Ürogenital Sistem Embriyolojisi: Hangi Kanal Kalır, Hangisi İz Bırakır?

  • Ana Sayfa
  • Blog
  • Ürogenital Sistem Embriyolojisi: Hangi Kanal Kalır, Hangisi İz Bırakır?
Ürogenital Sistem Embriyolojisi: Hangi Kanal Kalır, Hangisi İz Bırakır?

Ürogenital kurulunun tipik bir embriyoloji sorusunda şıklarda beş ad yan yana durur: appendix testis, appendix epididymidis, utriculus prostaticus, epoophoron ve Gartner kanalı. Soru hangisinin paramezonefrik kanal kalıntısı olduğunu sorar. Beşi de embriyodaki iki kanaldan birinin geride bıraktığı izdir; adları tek tek ezberleyen öğrenci şıkları ancak tahminle eler, kanalların kaderini bilen öğrenci ise cevabı birkaç saniyede bulur.

Bu yazı ürogenital sistemi bir yol ayrımı gibi kuruyor. Önce iki cinsiyette de aynı olan ortak gövdeyi görüyoruz: üç böbrek ve kloaka. Sonra gonadın verdiği kararı, ardından her yolda hangi kanalın kaldığını ve hangisinin iz bıraktığını. Sonda erkek yolunu açan üç hormon anahtarı var; biri eksik kaldığında ne olduğunu bilmek, embriyolojinin en zor sorularını mantıkla çözülebilir hale getirir.

Ürogenital sistem embriyolojisi neden tek konu olarak çalışılır?

Ürogenital sistem embriyolojisi, böbrek, idrar yolları ve üreme organlarının ara mezodermden ve kloakadan nasıl geliştiğini anlatır. İdrar ve genital organlar aynı kabarıntıdan doğar, aynı kanalı paylaşır ve ikisi de başlangıçta kloakaya açılır. Mezonefrik kanal önce geçici böbreğin idrar yolu, sonra erkek genital kanalının kendisidir; iki sistem ayrı çalışılınca bu bağ kopar.

Embriyonun arka karın duvarında, aortun iki yanında ara mezodermden uzanan bir çift kabarıntı vardır: ürogenital kabarıntı. Kabarıntının böbrekleri yapan kısmına nefrojenik kordon, gonadları yapan kısmına gonadal kabarıntı (genital ridge) denir; gonadal kabarıntı mezonefrozun iç yanında uzanır. Adı dış genital organların taslağı olan labioskrotal (genital) kabarıntılarla karışmasın; ikisi ayrı yapıdır. Ara mezodermin öteki türevlerini germ yaprakları yazısında tabloya koymuştum. Bu tablodan iki istisnayı buraya taşıyın: mesane ve uretranın epiteli ara mezodermden değil kloakanın endoderminden gelir; germ hücreleri de gonada dışarıdan göç eder.

Üriner sistem genital sistemden önce gelişir, bu yüzden yazı da böbrekle başlıyor. Tıp fakültelerinde konu genellikle ürogenital sistem kurulunda histoloji-embriyoloji ve anatomi saatlerine bölünür. Anatomi dersinde karşılaşılan trigonum vesicae, prostat, lig. umbilicale medianum, gubernaculum gibi adların arkasındaki soru da çoğu zaman embriyolojiktir.

Embriyoda neden üç böbrek kurulur ve hangisi kalıcı olur?

İnsan embriyosu böbreği baştan kuyruğa doğru üç kez kurar: önce servikal bölgede pronefroz, sonra torakolomber bölgede mezonefroz, en son sakral bölgede metanefroz. Pronefroz iş görmeden kaybolur, mezonefroz kısa süre idrar yapıp kanalını genital sisteme bırakır; erişkin böbreği yalnız metanefrozdan gelişir.

Pronefroz dördüncü haftanın başında boyun hizasında birkaç çift hücre kümesi ve tübül olarak belirir. İşlevsizdir ve dördüncü haftanın sonunda tamamen kaybolur. Geride bıraktığı tek şey kloakaya doğru uzanan kanalıdır; bu kanal mezonefrik kanal olarak yaşamaya devam eder.

Mezonefroz, pronefroz gerilerken göğüs ve bel hizasında ortaya çıkar. Tübüllerinin ucunu dorsal aortadan gelen kılcal yumaklar sarar, kan süzülür ve embriyo kısa bir süre bu geçici böbrekle idrar yapar. İkinci ayın sonuna doğru tübüllerin çoğu geriler. Kalanlar boşa gitmez: erkekte birkaç tübül testisi epididymis'e bağlayan ductuli efferentes'e dönüşür, kanalın kendisi de erkek genital yolunun omurgası olur.

