Tıp ikinci sınıf ürogenital kurulunun son haftasında bir öğrenci masama üç sayfa fotokopiyle gelir: kadın genital sistemin arterleri bir sayfa, lenf drenajı bir sayfa, innervasyonu bir sayfa. "Hocam bu üç sayfa ezberlenmiyor, her organ için ayrı ayrı yazılmış." Haklıdır; ders kitabı sistemi organ organ anlatır ve aynı bilgiyi beş kez tekrar eder. Tahtaya üç satırlık, dört sütunlu bir tablo çizerim. Satırlar organ değildir; bölgedir: yapı peritonun üstünde mi, periton ile pelvik diyafram arasında mı, pelvik diyaframın altında mı? Sütunlar dört sorudur: kanı nereden gelir, lenfi nereye gider, ağrısı hangi segmente çıkar, embriyoda neyden yapılmıştır. Üç sayfa o tabloya sığar; sığmayan birkaç istisna da zaten sınav sorusunun kendisidir. Bu yazı o tabloyu kurar.
Pelvis yazısında lig. latum'un üç bölümünü, lig. teres'in gubernaculum kalıntısı oluşunu, lig. suspensorium içindeki a. ovarica'yı, lig. cardinale içindeki a. uterina'yı, üreterin arterin altından geçişini, anteversio-anteflexio'yu, peritoneal çıkmazları ve n. pudendus'un yolunu anlattım. Onları tekrar etmeyeceğim; burada organların kendisi ve onları birbirine bağlayan kural var.
Uterus anatomisi nedir, neyi kapsar?
Uterus anatomisi, pelvis minor'da mesane ile rektum arasında yerleşmiş, kalın kas duvarlı ve armut biçimli uterusu; ona iki yandan açılan tuba uterina'ları; tubaların ucuna komşu ovaryumları; aşağıda cervix'i kavrayan vaginayı ve bu organların damar, lenf, sinir ve embriyolojik köken ilişkilerini inceleyen ürogenital sistem anatomisi alt başlığıdır. Sınav bu sistemi çoğunlukla bir ilişki üzerinden sorar: "a. uterina hangi yapının üstünden geçer", "dış gebelik en sık nerede yerleşir", "vaginanın alt üçte birinin lenfi nereye gider", "uterus septus hangi bozukluğun sonucudur". Bu soruların hepsinin cevabı, yapının tablonun hangi satırında durduğuna bağlıdır.
Tablonun üç satırı: yapılar hangi bölgede durur?
Kadın genital sistemi periton ve pelvik diyafram iki yatay düzlemle üç bölgeye böler. Üst bölgede ovaryum, tuba uterina ile uterusun fundus ve corpus bölümleri peritonla temas eder. Orta bölgede cervix ile vaginanın üst bölümü periton altında, pelvik diyaframın üstünde durur. Alt bölgede vaginanın alt bölümü ile vulva pelvik diyaframın altında, perineumdadır. Damar, lenf, ağrı lifi ve köken bu üç bölgeye göre dağılır.
Üst satırı organlarıyla tanıyalım. Ovaryumun yüzeyi peritonla değil tek katlı bir epitelle örtülüdür ve tuba uterina'nın ostium abdominale'si periton boşluğuna açılan tek kanal ağzıdır; bu yüzden ovulasyonda oosit önce periton boşluğuna düşer ve fimbriae onu oradan alır. Ovaryum pelvis yan duvarında fossa ovarica'da oturur; önünde ve yukarısında a. iliaca externa, arkasında a. iliaca interna ile üreter, tabanında n. obturatorius vardır. Bu taban komşuluğu sınavda "ovaryum kaynaklı ağrı neden uyluğun iç yüzüne vurur" sorusunun cevabıdır. Tuba uterina yaklaşık on santimetrelik bir kanaldır ve dört bölümü dıştan içe sayılır: fimbriae'lı infundibulum, tubanın en uzun ve en geniş bölümü olan ampulla, en dar bölüm olan isthmus ve uterus duvarı içindeki pars uterina. Döllenme olağan olarak ampullada gerçekleşir; tubal dış gebeliğin en sık yerleştiği bölüm de ampulladır. Uterus yaklaşık yedi buçuk santimetredir; tubaların girişinin üstünde kalan kubbe fundus, gövde corpus, corpus'un cervix'e daraldığı kısa segment isthmus, vaginaya sokulan alt bölüm cervix'tir. Cervix'in vagina içinde kalan bölümüne portio vaginalis, üstündekine portio supravaginalis denir ve bu ikinci bölüm tablonun orta satırındadır. Duvar üç tabakadır: dışta perimetrium, ortada myometrium, içte endometrium.
