Nöroanatomi sınavında görme yolu sorusu çoğu zaman bir çizimle gelir: yan yana iki daire, birinin ya da ikisinin bir yarısı veya bir çeyreği karartılmış. Soru tek cümledir: lezyon nerede? Görme yolunu "retina, n. opticus, chiasma, tractus, corpus geniculatum laterale, radiatio optica, korteks" diye sıralayabilen öğrenci burada takılır. Sıra ezberi, kararmış yarım dairenin hangi lif demetine ait olduğunu söylemez; bunu söyleyen birkaç basit kuraldır.
Görme yolu, retinadaki ganglion hücrelerinin aksonlarıyla başlayıp oksipital lobdaki birincil görme korteksinde (Brodmann 17. alan) biten ve gözün gördüğünü bilince taşıyan duyu yoludur. Bu yazı yolu önce sırasıyla kuruyor, sonra görme alanı çizimini okumanın dört kuralını veriyor. Ardından yedi lezyonun adresini çıkarıyor ve en sonda görme yolundan ayrılan ışık refleksini ekliyor.
Görme yolu hangi sırayla ilerler?
Görme yolu retinadan başlar; n. opticus, chiasma opticum, tractus opticus ve corpus geniculatum laterale (CGL) üzerinden ilerler ve radiatio optica ile oksipital lobdaki görme korteksine ulaşır. Yolun periferik bir parçası yoktur; n. opticus dahil bütün duraklar merkezi sinir sistemine aittir.
- Retina. Işığı koni ve çomak (basil) hücreleri alır, bipolar hücreler ganglion hücrelerine iletir. Ganglion hücrelerinin aksonları discus nervi optici'de toplanır. Bu noktada fotoreseptör bulunmadığı için discus kör noktadır.
- N. opticus. Göz küresini arkadan terk eder, orbitada ilerler ve canalis opticus'tan kafa boşluğuna girer. Beynin bir uzantısı olduğu için üç meninksle sarılıdır; orbita içindeki seyri ve papilödemin nedeni göz anatomisi yazısında anlatılıyor.
- Chiasma opticum. İki n. opticus, hipofizin hemen üstünde ve hipofiz sapının önünde birleşir; iki yanında a. carotis interna durur. Liflerin yaklaşık yarısı burada karşıya geçer: yalnız retinanın nazal yarısından gelenler.
- Tractus opticus. Chiasma'dan arkaya ayrılan iki demet, crus cerebri'nin ön-yan yüzünü dolanır. Her tractus aynı taraf gözün temporal liflerini ve karşı gözün nazal liflerini taşır.
- Corpus geniculatum laterale. Talamusun arka-alt kısmındaki bu çekirdekte liflerin çoğu sinaps yapar. Daha küçük bir bölümü CGL'ye girmeden ayrılır; ışık refleksi bu ayrılan liflerle yürür.
- Radiatio optica ve görme korteksi. CGL'den çıkan lifler (Gratiolet demeti) capsula interna'nın crus posterius'unun arka bölümünden (pars retrolentiformis) geçer, yelpaze gibi açılır ve sulcus calcarinus'un iki dudağındaki birincil görme korteksinde sonlanır.
Görme yollarında kaç nöron vardır?
Cevap, kitabın neyi nöron saydığına göre değişir. Koni ve çomak hücrelerini reseptör kabul edip numara vermeyen anlatımda birinci nöron bipolar hücre, ikinci nöron ganglion hücresi, üçüncü nöron CGL hücresidir. Fotoreseptörü de birinci nöron sayan kaynaklar koni yolunu dört, çomak yolunu beş nöronlu kabul eder; çomak yolunda bipolar hücreyle ganglion hücresi arasına amakrin hücre girer ve CGL dördüncü ya da beşinci nöron olur (Bakırçay Üniversitesi anatomi öğretim üyelerinin kitap bölümü bu sayımı kullanır). Sınavda kendi ders kitabınızın sayımını esas alın. Hangi sayımda olursa olsun değişmeyen nokta şudur: ilk nöronlar retinanın içindedir ve retinadan kortekse giden yolda tek ara durak CGL'dir.
Görme alanı çizimi hangi dört kuralla okunur?
