Hipofiz nöroanatomi programında en az üç kez karşınıza çıkar. Kafa kemiklerini çalışırken sella turcica'nın içinde, diensefalonu çalışırken hipotalamusun altında, endokrin sistemde de hormonların başında. Üç dersin üç ayrı cümlesi bir araya gelmeyince basit görünen bir soru zorlaşır: hipofiz bezi beyinde mi?
Kısa cevap "hem evet hem hayır"dır. Hipofiz kafa boşluğunun içindedir ama beyin dokusunun altında, kemik bir çukurda ve dura mater'in örttüğü bir bölmede oturur. Bir yarısı beynin uzantısıdır, öbür yarısı ağzın tavanından gelmiş bir bez dokusudur. Bu yazı hipofizi oturduğu yerden okur: eyerin parçaları, bezin altı komşusu, iki lobu ve iki kökeni, kan yolu ve bu komşulukların sınavdaki karşılığı. Hipotalamusun hormonları nasıl yönettiğini diensefalon yazısında ayrıntılı anlattık; burada o bağlantının yalnız anatomik iskeleti var.
Hipofiz bezi nerede bulunur, beyinde mi?
Hipofiz bezi (hypophysis, glandula pituitaria), os sphenoidale'nin gövdesindeki sella turcica'nın ortasında, fossa hypophysialis adlı çukurda oturur. Kafa boşluğunun içinde, fossa cranii media'nın orta hattındadır. Beynin altında asılı durur, hipotalamusun tabanından inen hipofiz sapıyla (infundibulum) beyne bağlanır ve üstünü dura mater'in bir kıvrımı örter.
Hipofiz, hipotalamusun hemen altında duran, ön lobu bez dokusundan, arka lobu sinir dokusundan yapılmış bir endokrin bezdir. Kenhub onu bezelyeden biraz büyük bir yapı olarak tarif eder; Wikipedia yetişkinde yüksekliğini 5,3-7,0 mm aralığında verir. Bu küçük yapı kafa tabanının tam ortasında, görme yolunun, büyük bir arterin ve göz hareket sinirlerinin buluştuğu bir kavşakta durur.
Aramalarda "hipofiz bezi ara beyinde mi, orta beyinde mi?" soruları da geçer. Orta beyinle (mesencephalon) ilgisi yoktur. Ara beyinle (diencephalon) ilişkisi yarımdır: arka lob ve sap, diensefalonun tabanından aşağı uzanan sinir dokusudur; ön lob ise beyin dokusu değildir, gelişim sırasında ağız boşluğunun tavanından yukarı yükselen bir cepten oluşur. Bazı Türkçe ders kitapları hipofizi diensefalonun bölümleri arasında sayar. Sınavın sorduğu ayrım ise lob düzeyindedir; embriyolojisi aşağıda ayrı başlıkta.
Sella turcica nedir, içinde ne var?
Sella turcica, os sphenoidale'nin gövdesinin üst yüzündeki eyer biçimli kemik çukurdur; adı Latincede "Türk eyeri" demektir. Eyerin oturağı olan fossa hypophysialis hipofizi taşır. Önünde tuberculum sellae, arkasında dorsum sellae yükselir. Çukurun üstünü diaphragma sellae kapatır; içinde bez ve bezin önünden ve arkasından geçen küçük venöz sinüsler bulunur.
Eyerin parçaları önden arkaya şöyle sıralanır:
- Tuberculum sellae: oturağın ön kenarındaki kemik kabartıdır. Önündeki enine oluk (sulcus prechiasmaticus, eski adıyla sulcus chiasmatis) iki canalis opticus'u birbirine bağlar. Adına rağmen chiasma opticum bu oluğa oturmaz; oluğun arkasında ve üstünde, diaphragma sellae'nin üzerindeki sıvı dolu boşlukta (cisterna chiasmatica) durur.
- Fossa hypophysialis: eyerin en derin kısmı, bezin yatağıdır. "Fossa hypophysialis hangi kemikte?" sorusunun cevabı os sphenoidale'dir.