Orta satır cervix ile vaginanın üst bölümüdür. Vagina cervix'i kavradığı için çevresinde bir oluk oluşur; bu oluğun ön, arka ve yan bölümlerine fornix denir. Arka forniks en derindir ve üstünde yalnızca ince bir periton yaprağıyla excavatio rectouterina bulunur; periton boşluğuna vaginadan iğneyle girilebilmesinin anatomik gerekçesi budur. Yan forniksin bir-iki santimetre dışında ise üreter ile a. uterina çaprazlaşır; cervix'i tutan bağlar bu düzeyde toplanır. Cervix'i yerinde tutan destek üçlüsü lig. cardinale, lig. rectouterinum ve lig. pubocervicale'dir; lig. cardinale üzerine kapsamlı derleme bu bağın içinden üreterin, a. uterina'nın ve plexus hypogastricus inferior liflerinin geçtiğini vurgular. Bağların yetersizliğinde uterusun aşağı kayması bu yüzden orta satırın sorusudur.
Alt satır vaginanın alt bölümü ile vulvadır. Vaginanın ön duvarı yukarıda mesane tabanı, aşağıda urethra ile komşudur; arka duvarı yukarıda excavatio rectouterina peritonu, ortada rektum, en altta corpus perineale ile komşudur. Vulvada labia majora ve minora, clitoris, vestibulum ve vestibulumun arka-yan duvarına açılan gll. vestibulares majores bulunur; bu bezler bulbus vestibuli'nin arkasında oturur. Corpus perineale, vagina ile anal kanal arasında perineal kasların düğümlendiği bağ dokusu kitlesidir; DergiPark'taki perine fasyaları derlemesi bu düğümün pelvis tabanı desteğindeki yerini ayrıntılı anlatır.
Dört sütun: kan nereden gelir, lenf nereye gider, ağrı hangi segmente çıkar, köken nedir?
Kadın genital sistemin arteri, lenfi, ağrı yolu ve embriyolojik kökeni bölgeye göre birlikte değişir: üst bölge aorta, lomber düğümler, torakolomber sempatik yol ve gonad-Müller kökeniyle; orta bölge a. iliaca interna, iliak düğümler, sakral parasempatik yol ve Müller kökeniyle; alt bölge a. pudenda interna, inguinal düğümler, n. pudendus ve sinus urogenitalis kökeniyle tanımlanır. Dört sütunu tek tek dolduralım.
Arter sütununda üst satır karından gelir. A. ovarica, karın yazısında anlattığım gibi doğrudan aortadan böbrek arterlerinin altından çıkar, lig. suspensorium içinde pelvise iner, ovaryumu ve tubanın dış yarısını besler; venleri sağda v. cava inferior'a, solda v. renalis sinistra'ya döker. Orta satırın arteri a. uterina'dır; a. iliaca interna'nın ön kökünden çıkar, lig. cardinale tabanında cervix'e yaklaşırken üreterin üstünden geçer ve uterusun yan kenarı boyunca kıvrıntılı yükselip tubanın altında a. ovarica ile anastomoz yapar. Aşağıya verdiği r. vaginalis ile a. vaginalis vaginanın üst bölümünü besler. Alt satırın arteri a. pudenda interna'nın dallarıdır; perineuma pelvis yazısındaki canalis pudendalis yoluyla gelir. Sınav sorusu çoğunlukla çapraz düzeyindedir: "histerektomide a. uterina bağlanırken hangi yapı zedelenebilir" sorusunun cevabı üreterdir, çünkü su köprünün altından akar. Üreterin bu noktaya kadar izlediği yolu böbrek yazısında anlatmıştım.