Görme alanı çizimini okumak için dört kural yeter. Görüntü retinaya ters düşer, chiasma'da yalnız nazal lifler çaprazlaşır, chiasma'dan sonraki her yapı karşı görme alanını taşır ve üst görme alanının lifleri radiatio optica'da alttan, temporal lobdan geçer. Lezyon sorularının hepsi bu kuralların birleşimidir.
Önce çizimin dili. Görme alanı hastanın gözünden çizilir: sol gözün alanı solda, sağ gözün alanı sağda durur ve her dairenin sol yarısı hastanın sol tarafında gördüğü alandır. Kayıp iki gözde aynı taraftaysa homonim, iki gözde karşıt taraflardaysa heteronim denir. Alanın yarısının kaybına hemianopsi, çeyreğinin kaybına kadranopsi (quadrantanopsi) adı verilir.
- Görüntü retinaya ters düşer. Kornea ve lens görüntüyü ters çevirir. Görme alanının üst yarısı retinanın alt yarısına, sağ yarısı iki gözün sol retina yarılarına düşer: sağ gözün nazal, sol gözün temporal retinasına. Kısacası temporal görme alanı nazal retinaya, nazal görme alanı temporal retinaya aittir.
- Chiasma'da yalnız nazal lifler karşıya geçer. Nazal retinanın lifleri, yani dış (temporal) görme alanını taşıyan lifler çaprazlaşır. Temporal retinanın lifleri aynı tarafta kalır.
- Chiasma'dan sonra her şey karşı tarafındır. Sağ tractus opticus, sağ CGL, sağ radiatio optica ve sağ görme korteksi iki gözün de sol görme alanını taşır. Chiasma'nın arkasındaki tek taraflı her hasar bu yüzden karşı tarafta homonim bir kayıp verir; chiasma'nın önündeki hasar ise yalnız bir gözü etkiler.
- Üst alan alttan geçer. Retinanın alt yarısından gelen lifler, yani üst görme alanını taşıyanlar, radiatio optica'da aşağıda kalır, temporal lobun içinden geçer ve sulcus calcarinus'un alt dudağında (gyrus lingualis) sonlanır. Üst retina lifleri alt görme alanını taşır; parietal lobun derininden geçer ve üst dudağa (cuneus) gider.
Kurallar bir soruda şöyle çalışır. İki gözde de sol üst çeyrek kararmışsa kayıp homonimdir, demek ki hasar chiasma'nın arkasındadır (kural 3). Sol alanı taşıyan yapılar sağ taraftadır. Kayıp üst alanda olduğu için hasar temporal lobdan geçen alt liflerdedir (kural 4). Adres: sağ temporal lob, Meyer kıvrımı.
Görme yolu lezyonları: hangi hasar hangi kaybı verir?
Görme yolu lezyonlarında kaybın biçimi hasarın yerini gösterir. N. opticus hasarı tek gözü kör eder, chiasma'nın ortasındaki hasar iki gözün dış alanını götürür, chiasma'nın arkasındaki tek taraflı her hasar karşı tarafta homonim kayıp yapar. Kaybın yarım mı çeyrek mi olduğu ve makulanın korunup korunmadığı arka lezyonları birbirinden ayırır.