- Dorsum sellae: oturağın arka duvarıdır. Aşağıda clivus ile devam eder, üst köşeleri processus clinoidei posteriores'i yapar.
- Processus clinoidei anteriores: ala minor'dan uzanan iki çıkıntıdır. Arkadaki iki çıkıntıyla birlikte eyerin dört köşesini oluşturur.
Kuru kafada bu çıkıntıları bulmanın sırasını kafatası anatomisi yazısında anlattık. Aramalarda sık geçen "sella turcica sadece Türklerde mi var?" sorusunun cevabı hayırdır. Ad yapının biçiminden gelir: önü ve arkası yükselen, ortası çukur kemik yüzey anatomistlere bir eyeri hatırlatmıştır. Sella turcica her insanın os sphenoidale'sinde bulunur.
Hipofizin altı komşusu nelerdir?
Hipofizin altı yönde komşusu vardır: üstte diaphragma sellae ve onun üzerinde chiasma opticum ile hipotalamus, altta ve önde sinus sphenoidalis, iki yanda birer sinus cavernosus, önde tuberculum sellae, arkada dorsum sellae ve onun ardında a. basilaris ile pons. Bezin kitle bulguları da cerrahi yolu da bu listeden okunur.
- Üst: Sella'nın tavanı diaphragma sellae'dir, yani dura mater'in yuvarlak ve yatay bir kıvrımı. Ortasındaki delikten infundibulum geçer. Zarın üstünde önde chiasma opticum, onun arkasında ve yukarısında hipotalamus ile üçüncü ventrikülün tabanı vardır. Kenhub chiasma'yı bezin ön-üst komşusu olarak verir.
- Alt: Sella'nın tabanı sinus sphenoidalis'in tavanıdır ve ikisini ayıran kemik ince olabilir. Kenhub sinüsü bezin ön-altına, TeachMeAnatomy hem önüne hem altına yerleştirir; ikisi aynı ilişkiyi anlatır, çünkü sinüs sella'nın altından öne doğru uzanır.
- Sağ yan: Sella'nın yanında sinus cavernosus bulunur. İçinden a. carotis interna ve n. abducens geçer; lateral duvarında yukarıdan aşağıya n. oculomotorius, n. trochlearis, n. ophthalmicus (V1) ve n. maxillaris (V2) yer alır. Bezle sinüs arasında kemik yoktur, dural bir duvar vardır.
- Sol yan: Aynı düzen karşı tarafta aynalanmış olarak tekrarlanır. İki sinüs, bezin önünden ve arkasından geçen sinus intercavernosi ile birbirine bağlanır.
- Ön: Tuberculum sellae ve bezin önünden geçen sinus intercavernosus anterior. Ön-altta sinus sphenoidalis'in ön kısmı.
- Arka: Dorsum sellae ve onun önünde sinus intercavernosus posterior. Kemiğin ardında, clivus üzerinde a. basilaris ve pons durur.
Komşuluğu iki kesitte görmek akılda tutmayı kolaylaştırır: yandan bakış ön-arka ve üst-alt ilişkisini, önden bakış iki yandaki sinüsleri gösterir.
Sinus intercavernosi'nin kurduğu halkanın ve sinus cavernosus'un öbür bağlantılarının ayrıntısı beyin zarları yazısında. N. abducens'in duvarda değil sinüsün içinde yürümesinin klinik anlamını da n. abducens yazısında anlattık.
Hipofiz büyürse ilk hangi komşuya dokunur?
Hipofizden gelişen kitleler çoğunlukla yukarı, sella'nın üstündeki boşluğa doğru uzanır. Bu yolda ilk karşılaşılan sinir yapısı chiasma opticum'dur ve ona alttan gelen baskı iki gözün dış görme alanlarını birlikte karartır: bitemporal hemianopsi. Yana uzanan kitle sinus cavernosus'a, aşağı uzanan kitle sinus sphenoidalis'e doğru ilerler.