Metanefroz beşinci haftada sakral bölgede kurulmaya başlar ve yaklaşık 12. haftada işlev görür. İki ayrı taslaktan yapılır ve sınavın asıl sorusu bu ikiliktir:

  • Üreter tomurcuğu (ureteric bud): Mezonefrik kanalın kloakaya yakın ucundan çıkan filizdir. Üreteri, pelvis renalis'i, calices majores ve minores'i ve toplayıcı kanalları yapar.
  • Metanefrik blastem: Tomurcuğun ucunu şapka gibi saran ara mezodermdir. Bowman kapsülünden distal tübüle kadar nefronun kendisini yapar.

Kısa kural şudur: idrarı yapan kısım blastemden, taşıyan kısım tomurcuktan gelir. İki taslak birbirini uyarır; tomurcuk blasteme ulaşamaz ya da onu uyaramazsa o tarafta böbrek gelişmez ve buna renal agenezi denir. Tomurcuk erken ikiye bölünürse çift üreter ya da tek bir üretere açılan iki pelvis ortaya çıkar. Üç böbreği sırasıyla "dener, kullanır, kalır" diye aklınızda tutabilirsiniz: pronefroz dener, mezonefroz kısa süre kullanılır, metanefroz kalır. Üç evreyi şekilleriyle izlemek isteyen okur TeachMeAnatomy'nin üriner sistem gelişimi sayfasına bakabilir.

Kalıcı böbrek pelviste doğar ve yerinde durmaz. Gövdenin bel ve sağrı bölgesi büyüdükçe böbrek göreceli olarak yukarı, bel bölgesine çıkar; bu sırada önü bakan hilum mediale döner. Böbrek yükselirken her düzeyde aortadan yeni arter alır, aşağıdakileri bırakır. Bırakılmayan bir dal erişkindeki aksesuar renal arterdir. Yükseliş hiç olmazsa böbrek pelvik böbrek olarak kalır. İki böbreğin alt kutupları birbirine kaynaşırsa at nalı böbrek oluşur ve a. mesenterica inferior'un çıkışına takılıp daha fazla yükselemez. Erişkin böbreğin katmanlarını, segment arterlerini ve kaliks sistemini böbrek anatomisi yazısında çizimle anlattım.

İki böbrek birden gelişmezse fetüs idrar yapamaz. Fetal idrar gebeliğin ikinci yarısında amniyon sıvısının ana kaynağı olduğu için sıvı azalır (oligohidramniyoz), akciğerler gelişemez ve yüzde, ekstremitelerde basıya bağlı değişiklikler görülür. Bu tablo sınavda Potter dizisi adıyla sorulur.

Kloaka nedir, ürorektal septum onu nasıl ikiye ayırır?

Kloaka, arka bağırsağın son bölümünde bağırsak ile allantoisin birlikte açıldığı, endodermle döşeli ortak odadır. Dördüncü ile yedinci haftalar arasında ürorektal septum bu odayı önde sinus urogenitalis, arkada canalis anorectalis olarak ikiye böler. Septumun perineye ulaşan ucu, perinenin ortasındaki corpus perineale'yi yapar.

Kloakanın dibini kapatan membrana cloacalis de aynı bölünmeyle ikiye ayrılır: önde membrana urogenitalis, arkada membrana analis. Perine kaslarının buluştuğu fibromüsküler düğümün neden tam ortada durduğu buradan anlaşılır; düğümün erişkindeki komşuluklarını perine anatomisi yazısında görebilirsiniz.

Sinus urogenitalis üç kısma ayrılır ve her kısım erişkinde farklı bir organ olur:

  1. Üst (vezikal) kısım: Mesane. Allantois başlangıçta mesanenin tepesine bağlıdır; zamanla kapanıp urachus adlı fibröz kordona dönüşür ve erişkinde lig. umbilicale medianum olarak mesane tepesinden göbeğe uzanır.
  2. Pelvik kısım: Erkekte uretranın pars prostatica ve pars membranacea'sı, kadında kısa uretranın tamamı.
  3. Fallik kısım: Erkekte pars spongiosa urethrae, kadında uretra ile vaginanın açıldığı vestibulum.

