Uyluk kasları kitapta yirmi satırı bulur ve satırların çoğu aynı yerde biter: femurun arka yüzündeki pürüzlü çizgide. Listeyi baştan sona ezberleyen öğrenci sınavda "linea aspera'ya yapışmayan kas hangisidir" sorusunda durur, çünkü çizgiyi hiç görmemiştir; kasları bölme bölme ezberlemiş, kemiği ayrı bir bölüm sanmıştır.
Oysa uyluk kemikten dışa doğru okunduğunda liste kısalır. Femurun arka yüzündeki tek çizgi iki dudağa ayrılır; iki septum bu dudaklara yapışıp uyluğu üç bölmeye böler ve her bölmenin kasları kendi dudağına tutunur. Bu yazı uyluğu o çizgiden başlayarak çalışır. Kompartman-sinir kuralını ve kuralı bozan kasları alt ekstremite yazısında, femurun üst ucunu ve apofizleri kalça yazısında, patellayı ve pes anserinus'u diz yazısında anlattım; burada onları tekrar etmeyip yerini gösteriyorum.
Uyluk anatomisi nedir, bölge nerede başlar ve biter?
Uyluk (femur bölgesi), kalça eklemi ile diz eklemi arasında kalan, tek kemiği femur olan alt ekstremite parçasıdır. Önde ligamentum inguinale, arkada sulcus glutealis ile başlar; diz eklemi hizasında biter. Uyluğu saran kalın fasyaya fascia lata denir; bu fasyadan femura inen iki bölme perdesi, yani septum intermusculare laterale ve mediale, kasları ön, medial ve arka bölmeye ayırır.
Fascia lata'nın kendisi de sınav malzemesidir. Dış yanda kalınlaşarak tractus iliotibialis'i oluşturur; bu bant crista iliaca'dan tibianın lateral kondiline uzanır ve m. tensor fasciae latae ile m. gluteus maximus'un büyük bölümü kemiğe değil bu banda yapışır. Ön yüzde, tuberculum pubicum'un birkaç santimetre altında, fasyada hiatus saphenus adlı bir açıklık vardır; v. saphena magna buradan derine dalıp v. femoralis'e katılır. Alt ekstremite yazısındaki "magna önden, parva arkadan" kuralını burada tekrar etmiyorum.
Linea aspera'ya hangi kaslar yapışır?
Linea aspera, femur gövdesinin arka yüzü boyunca uzanan iki dudaklı pürüzlü çizgidir; uyluk kaslarının büyük bölümü ya bu çizgiden başlar ya da burada biter. Lateral dudak yukarıda tuberositas glutea olarak sürer; medial dudak yukarıda linea intertrochanterica'ya doğru kıvrılır ve ikisinin arasından trochanter minor'un tabanına giden ara sırt linea pectinea'dır. Aşağıda iki dudak birbirinden ayrılıp linea supracondylaris medialis ve lateralis olarak kondillere iner. Bu yüzden femurun arkası bölgenin haritasıdır.
Lateral dudağa ön bölmeden m. vastus lateralis, arka bölmeden m. biceps femoris'in kısa başı tutunur; tuberositas glutea m. gluteus maximus'un derin liflerinindir. Medial dudağa ön bölmeden m. vastus medialis, medial bölmeden m. adductor longus, m. adductor brevis ve m. adductor magnus'un adduktör kısmı yapışır; linea pectinea m. pectineus'undur. Septum laterale lateral dudağa, septum mediale medial dudağa yapışır; dudak bölmeyi değil bölme sınırını verir. Lateral dudakta septumun önünde vastus lateralis, arkasında biceps'in kısa başı; medial dudakta septumun önünde vastus medialis, arkasında adduktörler durur.
Sınavın sevdiği soru bu haritanın boş kalan yerinden gelir: quadriceps'in dört başından ikisi linea aspera'ya yapışmaz. M. rectus femoris femura hiç dokunmaz, kalça kemiğinden gelir; m. vastus intermedius femurdan başlar ama çizgiden değil, gövdenin ön ve lateral yüzünden. "Linea aspera'ya yapışmayan vastus" sorusunun cevabı bu yüzden intermedius'tur.
Çizgi kırık sorusunu da çözer. Ortopedi kaynakları femur cisim kırığını trokanter minörün beş santimetre altından adduktor tüberküle kadar olan kırıklar olarak tanımlar (TOTBİD Dergisi, Femur Cisim Kırıkları). Kırığın üstünde kalan parçada hangi kasların yapışması kaldıysa parça o yöne gider: üst üçte bir kırığında proksimal parça m. iliopsoas ile bükülür, m. gluteus medius ve minimus ile abduksiyona, kısa dış rotatörlerle dış rotasyona gider; distal parçayı adduktörler içe, hamstringler ve quadriceps yukarı çeker. Suprakondiler kırıkta ise distal parçayı m. gastrocnemius'un iki başı arkaya döndürür ve a. poplitea'yı sıkıştırabilir. Deformiteyi ezberlemek yerine yapışma yerini bilen öğrenci yönü kendisi üretir.