Komşu listesini bir bulgu listesine çevirmek için her yönü ayrı düşünün:
- Yukarı: Chiasma'da çaprazlaşan lifler retinanın nazal yarılarından gelir ve iki gözün dış (temporal) görme alanını taşır. Alttan ve ortadan gelen baskı önce bu lifleri keser. Wikipedia'nın sella turcica maddesi hipofiz tümörlerinin çoğunlukla bu yukarı yolu izlediğini yazar. Görme yolları yazısında chiasma'ya üstten bastıran kraniofaringiyomun da aynı tabloyu verebileceğini anlattık.
- Yana: Sinus cavernosus'a uzanan kitle sinüsün içindeki ve duvarındaki yapılara yaklaşır. Göz hareket sinirleri (III, IV, VI) etkilenirse çift görme, V1 ile V2 etkilenirse alın ve yanak derisinde duyu değişikliği beklenir. Kenhub büyük prolaktinomaların kitle etkileri arasında baş ağrısı, görme değişikliği ve kranial sinir felçlerini sayar.
- Aşağı: Sella tabanı sinus sphenoidalis'in tavanı olduğu için aşağı büyüyen kitle bu sinüse doğru ilerler. Wikipedia büyük adenomların os sphenoidale'yi yeniden biçimlendirip sella'nın şeklini değiştirebildiğini not eder.
- Sap: Kitle hipofiz sapına bastırırsa hipotalamustan ön loba inen dopamin akışı kesilir. Prolaktin salgısı esas olarak hipotalamusun dopaminle yaptığı baskıyla denetlenir; baskı kalkınca prolaktin yükselir.
Sap maddesi sınavın sevdiği bir tuzaktır: kanda prolaktin yüksekliği her zaman prolaktin salgılayan bir tümör demek değildir. Hormon salgılamayan ama sapı sıkıştıran bir kitle de dopamin yolunu keserek aynı yüksekliği doğurabilir. Wikipedia'nın hiperprolaktinemi maddesi bu mekanizmayı nedenler bölümünde, sapı sıkıştıran adenom örneğiyle anlatır.
Peki cerrah hipofize neden burundan ulaşır?
Hipofiz cerrahisinde olağan yol transsfenoidal yoldur: burun boşluğundan sinus sphenoidalis'e, oradan sella tabanına geçilir. Gerekçe tamamen komşuluktur. Bez kemik bir çukurun içindedir, üstünde beyin ve chiasma, iki yanında sinus cavernosus ile a. carotis interna vardır; açık kalan tek kapı aşağıdaki hava boşluğudur. Sinus sphenoidalis'in burun boşluğuna açıldığı recessus sphenoethmoidalis'i ve sinüsün öbür komşularını burun anatomisi yazısında anlattık.
Hipofizin bölümleri nelerdir?
Hipofiz iki lobdan oluşur: önde adenohipofiz (lobus anterior), arkada nörohipofiz (lobus posterior). Kenhub'ın sınıflamasına göre adenohipofiz pars distalis, pars tuberalis ve pars intermedia'dan; nörohipofiz pars nervosa, infundibulum ve eminentia mediana'dan oluşur. Ön lob kendi hormonlarını üretir, arka lob ise hipotalamusta üretilen iki hormonu depolar ve kana verir.
| Ön lob (adenohipofiz) | Arka lob (nörohipofiz) | |
|---|---|---|
| Bölümler | Pars distalis, pars tuberalis, pars intermedia | Pars nervosa, infundibulum, eminentia mediana |
| Doku | Bez dokusu | Sinir dokusu: hipotalamik akson uçları ve destek hücreleri |
| Gelişim kökeni | Rathke cebi (ağız tavanının ektodermi) | Diensefalon tabanı (nöroektoderm) |
| Hormonlar | GH, prolaktin, TSH, ACTH, FSH, LH; pars intermedia'da MSH | ADH ve oksitosin (üretmez, depolar ve salar) |
| Hipotalamusla bağı | Damar yolu: portal venler | Sinir yolu: tractus hypothalamohypophysialis |
| Ana arteri | A. hypophysialis superior (portal sistem üzerinden) | A. hypophysialis inferior |
Pars distalis ön lobun büyük kısmını oluşturan, en etkin parçadır. Pars tuberalis infundibulumun ön ve yan yüzünü saran ince bir yukarı uzantıdır; hipofiz sapı dediğimiz yapı bu yüzden yalnız sinir dokusu değildir. Pars intermedia insanda çok incedir; Wikipedia onu yetişkinde ön ve arka lob arasında kalan ince bir hücre tabakası olarak tarif eder.