Mesanenin büyük bölümü endodermal sinus urogenitalis'ten gelir; tabandaki trigonum vesicae ise mesane duvarına katılan mezonefrik kanalların alt uçlarından gelişir. Katılma sırasında üreterlerin ağızları yukarı ve yana kayar, mezonefrik kanalların ağızları aşağı iner ve birbirine yaklaşır; erkekte bu ağızlar pars prostatica'ya açılan ductus ejaculatorius'lar olur. Köken sorusu burada kurulur: mesane endoderm kökenlidir ama trigonum mezonefrik kanal kökenlidir.

Urachus tam kapanmazsa üç tablo ortaya çıkar. Boydan boya açık kalırsa göbekten idrar sızan urachus fistülü, ortasında bir bölüm açık kalırsa urachus kisti, yalnız göbek ucu açık kalırsa urachus sinüsü oluşur. Ön karın duvarının iç yüzünde birbirine çok benzeyen iki ad durur: ortadaki tek lig. umbilicale medianum urachus'un kalıntısıdır, iki yandaki ligg. umbilicalia medialia ise kapanmış aa. umbilicales'in. İkincisinin fetüsteki görevini fetal dolaşım yazısında anlattım.

Gonad hangi haftada ve hangi sinyalle cinsiyet seçer?

Gonad, yedinci haftaya kadar testis mi over mi olacağı görünüşünden anlaşılmayan kararsız (indifferent) bir organdır. Y kromozomundaki SRY geni çalışırsa ilkel cinsiyet kordonları testis kordonlarına dönüşür ve gonad testis olur. SRY yoksa bu kordonlar geriler, yüzey epitelinden yeni kortikal kordonlar çıkar ve gonad over olur.

Gonadal kabarıntıda başlangıçta germ hücresi yoktur. İlkel germ hücreleri epiblastta ayrılır, üçüncü haftada vitellus kesesinin duvarında, allantoisin yakınında görülür. Dördüncü haftadan itibaren arka bağırsağın dorsal mezenteri boyunca göç eder ve altıncı haftada gonadal kabarıntıya girer; ulaşamazlarsa gonad gelişmez. Aynı haftalarda kabarıntının yüzey epiteli altındaki mezenkime doğru ilerleyip ilkel cinsiyet kordonlarını kurar. Germ hücreleri ile bu kordonların birleşimi kararsız gonaddır.

Testiste kordonlar derine, medullaya iner ve çevrelerinde kalın bir bağ dokusu kılıfı, tunica albuginea oluşur. Kordonların bir kısmı rete testis'i yapar, geri kalanı ergenlikte lümen kazanıp tubuli seminiferi'ye dönüşür. Kordonların içindeki Sertoli hücreleri anti-Müllerian hormonu (AMH), kordonların arasındaki Leydig hücreleri ise sekizinci haftadan itibaren testosteronu salgılar. İki hücre iki ayrı kanalın kaderini belirler; "Sertoli siler, Leydig yapar" diye aklınızda tutun. Sertoli'nin hormonu Müller kanalını siler, Leydig'in hormonu Wolff kanalından erkek genital yolunu yapar.

Overde ilkel kordonlar dağılır, yüzey epiteli çoğalmayı sürdürür ve kortikal kordonlar üretir. Üçüncü-dördüncü aylarda bu kordonlar kümelere ayrılır; her oogonyumun çevresini tek kat folikül hücresi sarar ve primordiyal folikül oluşur. Klasik anlatım over yolunu "SRY yoksa kendiliğinden işleyen yol" diye verir; Langman gibi güncel kitaplar bu yolun da WNT4 gibi kendi genleriyle etkin biçimde yürüdüğünü vurgular.

Aşağıdaki şema bundan sonraki üç bölümün haritasıdır: solda iki cinsiyette ortak gövde, ortada kararsız evrenin iki kanalı, sağda SRY kararından sonraki iki yol.