Lenf sütunu arteri ters yönde izler; bu kuralı bilen öğrenci lenf sayfasını ezberlemez. Üst satır arterini aortadan aldığı için lenfini de aortanın yanına, nodi lumbales'e gönderir: ovaryum, tuba ve fundus. Orta satır iliak damarlarla beslendiği için lenfini nodi iliaci externi ve interni ile nodi sacrales'e verir: corpus, cervix ve vaginanın üst bölümü. Alt satır perineumun damarıyla beslendiği için lenfini de perineumun düğümlerine, nodi inguinales superficiales'e verir: vaginanın alt üçte biri ve vulva. Bu paylaşım ovaryum kaynaklı bir kitlenin neden karın içinde, vulva kaynaklı bir kitlenin neden kasıkta düğüm büyüttüğünü tek cümlede açıklar.
Ağrı sütununun kuralı pelvik ağrı çizgisidir. Peritonla temas eden bölümlerin visseral ağrı lifleri sempatik yolu izleyerek yukarı, alt torakal ve üst lomber segmentlere çıkar; periton altındaki bölümlerin ağrı lifleri nn. splanchnici pelvici ile S2-S4'e iner. Bu yüzden ovaryum, tuba ve corpus uteri ağrısı alt karın ve bel bölgesine, cervix ile üst vagina ağrısı ise sakral dermatomlara, perineuma ve uyluk arkasına yansır. Alt satır visseral değil somatiktir; vaginanın alt bölümü ile vulvanın duyusu n. pudendus'la taşınır, ön kısımlara n. ilioinguinalis ve r. genitalis n. genitofemoralis de katılır. Doğumun iki evresinde ağrının yer değiştirmesi bu üç satırın klinikteki karşılığıdır: kasılma ağrısı corpus'tan yukarı segmentlere, doğum kanalının gerilme ağrısı cervix ve perineumdan sakral segmentlere gider. Motor ve sekretuar lifleri plexus hypogastricus inferior'dan ayrılan plexus uterovaginalis taşır.
Köken sütunu embriyoloji sorusudur ve üç satıra tam oturur. Üst ve orta satırların kanal organları, yani tuba, uterus, cervix ve klasik anlatımda vaginanın üst bölümü, iki ductus paramesonephricus'un (Müller kanalı) orta hatta birleşmesinden gelişir. Alt satır, yani vaginanın alt bölümü ve hymen, sinus urogenitalis'ten tomurcuklanan bulbi sinovaginales'ten gelişir. Ovaryum bir kanaldan değil gonadal kabartıdan gelişir ve aşağıya gubernaculum ile bağlıdır; gubernaculum'un üst parçası lig. ovarii proprium, alt parçası lig. teres uteri olarak kalır. Erkekte kanal olan ductus mesonephricus (Wolff) kadında geriler; kalıntıları mesovarium içinde epoophoron ve paroophoron, vaginanın yan duvarında ise kist yapabilen Gartner kanalıdır. Sınavın sevdiği soru anomalilerdir: iki Müller kanalı hiç birleşmezse uterus didelphys, yalnız alt bölümleri birleşirse uterus bicornis, birleşir ama aradaki septum rezorbe olmazsa uterus septus, kanallardan biri gelişmezse uterus unicornis oluşur. "Septus" kelimesini görünce rezorpsiyon, "bicornis" kelimesini görünce füzyon bozukluğu deyin.
Tabloya sığmayan üç istisna sınavda nasıl sorulur?
Kadın genital sistem tablosunu bozan üç istisna vardır ve TUS ile kurul sınavları çoğunlukla kuralı değil bu istisnaları sorar: lig. teres uteri boyunca fundus lenfinin kasık düğümlerine ulaşması, üreterin cervix yanında a. uterina'nın altından geçmesi ve ovaryum ağrısının n. obturatorius komşuluğuyla uyluğun iç yüzüne yansıması. Üçünü de kuralın yanına yazın.