| # | Lezyon yeri (sağ taraf örneği) | Görme alanı kaybı | Sınavda anılan tipik neden |
|---|---|---|---|
| 1 | Sağ n. opticus | Sağ gözde tam körlük | Optik nörit, travma |
| 2 | Chiasma opticum'un ortası | Bitemporal heteronim hemianopsi | Alttan bastıran hipofiz adenomu; üstten bastıran kraniofaringiyom |
| 3 | Chiasma'nın sağ dış kenarı | Sağ gözde nazal hemianopsi (iki yanda olursa binazal) | Yandaki a. carotis interna'nın anevrizması ya da sertleşmesi |
| 4 | Sağ tractus opticus | Sol homonim hemianopsi, iki gözde uyumsuz | Tractus'u besleyen a. choroidea anterior'un tıkanması, tümör |
| 5 | Sağ temporal lob, Meyer kıvrımı | Sol üst homonim kadranopsi | Temporal lob tümörü, temporal lob cerrahisi |
| 6 | Sağ parietal lob, üst radiatio lifleri | Sol alt homonim kadranopsi | Parietal lob inmesi ya da tümörü |
| 7 | Sağ görme korteksi (17. alan) | Sol homonim hemianopsi, makula çoğu zaman korunur | A. cerebri posterior tıkanması |
Chiasma: alttan bastıran hipofiz, yandan bastıran karotis
Hipofiz adenomu chiasma'ya alttan ve ortadan bastırır, iki tarafın çaprazlaşan nazal liflerini birlikte keser ve iki gözün dış görme alanını düşürür. Klasik anlatıma göre alttan büyüyen kitle önce chiasma'nın alt kısmındaki lifleri sıkıştırır ve kayıp üst temporal çeyreklerde başlar. Chiasma'ya üstten bastıran kraniofaringiyomda kayıp alt temporal çeyreklerden başlar. Chiasma'nın dış kenarında ise çaprazlaşmayan temporal lifler durur. Yanındaki a. carotis interna'nın anevrizması ya da sertleşmesi aynı taraf gözün nazal alanını düşürür; süreç iki tarafta birden varsa sonuç nadir görülen binazal hemianopsidir.
Tractus mu korteks mi: iki homonim hemianopsiyi ayırmak
Sağ tractus opticus hasarı da sağ görme korteksi hasarı da sol homonim hemianopsi verir. Sınav ikisini üç ipucuyla ayırır.
- Uyum. Tractus'ta iki gözün birbirine karşılık gelen lifleri henüz yan yana dizilmemiştir, bu yüzden iki gözdeki kayıp birbirine tam benzemez (inkongrüan). Kortekse yaklaştıkça kayıp iki gözde aynı biçimi alır (kongrüan).
- Makula. A. cerebri posterior tıkanmasında görme alanının merkezi çoğu zaman korunur. Makulanın temsil edildiği oksipital kutup a. cerebri media dallarından da kan aldığı için bu korunma en sık bu çift kanlanmayla açıklanır.
- Işık refleksi. Refleks lifleri tractus opticus içinde ilerler ve CGL'den önce ayrılır. CGL, radiatio optica ve korteks hasarında refleks yolu bütünüyle sağlam kalır. İki taraflı oksipital hasarda (kortikal körlük) hasta göremez ama pupilleri ışığa daralmaya devam eder.
Meyer kıvrımı: üst çeyreği götüren temporal lob
Retinanın alt yarısından gelen lifler CGL'den çıktıktan sonra doğrudan arkaya gitmez. Önce öne doğru uzanır, lateral ventrikülün temporal (alt) boynuzunun tavanı boyunca kıvrılır ve sonra geri döner. Bu kıvrım Meyer kıvrımıdır (Meyer halkası). Temporal lob tümörü ya da temporal lobun ön kısmının çıkarıldığı epilepsi cerrahisi bu lifleri keser ve karşı tarafta, iki gözde üst çeyrekte kayıp bırakır. İngilizce kaynaklar bunu "pie in the sky", yani gökyüzündeki pasta dilimi diye anar. Parietal lobun derininden geçen üst lifler hasar görürse kayıp alt çeyrektedir. Gyrus lingualis ile cuneus'un görme alanındaki karşılığı telensefalon yazısında korteks haritasıyla birlikte geçiyor.
Corpus geniculatum laterale'nin altı tabakası neden sorulur?
Corpus geniculatum laterale (CGL), görme yolunun retinadan sonraki tek sinaps istasyonudur ve altı tabakalıdır. Karşı gözün çaprazlaşan nazal lifleri 1., 4. ve 6. tabakada, aynı taraf gözün çaprazlaşmayan temporal lifleri 2., 3. ve 5. tabakada sonlanır. İki gözün bilgisi bu düzeyde henüz ayrı tabakalarda durur.
Akılda tutmanın kısa yolu bir toplama işlemidir: 2 + 3 = 5. Aynı taraftan gelen tabakalar denklemin kendisidir; geriye kalan 1, 4 ve 6 karşı taraftandır. Tabakalar hücre büyüklüğüyle de ikiye ayrılır. Alttaki 1. ve 2. tabaka büyük hücrelidir (magnoselüler) ve hareketi işler; üstteki 3-6. tabakalar küçük hücrelidir (parvoselüler) ve rengi, biçimi işler.
Yol boyunca retinanın haritası korunur (retinotopi): retinada komşu iki noktanın bilgisi yolun her durağında komşu liflerle taşınır. Keskin görmenin yeri olan fovea centralis hem CGL'de hem oksipital kutupta en geniş alanı kaplar. CGL'nin talamustaki yeri ve kardeşi corpus geniculatum mediale diensefalon yazısında anlatılıyor.
CGL'ye uğramayan lifler de vardır ve üç yere gider:
- N. suprachiasmaticus. Hipotalamustaki bu çekirdek retinadan gelen ışık bilgisiyle gün-gece ritmini kurar.
- Colliculus superior. Ani ışığa ve harekete karşı refleks göz ve baş hareketlerinin merkezidir.
- Area pretectalis. Işık refleksinin ara istasyonudur.
Görme korteksi nerede, makula neden korunur?
Birincil görme korteksi, oksipital lobun iç yüzünde sulcus calcarinus'un iki dudağında yer alan Brodmann 17. alandır (area striata). Görme alanının üst yarısı oluğun altındaki gyrus lingualis'e, alt yarısı üstündeki cuneus'a düşer. Makula ise arkada, oksipital kutupta geniş bir alanda temsil edilir.
Area striata adını kesitte çıplak gözle görülen beyaz çizgiden (Gennari çizgisi) alır. Çevresini saran 18. ve 19. alanlar ikincil görme alanlarıdır ve gelen görüntüyü işler. Tek taraflı 17. alan hasarı karşı görme alanını kör eder; iki taraflı hasar kortikal körlüğe yol açar.
Görme yolunun kanlanması lezyon sorularının arka planıdır. Görme korteksini a. cerebri posterior'un dalı olan a. calcarina besler; oksipital kutup buna ek olarak a. cerebri media dallarından da kan alır. Tractus opticus'u a. choroidea anterior besler. Bu yüzden a. cerebri posterior tıkanmasında beklenen tablo, makulası korunmuş karşı taraf homonim hemianopsidir. Arterlerin sulama alanları beyin arterleri yazısında tablo halinde var.
Işık refleksi hangi yoldan gider?
Işık refleksinin afferent kolu n. opticus, efferent kolu n. oculomotorius'tur. Retinadan gelen refleks lifleri CGL'ye girmeden tractus opticus'tan ayrılır, mesencephalon'daki area pretectalis'te sinaps yapar ve iki taraftaki Edinger-Westphal çekirdeğine bağlanır. Tek göze tutulan ışığın iki pupili birden daraltmasının nedeni budur.
- Retina, n. opticus, chiasma opticum ve tractus opticus.
- CGL'den önce ayrılış: lifler brachium colliculi superioris ile, colliculus superior'un hemen önünde ve commissura posterior hizasında duran area pretectalis'e gider.
- Area pretectalis'ten iki tarafa bağlantı: aynı taraf Edinger-Westphal çekirdeğine ve commissura posterior üzerinden karşı taraftakine. Edinger-Westphal, n. oculomotorius'un parasempatik çekirdeğidir.
- Preganglionik lifler n. oculomotorius ile orbitaya girer ve ganglion ciliare'de sinaps yapar.
- Postganglionik lifler nn. ciliares breves ile m. sphincter pupillae'ye ulaşır ve pupil daralır (miyozis).
Işık tutulan gözdeki daralmaya direkt, öteki gözdeki daralmaya indirekt (konsensüel) ışık refleksi denir. İki kolun ayrı sinirlerde olması, hasarın afferent mi efferent mi olduğunu muayenede ayırmayı sağlar:
| Hasar yeri | Hasta göze ışık tutulunca | Sağlam göze ışık tutulunca |
|---|---|---|
| N. opticus (tam kesi) | İki pupil de daralmaz | İki pupil de daralır |
| N. oculomotorius | Hasta göz daralmaz, sağlam göz daralır | Sağlam göz daralır, hasta göz daralmaz |
| CGL, radiatio optica, korteks | İki pupil de daralır | İki pupil de daralır |
N. opticus hasarı tam değilse fark, ışığı iki göz arasında hızla gezdirerek ortaya çıkarılır. Işık sağlam göze geldiğinde iki pupil kuvvetle daralır, hasta göze geçtiğinde iki pupil birden genişler. Bu bulgu afferent pupil defekti ya da Marcus Gunn pupili diye adlandırılır ve sorunun efferent kolda değil afferent yolda olduğunu gösterir (Ankara Üniversitesi Göz Hastalıkları AD nörooftalmoloji ders sunumu). N. oculomotorius tarafında ise pupil lifleri sinirin yüzeyinde taşınır; bu yüzden a. communicans posterior anevrizması gibi dıştan bastıran bir süreç pupili erkenden genişletir. Sinirin çıkış yeri ve komşulukları beyin sapı yazısında, II ve III. sinirin öteki görevleri kranial sinirler yazısında var.
Akomodasyon refleksi ve Argyll Robertson pupili
Yakındaki bir cisme bakınca üç şey birlikte olur. İki göz içe döner (konverjans, iki m. rectus medialis). Pupil daralır (m. sphincter pupillae). M. ciliaris kasılır, zonula lifleri gevşer ve lens bombeleşir (akomodasyon). Bu yakın refleksinin afferent kolu görme korteksine kadar uzanan görme yolunun tamamıdır; korteksten gelen uyarı mesencephalon'a iner. Efferent kol yine n. oculomotorius'tur: konverjans somatomotor çekirdekten, miyozis ve akomodasyon Edinger-Westphal çekirdeği ve ganglion ciliare üzerinden yürür.
Işık refleksiyle yakın refleksinin afferent yolları farklı olduğu için biri bozulup öteki korunabilir. Argyll Robertson pupili bunun klasik örneğidir: küçük ve düzensiz pupiller ışığa daralmaz ama yakına bakınca daralır. Klasik nedeni nörosifilizdir ve hasarın area pretectalis ile Edinger-Westphal çekirdeği arasındaki bağlantıda olduğu düşünülür. Pupili genişleten sempatik yol ise ayrı bir zincirdir: hipotalamus, alt servikal-üst torakal omurilikteki siliospinal merkez, ganglion cervicale superius, plexus caroticus internus ve m. dilatator pupillae. Bu zincirin kesintisi Horner sendromunu verir; ayrıntısı otonom sinir sistemi yazısında.
Sınav görme yollarını hangi kalıplarla sorar?
Görme yolu soruları çoğunlukla bir görme alanı çiziminden ya da kısa bir klinik tablodan lezyonun yerini ister. İkinci büyük grup ışık refleksinin yolu ve pupil bulgularıdır. Aynı bilgi tıp fakültesinde nöroanatomi kurulunda düz anatomi sorusu olarak, TUS hazırlığında ise çoğu zaman bir hastalık ya da damarla birleştirilerek karşınıza çıkar.
- Çizimden adres. İki gözde aynı taraf üst çeyrek kaybı verilir, lezyon yeri istenir: karşı temporal lob, Meyer kıvrımı.
- Tablodan çizim. Hipofiz adenomu verilir, beklenen görme alanı kaybı istenir: bitemporal hemianopsi.
- Damar eşlemesi. Makulası korunmuş homonim hemianopsi verilir, tıkanan arter istenir: karşı a. cerebri posterior.
- Hangisinde refleks korunur. Seçeneklerde n. opticus, n. oculomotorius, CGL, radiatio optica ve korteks yan yana durur; CGL ve sonrasındaki hasarlarda ışık refleksi korunur.
- Refleks yolu. Afferent ve efferent sinir, ara istasyon (area pretectalis), parasempatik çekirdek (Edinger-Westphal) ve sinaps yeri (ganglion ciliare) sorulur.
- CGL tabakaları. Karşı gözün liflerinin sonlandığı tabakalar (1, 4, 6) ya da magnoselüler tabakalar (1, 2) istenir.
- Pupil bulgusu. Işığı gezdirince iki pupilin genişlemesi (Marcus Gunn) ya da ışığa yanıt yokken yakına yanıtın korunması (Argyll Robertson) verilir, adı ya da yeri istenir.
Pratik sınavda beyin tabanında chiasma opticum, tractus opticus ve crus cerebri'yi dolanan seyri, orta hattan kesilmiş yarımkürede sulcus calcarinus, cuneus ve gyrus lingualis gösterilir. Pratik sınav hazırlığının genel düzeni anatomi vize soruları yazısında var.