Ürogenital sistem embriyolojisi: ortak gövde, kararsız evre ve SRY kararından sonraki iki yolSol panel ortak gövde: ara mezodermden pronefroz, mezonefroz ve metanefroz; metanefrozda üreter tomurcuğu toplayıcı sistemi, metanefrik blastem nefronu yapar; kloaka ürorektal septumla önde sinus urogenitalis, arkada canalis anorectalis olarak bölünür; allantois urachus ve lig. umbilicale medianum olur; trigonum mezonefrik kanal ucundan gelir. Orta panel kararsız evre: yedinci haftaya kadar gonad ve iki kanal, kırmızı mezonefrik (Wolff) ve mavi-gri paramezonefrik (Müller), sinus urogenitalis'e açılır; altta SRY sorusu. Sağ üst panel SRY var, testis: AMH Müller kanalını siler, iz olarak appendix testis ve utriculus prostaticus kalır; testosteron Wolff kanalını korur, epididymis, ductus deferens, vesicula seminalis ve ductus ejaculatorius gelişir; DHT prostatı, penisi, pars spongiosa'yı ve skrotumu yapar. Sağ alt panel SRY yok, over: AMH olmadığı için Müller kanalı kalır ve tuba uterina, uterus, cervix ve vaginanın üst bölümü gelişir; testosteron olmadığı için Wolff kanalı geriler, iz olarak epoophoron, paroophoron ve Gartner kanalı kalır; DHT olmadığı için klitoris, labia minora, labia majora ve vestibulum gelişir.Ürogenital sistem embriyolojisi: ortak gövde, tek karar, iki yolORTAK GÖVDE · iki cinsiyette aynı1 · Ara mezoderm: üç böbrekPronefroz · servikal · 4. haftaişlev görmez, kaybolurMezonefroz · torakolomberkısa süre idrar yapar, kanalı kalırMetanefroz · sakral · 5. haftakalıcı böbrek, iki taslaktan:üreter tomurcuğu → toplayıcı sistemmetanefrik blastem → nefron2 · Kloaka: ürorektal septumÖnde sinus urogenitalismesane, uretra, vestibulum, prostatArkada canalis anorectalisseptumun ucu → corpus perinealeAllantois → urachuserişkinde lig. umbilicale medianumTrigonum: mezonefrik kanal ucundanKARARSIZ EVRE7. haftaya kadargonadsinus urogenitalis━ Wolff (mezonefrik)━ Müller (paramezonefrik)Y'de SRY var mı?SRY VAR → TESTİS · üç anahtar açıkAMH (Sertoli) Müller kanalını sileriz: appendix testis, utriculus prostaticusTestosteron (Leydig) Wolff kanalını korurepididymis, ductus deferens,vesicula seminalis, ductus ejaculatoriusDHT sinüsü ve dış taslakları erkekleştirirprostat, penis, pars spongiosa, skrotumSRY YOK → OVER · üç anahtar kapalıAMH yok Müller kanalı kalırtuba uterina, uterus, cervix,vaginanın üst bölümüTestosteron yok Wolff kanalı gerileriz: epoophoron, paroophoron, Gartner kanalıDHT yok taslaklar kadın yönünde kalırklitoris, labia minora, labia majora, vestibulumKaynak: TeachMeAnatomy, Development of the Urinary System / Reproductive System; embryology.ch, Development of internal genital organs.smtanatomi.com

Erkek embriyoda Wolff kanalı neye dönüşür, Müller kanalından ne kalır?

Erkek embriyoda mezonefrik (Wolff) kanal testosteronla korunur ve epididymis, ductus deferens, vesicula seminalis ve ductus ejaculatorius'a dönüşür; mezonefrozun birkaç tübülü ductuli efferentes olur. Paramezonefrik (Müller) kanal ise Sertoli hücrelerinin AMH'si ile geriler ve geride yalnız appendix testis ile utriculus prostaticus kalır.

Yedinci haftaya kadar her embriyonun iki yanında iki kanal çifti vardır ve ikisi de sinus urogenitalis'e açılır. Erkek embriyoda iki olay aynı haftalarda yaşanır: sekizinci ile on birinci haftalar arasında AMH Müller kanalını geriletir, testosteron ise Wolff kanalını korur ve onu testisten uretraya uzanan bir boşaltım yoluna çevirir. Wolff'un türevlerini spermin izlediği sırayla yazın:

  1. Mezonefrik tübüller → ductuli efferentes (rete testis'ten epididymis başına)
  2. Kanalın testise komşu kısmı → kıvrılarak ductus epididymidis
  3. Devamı → ductus deferens
  4. Alt ucundan çıkan filiz → vesicula seminalis
  5. Filizin katıldığı noktadan uretraya kadar olan son kısım → ductus ejaculatorius

Kanalın en üst ucu testisin üstünde appendix epididymidis olarak, işlevini yitiren birkaç tübül de paradidymis olarak kalır; ikisi de Wolff kalıntısıdır. Prostat ve gl. bulbourethralis bu listede yoktur. İkisi de Wolff kanalından değil sinus urogenitalis'in endoderminden tomurcuklanır ve gelişmeleri için testosteronun dihidrotestosterona (DHT) dönüşmesi gerekir. "Hangisi mezonefrik kanal türevi değildir?" sorusunda prostat bu yüzden en güçlü çeldiricidir.