Birinci istisna lenf sütunundadır. Fundus üst satırdadır ve lenfini nodi lumbales'e gönderir; ancak lig. teres uteri fundusun hemen altından çıkıp canalis inguinalis'ten geçerek labium majus'ta bittiği için fundus lenfinin bir bölümü bu bağı izleyip nodi inguinales superficiales'e ulaşır. Sınav bunu "uterus fundusundan kaynaklanan bir tümör hangi lenf düğümlerine yayılabilir" biçiminde sorar ve doğru cevap iki düğüm grubunu birden içerir. Tabloda üst satırdan alt satıra inen tek ok budur.
İkinci istisna arter sütunundadır ve aslında bir çapraz ilişkidir. Üreter pelvise girdikten sonra yan duvar boyunca iner, lig. cardinale tabanında cervix'in bir-iki santimetre yanından geçer ve tam bu noktada a. uterina'nın altında kalır. Sınav bunu iki yönden sorar: "a. uterina'nın hemen altından hangi yapı geçer" ve "cervix yanında bağlanan bir damar hangi organı tehlikeye atar". Ovaryum tarafında ise ilişki tersine döner: lig. suspensorium ovarii bağlanırken aynı üreter bu kez a. ovarica'nın hemen yakınında, pelvis girişinde a. iliaca communis çatalı üzerinde bulunur. Öğrenci ikisini karıştırır; hatırlatıcı şudur: üreter aşağıda köprünün altındadır, yukarıda köprünün yanındadır.
Üçüncü istisna ağrı sütunundadır. Ovaryum üst satırdadır ve visseral ağrısı kurala uygun olarak alt karına yansır; ancak fossa ovarica'nın tabanında n. obturatorius seyrettiği için ovaryumdaki bir şişlik ya da iltihap bu siniri uyarabilir ve ağrı uyluğun iç yüzüne, n. obturatorius'un deri alanına vurur. Bu bir yansıyan ağrı değil, komşuluk ağrısıdır; sınav "ovaryum kaynaklı ağrının uyluk iç yüzünde hissedilmesinin nedeni" sorusunu tam bu farkı ölçmek için sorar. Aynı kalıbın erkekteki karşılığı testis ağrısının kasığa ve karına yansımasıdır; çünkü testis de kanını ve lenfini aynı üst satırdan alır.
Uterus ve kadın genital sistem TUS'ta ve kurul sınavında hangi kalıplarla sorulur?
TUS'ta kadın genital sistem soruları üç kalıba iner: bir yapının çaprazı ya da komşuluğu (üreter-a. uterina, fossa ovarica-n. obturatorius, fornix posterior-excavatio rectouterina), bir bölgenin lenf ya da ağrı yolu (vagina alt üçte biri-inguinal, cervix-S2-S4) ve bir embriyolojik anomalinin mekanizması (füzyon mu rezorpsiyon mu, Müller mi Wolff mu). Dört soruluk bir seçenek listesinde üç seçenek genellikle doğru satırdan, tek yanlış seçenek başka satırdan gelir; tabloyu kuran öğrenci o seçeneği görür. TUS anatomi çalışma rehberinde anlattığım "ilişki bilgisi listeden değerlidir" ilkesi bu konunun ta kendisidir.
Tıp ikinci sınıf ürogenital kurulunda soru daha çok tanımlayıcıdır: tuba uterina'nın bölümleri ve sırası, uterusun bölümleri, fornixler, lig. latum'un içindekiler, ovaryumun bağları. Burada öğrencinin en sık yaptığı hata isthmus kelimesini iki yerde görüp karıştırmaktır: isthmus tubae uterinae tubanın en dar bölümüdür ve uterus köşesine bitişiktir; isthmus uteri ise corpus ile cervix arasındaki kısa segmenttir. "Tuba uterina isthmus" ve "uterus isthmus" ifadelerini birbirine karıştırmamak için ikisini yan yana bir karta yazmanızı öneririm. Kurul sınavlarına hazırlanan öğrencilere sindirim ve ürogenital paketi bu tabloyu tahtada kurulmuş hâliyle sunar; komite ve vize paketleri de kurul takvimine göre düzenlenmiştir.
Pratik sınavda maket üzerinde sorulan yapılar bellidir: fimbria ovarica, ampulla, lig. ovarii proprium, lig. teres uteri, portio vaginalis ve ostium uteri, fornix posterior. Maketi elinize aldığınızda önce fundusun peritonla örtülü yüzünü, sonra cervix'in periton altına indiği noktayı, en sonunda vaginanın pelvik diyaframı delip perineuma çıktığı düzeyi bulun. Üç satır maketin üstünde de vardır.
Kadın genital sistem anatomisini tek tabloyla nasıl çalışmalı?
Bu yazının önerdiği yöntem üç adımdır: önce her yapıyı üç bölgeden birine yerleştirmek, sonra dört soruyu satıra göre cevaplamak, en sonunda kuralı bozan üç istisnayı satırların arasına ok olarak çizmek. Bu sıra izlendiğinde damar, lenf ve sinir sayfaları ezber olmaktan çıkar; her cevap yapının konumundan türetilir.
İlk gün boş bir sayfaya üç satır ve dört sütun çizin, hiçbir şey yazmadan yalnız organları satırlara yerleştirin. İkinci gün arter ve lenf sütunlarını doldurun ve "lenf arteri tersine izler" kuralını her satırda test edin. Üçüncü gün ağrı ve köken sütunlarını ekleyin; pelvik ağrı çizgisini uterus üzerinde bir kalem çizgisiyle işaretleyin. Dördüncü gün istisnaları kırmızıyla çizin ve her istisnaya bir sınav sorusu yazın. Çalışma kartları yazısındaki kart mantığını bu tabloya uygularsanız, her hücre bir kartın ön yüzü olur. Uterus anatomisini bu düzenle tekrar eden öğrenci, üç sayfa fotokopiyi bir daha açmaz.
Anatomiyi bir listeden değil bir ilişkiden öğrenmek isterseniz, ücretsiz demo paketi bu anlatımın tahtada nasıl kurulduğunu gösterir; TUS hazırlığında sistemin tamamı TUS paketi içinde aynı düzenle işlenir.
Sık Sorulan Sorular
Uterus hangi bölümlerden oluşur ve normal konumu nedir?
Uterus dört bölümden oluşur: tubaların girişinin üstünde kalan kubbe biçimli fundus, gövdeyi oluşturan corpus, corpus'un cervix'e daraldığı kısa isthmus ve vaginaya sokulan cervix. Cervix'in vagina içindeki bölümüne portio vaginalis, vaginanın üstünde kalan bölümüne portio supravaginalis denir. Uterus normalde öne eğik ve öne bükülü konumdadır; duvarı dıştan içe perimetrium, myometrium ve endometrium tabakalarından yapılmıştır.
Tuba uterina'nın bölümleri nelerdir ve döllenme nerede gerçekleşir?
Tuba uterina dıştan içe dört bölümdür: fimbriae'lı infundibulum, en uzun ve en geniş bölüm olan ampulla, en dar bölüm olan isthmus ve uterus duvarı içindeki pars uterina. Döllenme olağan olarak ampullada gerçekleşir; tubal dış gebeliğin en sık yerleştiği bölüm de ampulladır. Sınavda "en dar" sorulduğunda isthmus, "en geniş" ve "döllenme yeri" sorulduğunda ampulla cevabı beklenir.
A. uterina ile üreter arasındaki ilişki nedir ve neden önemlidir?
A. uterina, a. iliaca interna'dan çıkıp lig. cardinale tabanında cervix'e yaklaşırken cervix'in yaklaşık bir-iki santimetre yanında üreterin üstünden geçer; üreter arterin altında kalır. "Su köprünün altından akar" cümlesi bu ilişkiyi hatırlatır. Cervix yanında a. uterina bağlanırken üreterin zedelenme riski, bu çaprazın sınavda ve klinikte en çok sorulan sonucudur.
Kadın genital organların lenfi nereye akar?
Lenf, arteri tersine izler. Ovaryum, tuba ve uterus fundusu lenfini a. ovarica boyunca nodi lumbales'e gönderir; corpus ve cervix uteri ile vaginanın üst bölümü iliak ve sakral düğümlere, vaginanın alt üçte biri ile vulva ise nodi inguinales superficiales'e verir. Kuralı bozan istisna, fundus lenfinin bir bölümünün lig. teres uteri boyunca kasıktaki yüzeyel düğümlere ulaşmasıdır.