Ön lob hücrelerini histolojide boyanmalarına göre iki gruba ayırırsınız. Asidofiller büyüme hormonu ve prolaktin, bazofiller FSH, LH, ACTH ve TSH salgılar. İngilizce kaynaklarda bazofil grubu için "B-FLAT" kısaltması kullanılır: B bazofil, kalan dört harf FSH, LH, ACTH ve TSH'dir. Asidofil grubunda kalan iki hormonu, büyüme hormonu ile prolaktini, "büyüme ve süt" ikilisi olarak akılda tutabilirsiniz.
Ön lob ve arka lob nereden gelişir?
Hipofizin ön lobu ağız boşluğunun tavanından, arka lobu ara beynin tabanından gelişir. Dördüncü haftada ilkel ağzın (stomodeum) tavanındaki ektodermden yukarı doğru Rathke cebi uzanır; aynı dönemde diensefalonun tabanından aşağı doğru infundibulum iner. İki parça sella'da karşılaşır ve tek bir bez gibi birleşir.
Rathke cebi zamanla ağızla bağlantısını kaybeder. Wikipedia'ya göre cebin ön duvarı çoğalarak pars distalis ile pars tuberalis'i, arka duvarı pars intermedia'yı yapar. Ön duvar cebi tümüyle doldurmazsa pars distalis ile pars intermedia arasında bir yarık kalır; bu Rathke yarığı büyüyerek Rathke yarığı kistine dönüşebilir, yarığın epitelinden kraniofaringiyom gelişebilir. İnfundibulum ise dördüncü ile sekizinci haftalar arasında uzayarak arka lobu oluşturur.
Bu iki köken sınavda iki farklı soru kalıbı üretir. Birincisi "hipofizin hangi bölümü diensefalon kökenlidir?" sorusudur ve cevabı yalnız arka lobdur. İkincisi germ yaprağı sorusudur: ön lob yüzey ektoderminden, arka lob nöroektodermden gelir. Aynı organın iki parçasının iki ayrı yapraktan geldiği öbür örnekleri germ yaprakları yazısında, diensefalonun beyin vezikülleri içindeki yerini de sinir sistemi embriyolojisi yazısında bulabilirsiniz.
Hipotalamus hipofize hangi iki yoldan bağlanır?
Hipotalamus arka loba sinir yoluyla, ön loba damar yoluyla bağlanır. Nucleus supraopticus ve nucleus paraventricularis'te üretilen ADH ve oksitosin aksonlar boyunca infundibulumdan aşağı iner, arka lobda depolanır ve kana verilir. Ön lobu ise eminentia mediana'daki kılcallara bırakılan salgılatıcı ve baskılayıcı hormonlar portal venlerle yönetir.
Sinir yolunun adı tractus hypothalamohypophysialis'tir. Damar yolunun taşıdığı hormonlar arasında CRH, GHRH, GnRH, TRH, somatostatin ve dopamin vardır; Kenhub bunları ön lobun düzenleyicileri olarak sayar. Dopaminin yeri yukarıdaki sap tuzağının anahtarıdır: sap sıkışınca kesilen haberlerden biri prolaktinin frenidir. Hangi çekirdeğin hangi yola katıldığını diensefalon yazısında çekirdek çekirdek anlattık.
Hipofiz kanını nereden alır?
Hipofizin arterleri a. carotis interna'dan gelir. A. hypophysialis superior infundibulum ve eminentia mediana'da birinci kılcal ağı kurar; bu ağdan doğan portal venler sapı izleyerek ön lobda ikinci kılcal ağa açılır. A. hypophysialis inferior a. carotis interna'nın sinus cavernosus içindeki parçasından çıkar ve ağırlıkla arka lobu besler.