Müller kanalı erkekte tam yok olmaz. Üst ucu testisin üst kutbunda appendix testis olarak, alt ucu ise prostatik uretranın arka duvarındaki colliculus seminalis üzerinde kör bir cep olan utriculus prostaticus olarak kalır. Utriculus prostaticus'un iki yanına ductus ejaculatorius'lar açılır; colliculus seminalis'te iki ayrı kanalın izi yan yana durur. Wolff ailesinin damar, sinir ve lenf ortaklığını, SEED kısaltmasını ve testisin inişini erkek genital sistem anatomisi yazısında ayrıntılı anlattım.

Kadın embriyoda Müller kanalı neye dönüşür, Wolff kanalından ne kalır?

Kadın embriyoda AMH olmadığı için paramezonefrik (Müller) kanal korunur: birleşmeyen üst kısımları tuba uterina'yı, orta hatta kaynaşan alt kısımları uterus, cervix ve vaginanın üst bölümünü yapar. Testosteron olmadığı için mezonefrik (Wolff) kanal geriler; geride epoophoron, paroophoron ve Gartner kanalı kalabilir.

Müller kanalı, mezonefrozun üst ucunda sölom epitelinin parmak gibi içe çökmesiyle başlar; üst ucu karın boşluğuna açılan bir huni olarak kalır. Kanal önce Wolff kanalının dış yanında aşağı iner, alt uçta onun önünden çaprazlayıp mediale geçer ve orta hatta karşı taraftaki eşiyle kaynaşır. Bu yolculuk erişkin organların sırasını verir:

  • Birleşmeyen üst ve yatay kısım: Tuba uterina. Huni biçimli ağız, tubanın karın boşluğuna açılan ucu olur; bu yüzden tuba periton boşluğuna açılan tek kanaldır.
  • Kaynaşan alt kısımlar: Canalis uterovaginalis, yani corpus ve cervix uteri ile vaginanın üst bölümü. İki kanalın arasındaki perde üçüncü ayın sonunda kaybolur.
  • Alt uç: Sinus urogenitalis'in arka duvarına dayanıp tuberculum sinuale'yi (Müller tüberkülü) kabartır. Buradan çıkan bulbi sinovaginales vaginanın alt bölümünü yapar.

Vaginanın ne kadarının Müller kanalından geldiği kaynağa göre değişir; embryology.ch üstteki dörtte üçü Müller'e, alttaki dörtte biri sinus urogenitalis'e bağlar. Sınavda gereken ayrım şudur: üst bölüm Müller, alt bölüm sinus urogenitalis. Vagina lümeni sinus urogenitalis'ten ince bir zarla ayrı kalır; bu zar hymen'dir. Kanalların çaprazlaşmasını ve kaynaşmasını embryology.ch'nin iç genital organların gelişimi sayfasındaki şemalar adım adım gösterir.

Kaynaşma ya da aradaki perdenin kaybolması aksarsa uterus didelphys, bicornis ve septus, kanallardan biri hiç gelişmezse uterus unicornis ortaya çıkar; dört adın hangi aksaklığa karşılık geldiğini uterus anatomisi yazısında tek cümlelik bir kuralla verdim.

Wolff kanalı ve tübülleri testosteron olmadığı için geriler. Kalıntıları mesovarium içinde epoophoron ve paroophoron, uterus ve vagina yan duvarı boyunca ise kist yapabilen Gartner kanalıdır. Gubernaculum kadında uterovaginal kanala, tubanın başladığı yerde yapışır ve bu yapışma onu ikiye böler: üst parçası lig. ovarii proprium, alt parçası inguinal kanaldan geçip labium majus'ta sonlanan lig. teres uteri olur. Over bu yüzden testis kadar inmez, pelvis minor'un hemen içinde kalır.

Dış genital organlar aynı taslaktan nasıl iki farklı sona ulaşır?

Dış genital organlar iki cinsiyette aynı üç taslaktan gelişir: genital tüberkül, üretral kıvrımlar ve labioskrotal (genital) kabarıntılar. Dihidrotestosteron varsa tüberkül uzayıp penisi, kıvrımlar kapanıp pars spongiosa urethrae'yi, kabarıntılar birleşip skrotumu yapar; DHT yoksa aynı taslaklar klitoris, labia minora ve labia majora olarak kalır.

Üçüncü haftada primitif çizgiden gelen mezenkim, membrana cloacalis'in çevresinde bir çift kloaka kıvrımı kurar. Kıvrımlar önde birleşip genital tüberkülü yapar; arkada öndeki üretral kıvrımlara ve arkadaki anal kıvrımlara ayrılır. Üretral kıvrımların iki yanında labioskrotal kabarıntılar belirir.