Ön bölme: m. quadriceps femoris neden dört kas gibi çalışılır?
Uyluğun ön bölmesinde m. sartorius, m. quadriceps femoris'in dört başı ve m. articularis genus bulunur; bölmenin siniri n. femoralis, arteri a. femoralis'tir. M. iliopsoas ile m. pectineus bazı kitaplarda bu bölmeye eklenir; ikisi de trigonum femorale'nin tabanını döşer ama m. pectineus'un asıl komşuluğu adduktörlerledir.
Quadriceps'in dört başı ortak bir tendonla patellaya, oradan lig. patellae ile tuberositas tibiae'ye gider; ancak başlangıçları farklıdır ve sınav farklılığı sorar. M. rectus femoris iki başla kalça kemiğinden başlar: düz baş spina iliaca anterior inferior'dan, yansıyan baş acetabulum'un üst kenarındaki oluktan. Dört baş içinde kalça eklemini geçen tek kas odur; bu yüzden hem kalçayı büker hem dizi açar ve topa vuran bacağın kasıdır. Üç vastus femurdan başlar: lateralis ve medialis linea aspera'nın iki dudağından, intermedius gövdenin ön yüzünden. M. vastus medialis'in alt liflerinin patellayı içe çekmesini ve patella refleksinin segmentini diz yazısında anlattım.
M. articularis genus, vastus intermedius'un derininde kalan birkaç demet liftir; diz ekstansiyonunda eklem kapsülünü ve bursa suprapatellaris'i yukarı çekip sıkışmasını önler. Küçük olduğu için atlanır, "quadriceps'in derininde kalan ve kapsüle yapışan kas" sorusu olarak geri gelir.
M. sartorius bölmenin en yüzeyel ve vücudun en uzun kasıdır. Spina iliaca anterior superior'dan başlar, uyluğu çaprazlayarak dizin iç yüzüne iner ve pes anserinus'ta tibiaya yapışır. Kalçayı büker, abduksiyona ve dış rotasyona götürür, dizi büker; bu dört hareket bir arada terzinin bağdaş kurma pozisyonudur, adı da buradan gelir. Sınavda iki kimliği vardır: trigonum femorale'nin lateral kenarı ve canalis adductorius'un çatısını örten kas.
N. femoralis, ligamentum inguinale'nin hemen altında ön ve arka bölüme ayrılır. Ön bölüm m. sartorius ile m. pectineus'u ve uyluk ön yüzünün deri dallarını verir; arka bölüm üç vastus'u ve m. rectus femoris'i, yani quadriceps'in dört başını, bir de sinirin en uzun dalı olan n. saphenus'u verir. N. saphenus'un canalis adductorius'tan çıkıp diz iç yüzüne ve bacağın iç yüzüne indiğini alt ekstremite yazısındaki dört durakta anlattım.
Medial bölme: adduktörler pubisten femura hangi sırayla iner?
Uyluğun medial bölmesinde m. pectineus, m. adductor longus, m. adductor brevis, m. adductor magnus, m. gracilis ve m. obturatorius externus bulunur; bölmenin siniri n. obturatorius, arteri a. obturatoria ile a. profunda femoris'in dallarıdır. Kasların hepsi os pubis ya da os ischii'den başlar; üç adduktör linea aspera'nın medial dudağına, m. pectineus onun üstündeki linea pectinea'ya iner.
Başlangıç sırası pubiste önden arkaya okunur: m. pectineus (pecten ossis pubis), m. adductor longus (corpus ossis pubis), m. adductor brevis (corpus ve ramus inferior) ve m. adductor magnus (ramus inferior, ramus ossis ischii ve tuber ischiadicum). Femurdaki bitiş sırası ise yukarıdan aşağıya pectineus (linea pectinea), brevis (linea pectinea'nın alt ucu ve medial dudağın üst bölümü), longus (medial dudağın orta üçte biri) ve magnus (medial dudağın tamamı ile linea supracondylaris medialis) biçimindedir. Longus ile brevis femurda yer değiştirir; pubiste önde başlayan longus, femurda brevis'in altına iner ve sınav bu çaprazı sorar. M. adductor longus en öndedir ve trigonum femorale'nin medial kenarını yapar; m. adductor brevis onun arkasında, n. obturatorius'un ön dalı ile arka dalı arasında yatar. "N. obturatorius'un iki dalı arasında kalan kas" sorusunun cevabı brevis'tir.
