevşer; parmak uçları fossanın alt bölümünde derine inebilir ve arter kemiğe karşı bastırılarak hissedilir. Muayene çoğunlukla hasta yüzükoyun yatarken, diz bükülü konumda yapılır.