Erkekte DHT etkisiyle genital tüberkül hızla uzar ve fallus olur. Fallusun alt yüzünde üretral oluk açılır; üretral kıvrımlar bu oluğun üzerinde kapanarak dördüncü aya kadar pars spongiosa urethrae'yi yapar. Glans içindeki son kısım, dördüncü ayda glans ucundan içeri ilerleyen bir epitel kordonuyla tamamlanır. Labioskrotal kabarıntılar aşağı inip orta hatta birleşir ve skrotum olur; skrotumun ortasındaki raphe scroti bu birleşmenin izidir. Üretral kıvrımlar tam kapanmazsa uretra penisin alt yüzünde, normal yerinden geride bir noktaya açılır. Bu hipospadiastır ve açıklığın yeri kapanmanın nerede durduğunu gösterir.

Kadında genital tüberkül yalnız biraz uzar ve klitoris olur. Üretral kıvrımlar kapanmaz, labia minora olarak kalır; labioskrotal kabarıntılar büyüyüp labia majora'yı yapar. Kapanmayan oluk vestibulum olarak açık kalır ve uretra ile vagina buraya açılır.

Erkek ve kadında hangi yapı hangisinin karşılığıdır?

Erkek ve kadın genital organlarının her biri aynı embriyonik taslağın iki farklı sonucudur; bu yüzden her erişkin yapının karşı cinste bir karşılığı ya da kalıntısı vardır. Aşağıdaki tablo taslağı ilk sütuna koyar: önce taslağı bulun, sonra iki sütuna bakın. Kalıntı, karşılık ve köken soruları aynı tablodan cevaplanır.

Embriyonik taslak Erkekte Kadında
Gonadal kabarıntı Testis Ovaryum
Mezonefrik tübüller Ductuli efferentes; iz: paradidymis İz: epoophoron, paroophoron
Mezonefrik (Wolff) kanal Ductus epididymidis, ductus deferens, vesicula seminalis, ductus ejaculatorius; iz: appendix epididymidis İz: Gartner kanalı
Paramezonefrik (Müller) kanal İz: appendix testis, utriculus prostaticus Tuba uterina, uterus, cervix, vaginanın üst bölümü
Sinus urogenitalis Mesane, uretranın pars prostatica, membranacea ve spongiosa'sı, prostat, gl. bulbourethrales Mesane, uretra, vestibulum, vaginanın alt bölümü, gl. vestibulares majores (Bartholin), gll. paraurethrales (Skene)
Genital tüberkül Penis Klitoris
Üretral kıvrımlar Pars spongiosa urethrae'yi kapatan alt yüz Labia minora
Labioskrotal kabarıntılar Skrotum Labia majora
Gubernaculum Lig. scrotale Lig. ovarii proprium ve lig. teres uteri
Processus vaginalis Tunica vaginalis testis Normalde kapanır

Tabloyu okurken iki yol göstericiyi kullanın. Gl. bulbourethralis'in kadındaki karşılığı Bartholin bezi, prostatın karşılığı Skene bezleridir; dördü de sinus urogenitalis'ten gelir. Kalıntıların kuralı da basittir: bir kanalın kalıntısı her zaman o kanalın gerilediği cinste aranır; erkekte Müller, kadında Wolff iz bırakır. Tek ek, erkekte Wolff kanalının üst ucundan kalan küçük izlerdir (appendix epididymidis, paradidymis); kanalın geri kalanı erkekte zaten organ olmuştur.

Son iki satırı testis inişi açıklar. Testis bel bölgesinde gelişir ve gubernaculum ile skrotuma bağlıdır; yaklaşık 28. haftada inguinal kanaldan geçer ve 33. hafta civarında skrotuma ulaşır. Yolda kendi arterini bırakmaz, bu yüzden a. testicularis erişkinde de aortadan çıkar. Testisin önünden inen periton cebi, processus vaginalis, normalde üst kısmından kapanır ve testisin önünde tunica vaginalis olarak kalır. Açık kalırsa indirekt inguinal herni ya da hidrosel için zemin oluşur. İniş yolunun geçtiği inguinal kanalın duvarlarını karın anatomisi yazısında bulabilirsiniz.

Üç hormon anahtarından biri çalışmazsa ne olur?

Erkek yolu tek bir hormonla değil üç ayrı anahtarla açılır: AMH Müller kanalını kapatır, testosteron Wolff kanalını korur, dihidrotestosteron prostatı ve dış genital organları erkekleştirir. Anahtarlardan biri çalışmadığında 46,XY bir bebekte yalnız o anahtarın açtığı kapı kapalı kalır; cinsiyet gelişimi farklılıklarıyla ilgili sorular bu mantıkla çözülür.