M. adductor magnus bölmenin en büyük kasıdır ve iki kas gibi davranır. Adduktör kısmı ramus inferior'dan gelip medial dudağa yapışır, n. obturatorius'tan sinir alır; hamstring kısmı tuber ischiadicum'dan gelip femurun medial epikondilinin üstündeki tuberculum adductorium'a yapışır, n. ischiadicus'un tibial bölümünden sinir alır. İki kısmın yapışma yerleri arasında kalan açıklık hiatus adductorius'tur; a. ve v. femoralis burada uyluğun önünden arkasına geçip a. ve v. poplitea adını alır. Kuralı bozan bu iki sinirli kası alt ekstremite yazısında listeledim; burada yalnız neden bozduğunu görüyorsunuz.
M. gracilis bölmenin en yüzeyel ve en medial kasıdır; corpus ossis pubis'ten başlayıp pes anserinus'a yapışır. Adduktörler içinde diz eklemini geçen tek kas odur; bu yüzden "diz fleksiyonuna katılan adduktör" sorusunda cevap gracilis'tir. M. obturatorius externus ise foramen obturatum'un dış yüzünden fossa trochanterica'ya gider; adduksiyon yapmaz, kalçayı dışa döndürür, ama n. obturatorius'tan sinir aldığı için medial bölmeye sayılır. Kalça yazısındaki kısa dış rotatörler listesinde bu kasın yerini bulabilirsiniz.
Arka bölme: hamstring hangi kaslardır, hangisi hamstring değildir?
Hamstring kasları, tuber ischiadicum'dan başlayıp diz eklemini geçerek tibia ya da fibulaya yapışan ve n. ischiadicus'un tibial bölümünden sinir alan üç kastır: m. semitendinosus, m. semimembranosus ve m. biceps femoris'in uzun başı. Tanımın üç şartı vardır; tuber ischiadicum, iki eklem, tibial sinir. Şartlardan birini sağlamayan kas arka bölmede olsa da hamstring sayılmaz.
Sağlamayan iki kas vardır ve ikisi de sınavdadır. M. biceps femoris'in kısa başı linea aspera'nın lateral dudağından başlar, yalnız dizi geçer ve n. ischiadicus'un fibular bölümünden sinir alır; üç şartın üçünü de bozar. M. adductor magnus'un hamstring kısmı tuber ischiadicum'dan başlar ve tibial sinirden gelir ama dizi geçmez, tuberculum adductorium'da biter. Bu yüzden anatomi kitapları onu "hamstring benzeri" diye anar.
Üç hamstringin bitiş yerleri de bir sıra verir. M. semitendinosus, adının söylediği gibi yarısı tendon olan ince kastır ve pes anserinus'ta tibianın iç yüzüne yapışır; m. semimembranosus, yarısı zar biçiminde olan kalın kastır ve tibianın medial kondilinin arkasına yapışıp bir uzantısıyla dizin arkasındaki lig. popliteum obliquum'u oluşturur; m. biceps femoris caput fibulae'ye yapışır. Dizin arkasında iç tarafta iki "semi", dış tarafta biceps vardır ve fossa poplitea'nın üst kenarlarını bu ikili çizer.
Tuber ischiadicum'da başlangıç düzeni de sorulur. M. semimembranosus tuberin üst dış yüzünden, m. semitendinosus ile biceps'in uzun başı ortak bir tendonla alt iç yüzünden başlar. Kalçayı açan ve dizi büken bu kaslar, koşuda ayak yere basmadan önce bacağı frenlerken en çok gerilir; hamstring yaralanmasının en sık başlangıca yakın kas-tendon bileşkesinde ve en çok m. biceps femoris'in uzun başında görülmesi bu yüzdendir; tuberden kopma daha seyrektir. N. ischiadicus bölmede m. biceps femoris'in uzun başının altında, m. adductor magnus'un üzerinde iner ve genellikle fossa poplitea'nın üst açısına yakın iki dala ayrılır; bölmenin arteri yoktur, kanı a. profunda femoris'in delici dallarından alır.
Uyluğun damarları, lenfi ve deri sinirleri hangi bölmeden geçer?