Görme yollarını tek bir çizimle nasıl tekrar edersiniz?
Görme yolları ezberle değil, bir kez doğru kurulmuş tek bir çizimle tekrar edilir: iki göz, iki renkli lifler, yedi lezyon noktası ve her noktanın yanında karartılmış iki görme alanı. Çizimi tabloya bakmadan kurabildiğinizde lezyon sorularının hepsi aynı yoldan çözülür.
- Kâğıdın üstüne iki göz çizin ve her retinayı ikiye bölün: nazal yarıyı bir renkle, temporal yarıyı başka bir renkle işaretleyin.
- Nazal renkli lifleri chiasma'da çaprazlatın, temporal renkli lifleri aynı tarafta bırakın; tractus opticus, CGL ve radiatio optica'yı ekleyin. Radiatio'nun alt liflerini temporal boynuzun etrafından dolaştırarak Meyer kıvrımını çizin.
- Sağ tarafa yedi lezyon noktası koyun. Her birinin yanına iki küçük daire çizin ve hangi yarının ya da çeyreğin karardığını dört kuralı kullanarak bulun; tabloya en sonda bakın.
- Tractus'tan CGL'ye varmadan kesik çizgili bir dal çıkarın: area pretectalis, iki Edinger-Westphal çekirdeği, n. oculomotorius, ganglion ciliare ve m. sphincter pupillae.
- Bitmiş çizimi çalışma kartına dönüştürün: kartın ön yüzüne karartılmış iki daire, arka yüzüne lezyonun adresi.
Nöroanatomi kurulunda görme yolunu öteki duyu yollarıyla birlikte video üzerinden çalışmak isteyen tıp öğrencisi Tıp 1-2'ler için Nöroanatomi ve Duyu paketine, fizyoterapi öğrencisi FZT 1-2'ler için Nöroanatomi ve Duyu paketine bakabilir; komite ve vize dönemine göre ayrılmış dersler Komite/Vize Paketleri sayfasında. TUS'a hazırlanan için görme yolu, TUS Paketi içindeki nöroanatominin bir parçasıdır; çalışma düzeni TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketiyle başlayabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Görme yolu sırası nedir?
Görme yolu retinadan başlar ve sırasıyla n. opticus, chiasma opticum, tractus opticus, corpus geniculatum laterale ve radiatio optica üzerinden oksipital lobdaki birincil görme korteksine (Brodmann 17. alan, sulcus calcarinus'un iki dudağı) ulaşır. Chiasma opticum'da yalnız retinanın nazal yarısından gelen lifler karşı tarafa geçer.
Görme yollarında kaç nöron vardır?
Sayım kaynağa göre değişir. Fotoreseptörü reseptör sayan anlatımda üç nöron vardır: bipolar hücre, ganglion hücresi ve corpus geniculatum laterale hücresi. Koni ve çomak hücrelerini de nöron sayan kaynaklar koni yolunu dört, çomak yolunu beş nöronlu kabul eder. Hangi sayım kullanılırsa kullanılsın, retinadan kortekse giden yolda tek ara durak corpus geniculatum laterale'dir.
Bitemporal hemianopsi hangi lezyonda görülür?
Bitemporal hemianopsi, chiasma opticum'un ortasında çaprazlaşan nazal liflerin hasarında görülür ve iki gözün dış (temporal) görme alanı kaybolur. En çok sorulan nedeni chiasma'ya alttan bastıran hipofiz adenomudur; chiasma'ya üstten bastıran kraniofaringiyom da aynı tabloyu verebilir.
Işık refleksi hangi sinirlerle gerçekleşir?
Işık refleksinin afferent kolu n. opticus (II. kranial sinir), efferent kolu n. oculomotorius'tur (III. kranial sinir). Ara istasyon mesencephalon'daki area pretectalis, parasempatik çekirdek Edinger-Westphal çekirdeği, sinaps yeri ganglion ciliare, hedef kas m. sphincter pupillae'dir. Refleks lifleri corpus geniculatum laterale'ye uğramadığı için bu çekirdekten sonraki hasarlarda ışık refleksi korunur.