Bu düzenin sonucu ön lobun kanını büyük ölçüde portal venlerden almasıdır. TeachMeAnatomy portal sistemin işlevini tek cümleyle verir: hipotalamik hormonlar ön loba yüksek yoğunlukta ve genel dolaşımda seyrelmeden ulaşır. Kenhub iki kılcal ağın da pencereli kılcallar olduğunu ekler; hormonun damara girip çıkması bu pencerelerle kolaylaşır.
Arterlerin a. carotis interna üzerindeki çıkış yerleri farklıdır. A. hypophysialis superior arterin sinüsten çıktıktan sonraki oftalmik parçasından (C6), a. hypophysialis inferior ise kavernöz parçasındaki truncus meningohypophysialis'ten (C4) doğar. Segmentlerin tamamını a. carotis interna yazısında bulabilirsiniz. Wikipedia bu iki ana arterin yanında infundibular, prekiazmal ve kapsüler küçük arterleri de sayar. Venöz kan vv. hypophysiales ile toplanır; Kenhub bu venleri sinus cavernosus'a açılan venler arasında gösterir.
Peki doğum sonrası ağır kanamada neden ön lob zarar görür?
Doğum sonrası ağır kanamaya bağlı hipofiz hasarına Sheehan sendromu denir ve anatomik açıklaması iki parçadır. Birincisi büyümedir: gebelikte bez, ağırlıkla prolaktin salgılayan hücrelerin çoğalmasıyla büyür ve daha çok kana ihtiyaç duyar. İkincisi kan yoludur: Wikipedia ön lobun düşük basınçlı bir portal ven sistemiyle beslendiğini vurgular. Şok ya da düşük tansiyon bu yolun akımını kesince büyümüş ön lob iskemiye girer. Wikipedia arka lob tutulumunun çok daha nadir olduğunu ve daha yaygın bir hasarı yansıttığını da not eder. Sınav açısından cümle şudur: Sheehan sendromu bir portal sistem sorusudur.
Sınavda hipofiz nasıl sorulur?
Hipofiz soruları dört kalıpta toplanır: köken (hangi bölüm diensefalondan gelir, hangisi Rathke cebinden), komşuluk (sella'nın altında, üstünde ve yanında ne var), kan yolu (portal sistem, a. hypophysialis superior ve inferior) ve klinik bağlam (bitemporal hemianopsi, sap basısı, Sheehan sendromu, transsfenoidal yol). Klinik kalıplar da sonunda bir komşuluk ya da kan yolu sorusuna iner.
Komşuluğu sınamak için bir pusula provası. Hipofizden başlayın, verilen yöne gidin ve ilk karşılaştığınız yapıyı söyleyin:
- Yukarı çıkın ve ilk zarı bulun. Bu hangi dura kıvrımıdır?
- O zarın üstünde, önde duran sinir yapısı nedir?
- Sapı yukarı izleyin. Hangi beyin bölgesinin tabanına varırsınız?
- Aşağı inin ve ince kemik tabanı geçin. Hangi boşluğa girersiniz?
- Yana gidin ve dural duvarı geçin. Hangi venöz boşluk sizi karşılar?
- O boşluğun içinde, büyük arterin dış-alt yanında yürüyen sinir hangisidir?
- Arkaya gidin ve kemik duvarı geçin. Orta hattaki büyük arter hangisidir?
- Öne gidin. Oturağın ön kenarındaki kemik kabartının adı nedir?
Cevap anahtarı: 1 diaphragma sellae, 2 chiasma opticum, 3 hipotalamus (tuber cinereum), 4 sinus sphenoidalis, 5 sinus cavernosus, 6 n. abducens, 7 a. basilaris, 8 tuberculum sellae.
Fakülte sınavındaki soru tiplerini ve pratik sınavın işleyişini anatomi vize soruları yazısında, TUS'ta bu bilgilerin şıklara nasıl dağıldığını TUS anatomi nasıl çalışılır rehberinde bulabilirsiniz.
Hipofiz anatomisi nasıl tekrar edilir?