Uyluğun ana arteri a. femoralis'tir; ligamentum inguinale'nin altından girer, trigonum femorale ve canalis adductorius'u geçip hiatus adductorius'ta a. poplitea olur. Uyluğun kaslarını asıl besleyen ise onun en büyük dalı a. profunda femoris'tir. Ligamentin birkaç santimetre altında arka dış yüzden çıkar, m. adductor longus'un arkasına iner ve iki circumflexa ile üç delici dal verir; dördüncü delici dal arterin sonlanmasıdır. Delici dallar m. adductor magnus'u linea aspera yakınında delip arka bölmeye geçer; hamstringlerin kanı ve bölmeler arasındaki anastomoz bu deliklerden gelir.
A. femoralis'in kendi dalları yüzeyeldir ve sınav onları grup hâlinde sorar: a. epigastrica superficialis, a. circumflexa ilium superficialis, aa. pudendae externae ve canalis adductorius'ta ayrılan a. descendens genus. Femur başını besleyen a. circumflexa femoris medialis'i kalça yazısında, rete genus'u diz yazısında anlattım.
Lenf trigonum femorale'de toplanır. Nodi inguinales superficiales iki gruptur: ligamentum inguinale'ye paralel yatay grup karın alt duvarı, gluteal bölge, perine ve dış genital organların lenfini; v. saphena magna boyunca dizilen dikey grup alt ekstremitenin yüzeyel lenfini alır. Nodi inguinales profundi v. femoralis'in medialinde yatar; en üsttekine Cloquet ya da Rosenmüller düğümü denir ve canalis femoralis'in içinde oturur. Femoral herninin bu kanaldan çıktığını karın yazısında anlattım.
Deri sinirleri bölmelere paralel gider ve bir tabloya sığar:
| Uyluk yüzeyi | Deri siniri | Kaynağı |
|---|---|---|
| Ön ve iç yüz | rr. cutanei anteriores n. femoralis | n. femoralis (L2-L3) |
| Dış yüz | n. cutaneus femoris lateralis | plexus lumbalis (L2-L3), doğrudan |
| Trigonum femorale üzerindeki deri | r. femoralis n. genitofemoralis | n. genitofemoralis (L1-L2) |
| İç yüzün alt bölümü | r. cutaneus n. obturatorii | n. obturatorius (L2-L4) |
| Arka yüz | n. cutaneus femoris posterior | plexus sacralis (S1-S3) |
| Dizin iç yüzü ve bacağın iç yüzü | n. saphenus | n. femoralis |
Tablodaki tuzak dış yüzdür. N. cutaneus femoris lateralis n. femoralis'in dalı değildir, plexus lumbalis'ten doğrudan çıkar ve spina iliaca anterior superior'un hemen medialinde ligamentum inguinale'nin altından geçer. Dar kemer ya da uzun süre oturma siniri burada sıkıştırır; uyluğun dış yüzünde uyuşma ve yanma ile giden tabloya meralgia paraesthetica denir. Sınav bunu "uyluk dış yüzünde duyu kaybı, kas gücü normal" diye tarif eder; motor lifi olmayan sinir arandığında cevap odur. Dermatom düzeyinde ön yüz L2-L3, arka orta hat S2'dir; segment cetvelini omurga yazısında bulabilirsiniz.
Sınav uyluğu hangi kalıplarla sorar?
TUS uyluğu üç kalıpla sorar. Birincisi yapışma yeri kalıbıdır: "linea aspera'ya yapışmayan kas", "tuberculum adductorium'a yapışan kas", "pes anserinus'u oluşturan üç kas". İkincisi iki sinirli kas kalıbıdır: adductor magnus ve pectineus, bir de "n. obturatorius'un iki dalı arasında kalan kas" olarak brevis. Üçüncüsü geçiş kalıbıdır: hiatus adductorius'tan geçen yapı, canalis adductorius'ta bulunmayan yapı, n. cutaneus femoris lateralis'in ligamentum inguinale'yi geçtiği yer.
Tıp ve fizyoterapi birinci-ikinci sınıf kurulunda uyluk kas tablosu ağırlıklıdır: her kasın origo, insertio, sinir ve hareketi; pratik sınavda kadavra üzerinde m. sartorius, m. gracilis, m. adductor longus, m. vastus medialis, hiatus adductorius ve hamstringlerin gösterilmesi. Fizyoterapi öğrencisi için m. rectus femoris'in iki eklem geçmesi kas testi ve germe konusunun temelidir; dizi açarken kalçayı bükmesi, kas kısalığı testlerinde neden kalça pozisyonunun sabitlendiğini açıklar. Kas kartının nasıl kurulacağını fizyoterapi anatomi yazısında anlattım.
Hemşirelik ve sağlık bilimlerinde uyluk bir enjeksiyon bölgesidir: m. vastus lateralis'in uyluk dış yan yüzündeki orta üçte biri, özellikle bebeklerde kas içi enjeksiyonun tercih edilen yeridir; büyük damar ve sinir bölgede yüzeye çıkmaz. Ön yüzün ortası n. femoralis'in deri dalları ve v. saphena magna için, iç yüz a. femoralis için kaçınılan alanlardır; ayrıntı için hemşirelik anatomi yazısına bakabilirsiniz.
Uyluk için kaynak ve ders notu nereden bulunur?
Türkçe açık kaynak olarak Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri'ndeki "Anatomi – Alt Taraf Kasları" notu bölme bölme kas listesini verir; kırık tarafını görmek isteyen için TOTBİD Dergisi'nin femur cisim kırıkları derlemesi yeterlidir. Ancak PDF listesi bu yazının başındaki tuzağı üretir; kaslar femura bağlanmadan öğrenilirse yapışma sorusu boş kalır.
Uyluğu üç oturumda bitirin. Birinci oturumda femurun arka yüzünü boş kâğıda çizin: linea aspera, iki dudak, tuberositas glutea, linea pectinea, iki suprakondiler çizgi, tuberculum adductorium; her yapışma yerine kas adını yazın. İkinci oturumda üç bölmenin kaslarını origo-insertio-sinir-hareket düzeniyle çalışma kartlarına alın; hamstring tanımının üç şartını ve iki istisnayı ayrı karta yazın. Üçüncü oturumda damar-lenf-deri siniri tablosunu kurun ve alt ekstremite yazısındaki dört durakla birleştirin. Her oturumun sonunda kağıdı kapatıp femuru yeniden çizin; çizgi ezbersiz çıkıyorsa bölge oturmuştur.
Tıp ve diş fakültesi 1-2. sınıf kurulu için uyluk kaslarını tahtada bu düzenle işleyen ders Tıp 1-2 için Kaslar paketinde, fizyoterapi öğrencisi için fizyoterapi paketlerinde yer alır; kurul takvimine göre bölünmüş biçimi komite/vize paketlerinde bulunur. TUS adayı bölgeyi alt ekstremite bütünü içinde TUS paketinde çalışır. Anlatım biçimini görmek için önce ücretsiz demo paketine bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Uyluk kasları nelerdir?
Uyluk kasları üç bölmede toplanır. Ön bölmede m. sartorius, m. quadriceps femoris'in dört başı (rectus femoris, vastus lateralis, vastus medialis, vastus intermedius) ve m. articularis genus; medial bölmede m. pectineus, m. adductor longus, m. adductor brevis, m. adductor magnus, m. gracilis ve m. obturatorius externus; arka bölmede m. semitendinosus, m. semimembranosus ve m. biceps femoris bulunur. Ön bölmeyi n. femoralis, medial bölmeyi n. obturatorius, arka bölmeyi n. ischiadicus innerve eder.
Hamstring kasları hangileridir?
Hamstring kasları m. semitendinosus, m. semimembranosus ve m. biceps femoris'in uzun başıdır. Üçü de tuber ischiadicum'dan başlar, kalça ve diz eklemlerini geçer, n. ischiadicus'un tibial bölümünden sinir alır; kalçayı açar ve dizi bükerler. M. biceps femoris'in kısa başı linea aspera'dan başladığı ve fibular bölümden sinir aldığı için, m. adductor magnus'un hamstring kısmı da dizi geçmediği için tam hamstring sayılmaz.
Linea aspera nedir ve hangi kaslar yapışır?
Linea aspera femur gövdesinin arka yüzü boyunca uzanan iki dudaklı pürüzlü çizgidir. Lateral dudağına m. vastus lateralis ve m. biceps femoris'in kısa başı, medial dudağına m. vastus medialis, m. adductor longus, m. adductor brevis ve m. adductor magnus'un adduktör kısmı yapışır; yukarıdaki uzantıları olan tuberositas glutea'ya m. gluteus maximus, linea pectinea'ya m. pectineus tutunur. Uyluğun iki septum intermusculare'si de bu dudaklara yapışarak bölmeleri ayırır.
Uyluğun ön yüzünün duyusunu hangi sinir taşır?
Uyluğun ön ve iç yüzünün duyusunu n. femoralis'in ön deri dalları (rr. cutanei anteriores) taşır; en üstte trigonum femorale üzerindeki küçük alanı n. genitofemoralis'in femoral dalı alır. Dış yüz n. cutaneus femoris lateralis'e aittir; bu sinir n. femoralis'in dalı değil, plexus lumbalis'in doğrudan dalıdır ve ligamentum inguinale altında sıkışınca meralgia paraesthetica tablosu oluşur. Arka yüz n. cutaneus femoris posterior'undur.