  1. AMH ya da reseptörü yoksa (persistan Müller kanalı sendromu): Testis, Wolff türevleri ve dış genital erkektir, ama tuba ve uterus da gelişmiştir. Tablo çoğu zaman inmemiş testis ya da inguinal herni ameliyatında fark edilir.
  2. Androjen reseptörü çalışmazsa (tam androjen duyarsızlığı): Testis vardır ve AMH salgıladığı için uterus ile tuba gelişmez. Testosteron etki edemediği için Wolff türevleri de gelişmez, DHT de etki edemediği için dış genital kadın görünümündedir. Vagina kısa ve kördür, çünkü yalnız sinus urogenitalis'ten gelen alt bölümü vardır.
  3. DHT yapılamazsa (5-alfa redüktaz eksikliği): Testosteron vardır, Wolff türevleri gelişir; AMH çalıştığı için Müller türevleri yoktur. Prostat ve dış genital DHT'ye bağlı olduğu için doğumda dış genital belirsiz ya da kadın görünümlü olabilir; ergenlikte testosteron arttıkça erkekleşme belirginleşir.
  4. Ters yön, 46,XX bir embriyoda fazla androjen (ör. konjenital adrenal hiperplazi): Over vardır, AMH olmadığı için Müller türevleri, yani uterus ve tubalar normal gelişir. Yüksek androjen dış genitali erkek yönüne iter: klitoris büyür, labia majora kısmen kaynaşabilir.

Dört tabloyu ayrı ayrı ezberlemek yerine her soruda üç kapıyı sırayla sorun: Müller kanalı kapandı mı (AMH), Wolff kanalı korundu mu (testosteron), prostat ve dış genital erkekleşti mi (DHT)? Üç cevap, hangi yapının var hangisinin yok olduğunu kendiliğinden verir.

Sınav soruları hangi kalıplara iner?

Ürogenital embriyoloji soruları büyük ölçüde yedi kalıba iner ve yedisi de "taslak → erişkin yapı" eşlemesine dayanır. Kurulda ve TUS'ta soru ya bir kalıntının hangi kanaldan geldiğini, ya bir organın kökenini, ya da bir anomalinin hangi adımın aksamasıyla oluştuğunu sorar; eşleme kurulduysa yedisi de aynı haritadan çözülür.

  1. Kalıntı: "Hangisi paramezonefrik kanal kalıntısıdır?" Appendix testis ve utriculus prostaticus Müller'in, appendix epididymidis, paradidymis, epoophoron, paroophoron ve Gartner kanalı Wolff'un izidir.
  2. Köken çeldiricisi: Prostat ve gl. bulbourethralis sinus urogenitalis'ten gelir, vesicula seminalis Wolff kanalından.
  3. Doku kökeni: Mesane epiteli endoderm, trigonum mezonefrik kanal; nefron metanefrik blastem, toplayıcı kanal üreter tomurcuğu.
  4. İki benzer bağ: Lig. umbilicale medianum urachus'un, ligg. umbilicalia medialia aa. umbilicales'in kalıntısıdır.
  5. Anomali ve mekanizma: At nalı böbrek ve a. mesenterica inferior, çift üreter ve tomurcuğun erken bölünmesi, urachus fistülü, hipospadias ve üretral kıvrımlar, uterus anomalileri ve kanal kaynaşması.
  6. Hormon anahtarı: 46,XY bir olguda uterus var mı, ductus deferens var mı, dış genital nasıl görünüyor?
  7. Zaman: Dördüncü hafta pronefroz, beşinci hafta metanefroz, altıncı hafta germ hücreleri gonadda, yedinci hafta kararsız evrenin sonu, sekizinci hafta testosteron.

Fakülte sınavlarında soru tiplerinin genel mantığını ve son hafta düzenini anatomi vize soruları yazısında anlattım. TUS'a hazırlanan okur embriyolojiyi bölge anatomisinin yanına nasıl yerleştireceğini TUS anatomi nasıl çalışılır yazısında bulabilir.

Konuyu tek kâğıtta nasıl tekrar edersiniz?

Kalıntı ve köken sorularına hazırlanmanın en kısa yolu, ürogenital sistemi bir çatal biçiminde tek kâğıda çizmektir: üstte iki cinsiyette ortak gövde, ortada SRY kararı, altta erkek ve kadın kolları. Her kolda kalan kanalı koyu, iz bırakan kanalı noktalarla yazarsanız kalıntı sorularının cevabı kâğıdın üzerinde kendiliğinden görünür.