Hipofizi tekrar etmenin en kısa yolu iki çizim ve bir tablodur. Çizimler komşuluğu, tablo iki lobun farkını taşır; klinik sorular bu ikisinin birleşiminden çıkar. Aşağıdaki dört adım bu düzeni kurar:
- İki kesit: Boş bir kâğıda önce yandan, sonra önden kesiti çizin. Yandan kesite eyerin üç parçasını, iki lobu, sapı, chiasma'yı ve sinüsü; önden kesite sinus cavernosus'un içindeki iki yapıyı ve duvardaki dört siniri yerleştirin. Sonra yukarıdaki şemayla karşılaştırın.
- İki sütun: Ön lob ve arka lob başlıklı iki sütun açın; bölüm, doku, köken, hormon, hipotalamus bağı ve arter satırlarını tabloya bakmadan doldurun.
- Bulgudan yöne: Kartın önüne bulguyu ("iki gözde dış görme alanı kaybı", "çift görme", "prolaktin yüksekliği, tümör prolaktin salgılamıyor"), arkasına yönü ve komşuyu yazın. Kartları çalışma kartları yazısındaki aralıklarla döndürün.
- Bağlayın: Sinus cavernosus konusunu beyin zarları yazısındaki sinüs tablosuyla, arterleri a. carotis interna yazısındaki segment tablosuyla yan yana tekrar edin. Hipofiz bu üç konunun kesiştiği yerdir.
SMT Anatomi video derslerinde hipofiz ile hipotalamusun bağlantısı "Diencephalon" başlıklı derste anlatılır. Ders TUS İçin Anatomi, Tıp 1-2'ler için Nöroanatomi ve Duyu ve DUS İçin Anatomi: Baş-Boyun paketlerinde yer alır. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketinde hipofizin oturduğu kemiğin anlatıldığı "Sfenoid" dersi ile sinus cavernosus'tan geçen göz hareket sinirlerinin dersi "Kranyal Sinirler, 3-4-6" var. İngilizce bir kaynakla karşılaştırmak isteyenler için Kenhub'ın hipofiz sayfası ve TeachMeAnatomy'nin hipofiz sayfası iyi bir ikinci okumadır.
Sık Sorulan Sorular
Hipofiz bezi nerede bulunur?
Hipofiz bezi kafa tabanının ortasında, os sphenoidale'nin gövdesindeki sella turcica'nın fossa hypophysialis adlı çukurunda bulunur. Beynin altında asılı durur ve hipotalamusun tabanından inen hipofiz sapıyla (infundibulum) beyne bağlanır. Üstünü diaphragma sellae örter; altında sinus sphenoidalis, iki yanında sinus cavernosus, ön-üstünde chiasma opticum vardır.
Hipofiz bezi beyinde mi, ara beyinde mi?
Hipofiz kafa boşluğunun içindedir ama beyin dokusunun altında, kemik bir çukurda ve dura mater'in örttüğü bir bölmede oturur. Arka lobu ve sapı ara beynin (diencephalon) tabanından aşağı uzanan sinir dokusudur. Ön lobu ise beyin dokusu değildir; gelişim sırasında ağız boşluğunun tavanından yükselen Rathke cebinden oluşur. Orta beyinle ilgisi yoktur.
Sella turcica nedir, içinde ne var?
Sella turcica, os sphenoidale'nin gövdesinin üst yüzündeki eyer biçimli çukurdur; adı Latincede "Türk eyeri" demektir ve her insanda bulunur. Önünde tuberculum sellae, ortasında fossa hypophysialis, arkasında dorsum sellae vardır. İçinde hipofiz bezi bulunur; üstünü diaphragma sellae kapatır ve bezin önünden ve arkasından sinus intercavernosi geçer.
Adenohipofiz ve nörohipofiz nereden köken alır?
Adenohipofiz (ön lob), dördüncü haftada ilkel ağzın tavanındaki yüzey ektoderminden yukarı uzanan Rathke cebinden gelişir. Nörohipofiz (arka lob), diensefalonun tabanından aşağı inen infundibulumdan, yani nöroektodermden gelişir. Bu yüzden hipofizin diensefalon kökenli bölümü yalnız arka lobdur.