  1. Ortak gövde: Sol üste üç böbreği yukarıdan aşağı yazın ve metanefrozun altına iki ok çizin: tomurcuk → toplayıcı sistem, blastem → nefron. Sağ üste kloakayı çizip ürorektal septumla ikiye bölün; ön parçaya mesaneyi, uretrayı ve urachus'u ekleyin.
  2. Karar: Ortaya gonadı ve iki kanalı çizin; Wolff'u kırmızı, Müller'i mavi kalemle.
  3. İki kol: Erkek kolunda kırmızı kanalı tam çizin, mavi kanalı iki nokta olarak bırakın (appendix testis, utriculus prostaticus). Kadın kolunda tersini yapın: mavi kanal tam, kırmızı kanal üç nokta (epoophoron, paroophoron, Gartner kanalı).
  4. Anahtarlar: Erkek kolunun üstüne üç kilit çizin: AMH, testosteron, DHT. Her kilidin yanına o kilit açılmazsa ortaya çıkan tablonun adını yazın.

Takıldığınız her eşleme için bir kart açın: ön yüzde "utriculus prostaticus hangi kanalın kalıntısı?", arka yüzde "Müller kanalının alt ucu; colliculus seminalis'te, iki ductus ejaculatorius'un arasında". Kartları hangi aralıkla döndüreceğinizi anatomi çalışma kartları yazısında anlattım.

Bu yazıdaki taslakların erişkin karşılıklarını, yani böbreği, mesaneyi ve genital organları ayrıntılı çalışmak isteyen tıp öğrencisi için Tıp 1-2'ler için Sindirim ve Ürogenital paketinde "Böbrekler, Üreter, Mesane ve Üretra", "Erkek Genital Organlar" ve "Kadın Genital Organlar" dersleri var. Kurul ya da vize haftasına giren öğrenci komite/vize paketlerine, TUS'a hazırlanan okur TUS Paketi sayfasına bakabilir. Önce anlatım dilini görmek isterseniz ücretsiz demo paketinden başlayın.

Sık Sorulan Sorular

Mezonefrik kanaldan hangi yapılar gelişir?

Mezonefrik (Wolff) kanaldan erkekte ductus epididymidis, ductus deferens, vesicula seminalis ve ductus ejaculatorius gelişir; mezonefrik tübüllerin bir kısmı ductuli efferentes olur. Kanalın alt ucundan çıkan üreter tomurcuğu iki cinsiyette de üreteri, pelvis renalis'i, kaliksleri ve toplayıcı kanalları yapar; mesane duvarına katılan alt uçları trigonum vesicae'yi oluşturur. Kadında kanal geriler; epoophoron, paroophoron ve Gartner kanalı kalıntı olarak kalabilir.

Paramezonefrik kanaldan hangi yapılar gelişir?

Paramezonefrik (Müller) kanaldan kadında tuba uterina, uterus, cervix ve vaginanın üst bölümü gelişir: kanalların birleşmeyen üst kısımları tubaları, orta hatta kaynaşan alt kısımları canalis uterovaginalis'i yapar. Erkekte Sertoli hücrelerinin salgıladığı anti-Müllerian hormon kanalı geriletir; geride testisin üst kutbundaki appendix testis ile prostatik uretradaki utriculus prostaticus kalır.

Pronefroz, mezonefroz ve metanefroz arasındaki fark nedir?

Pronefroz, mezonefroz ve metanefroz, embriyoda baştan kuyruğa doğru sırayla kurulan üç böbrek sistemidir. Pronefroz dördüncü haftada servikal bölgede belirir, işlev görmez ve aynı haftanın sonunda kaybolur. Mezonefroz torakolomber bölgede kısa süre idrar yapar, ikinci ayın sonuna doğru büyük ölçüde geriler, kanalı ve bazı tübülleri genital sisteme katılır. Metanefroz beşinci haftada sakral bölgede başlar ve kalıcı böbreği yapar.

Kloaka nedir ve neye dönüşür?

Kloaka, arka bağırsağın son bölümünde bağırsak ile allantoisin ortak açıldığı endodermal odadır. Dördüncü ile yedinci haftalar arasında ürorektal septum kloakayı ikiye böler: öndeki sinus urogenitalis mesaneyi, uretrayı ve kadında vestibulum'u, arkadaki canalis anorectalis rektumu ve anal kanalın üst bölümünü yapar. Septumun perineye ulaşan ucu corpus perineale olur.


Yayın tarihi: