Telensefalon (Uç Beyin) Anatomisi Nasıl Çalışılır? Beyni Dört Görüntüde Okumak

  • Ana Sayfa
  • Blog
  • Telensefalon (Uç Beyin) Anatomisi Nasıl Çalışılır? Beyni Dört Görüntüde Okumak
Telensefalon (Uç Beyin) Anatomisi Nasıl Çalışılır? Beyni Dört Görüntüde Okumak

Nöroanatomi kurulunun pratik sınavında masaya çoğu zaman bütün bir beyin değil, bir beyin dilimi konur. İğne, ak maddenin ortasında duran mercek biçimli gri bir adacığı ya da iki gri kütlenin arasından geçen ince beyaz bir bandı gösterir. Lobları yan yüz resminden ezberleyen öğrenci bu anda takılır. Telensefalonun en çok soru getiren iki parçası, capsula interna ve bazal çekirdekler, beynin dışından hiç görünmez.

Bu yazı telensefalonu dört görüntü üzerinden kuruyor: dış yan yüz, orta hattan kesilmiş iç yüz, horizontal kesit ve koronal kesit. Her görüntü konunun bir parçasını en açık hâliyle gösterir. Loblar ve Brodmann alanları dış yüzde, corpus callosum ile limbik halka iç yüzde, capsula interna horizontal kesitte, bazal çekirdeklerin birbiriyle ilişkisi koronal kesitte okunur. Dört görüntü kafanızda kurulduğunda kadavra dilimi de, MR kesiti de, TUS'taki lezyon sorusu da aynı haritaya oturur.

Telensefalon (uç beyin) nedir?

Telensefalon (telencephalon, uç beyin), ön beyin kesesinden (prosencephalon) gelişen ve iki beyin yarımküresi (hemispherium cerebri), onları birbirine bağlayan komissürler ve her yarımkürenin içindeki lateral ventrikülden oluşan beyin bölümüdür. Beynin en büyük parçasıdır ve diensefalonu dışarıdan neredeyse tamamen örter.

Gelişimde nöral tüpün ön ucu önce üç, sonra beş keseye ayrılır. Prosencephalon telencephalon ile diencephalon'u, rhombencephalon metencephalon ile myelencephalon'u verir; mesencephalon bölünmeden kalır. "Uç beyin" adı buradan gelir: telencephalon bu dizinin en ön ucudur. Boşluğu iki lateral ventriküle dönüşür. Her boynuzun duvarını hangi telensefalon yapısının yaptığı beyin ventrikülleri yazısında ayrıntılı.

Terim karışıklığına baştan dikkat edin. Türkçe ders kaynaklarının çoğu telencephalon ile cerebrum'u (beyin yarımküreleri) aynı anlamda kullanır; bazı İngilizce kaynaklar cerebrum'a diensefalonu da katar. Sınav sorusunda "cerebrum" kelimesini gördüğünüzde dersinizde hangi tanımın kullanıldığını hatırlayın.

Her yarımküre üç katmanla çalışılır. Dışta gri cevherden bir kabuk (cortex cerebri), onun altında ak cevher (substantia alba, centrum semiovale), ak cevherin derinine gömülü gri adacıklar olarak da bazal çekirdekler bulunur. Kabuk işi yapar, ak madde kablolardır, bazal çekirdekler hareketi ayarlayan derin istasyonlardır. Bu dizilim omurilikte tersinedir: orada gri cevher içte, ak cevher dıştadır.

Telensefalon hangi sırayla çalışılır? Dört görüntü

Telensefalonu çalışmanın en kolay yolu, her biri farklı bir parçayı gösteren dört görüntüdür. Dış yan yüz lobları ve Brodmann alanlarını, orta sagittal kesit corpus callosum'u ve limbik halkayı, horizontal kesit capsula interna'yı, koronal kesit bazal çekirdekleri gösterir. Pratik sınavdaki beyin dilimleri ve MR kesitleri de bu düzlemlerde gelir.

  1. Dış yan yüz: oluklar, loblar, işlev alanları. Cevapladığı soru: "Bu alan hasar görürse ne olur?"
  2. Orta sagittal kesit: corpus callosum'un dört parçası, iç yüz gyrusları, komissürler. Cevapladığı soru: "İki yarımküre birbirine nereden bağlanır?"
  3. Horizontal kesit: capsula interna'nın V'si ve içten dışa gri-ak dizilim. Cevapladığı soru: "Küçük bir lezyon neden yarım vücudu güçsüzleştirir?"
  4. Koronal kesit: caudatus-putamen köprüleri, globus pallidus, amygdala. Cevapladığı soru: "Hangisi bazal çekirdektir, hangisi değildir?"

Sıra rastgele değil, dışarıdan içeriye ilerliyor. Her görüntü bir öncekinin açık bıraktığı soruyu cevaplıyor.

1. görüntü, dış yüz: beyin lobları ve görevleri

Beyin yarımküresi dış yüzden bakıldığında dört loba ayrılır: frontal, parietal, temporal ve oksipital. Beşinci lob olan insula sulcus lateralis'in derininde saklıdır, limbik lob ise yalnız iç yüzden görülür. Kaynakların lob sayısını dört, beş ya da altı vermesinin nedeni budur. Lobları ayıran iki gerçek oluk sulcus centralis ve sulcus lateralis'tir.

Sulcus centralis (Rolando oluğu) frontal lobu parietal lobdan, sulcus lateralis (Sylvius oluğu) temporal lobu üstteki iki lobdan ayırır. Oksipital lobun dış yüzdeki sınırı ise bir oluk değil, hayali bir çizgidir. Bu çizgi iç yüzdeki sulcus parietooccipitalis'in üst ucundan aşağıdaki incisura preoccipitalis'e çekilir. Şemanızda oksipital lob sınırını bu yüzden kesik çizgiyle çizin.

Lobların içindeki gyruslar işlev alanlarının adresidir. Frontal lobda gyrus precentralis'in önünde üst, orta ve alt frontal gyruslar uzanır; gyrus frontalis inferior pars orbitalis, pars triangularis ve pars opercularis olarak üç parçaya ayrılır. Parietal lobda gyrus postcentralis'in arkasındaki sulcus intraparietalis lobu üst ve alt lobcuklara böler. Alt lobcukta sulcus lateralis'in arka ucunu gyrus supramarginalis, sulcus temporalis superior'un arka ucunu gyrus angularis çevreler. Temporal lobun üst yüzü sulcus lateralis'in içine bakar. İşitme korteksi olan gyri temporales transversi (Heschl gyrusları) ancak oluk aralanınca görülür.

Lob Başlıca işlev alanları Hasarda sınavın beklediği bulgu
Frontal Primer motor korteks (gyrus precentralis), hareket planlama alanları, frontal göz alanı, Broca alanı, prefrontal korteks Karşı tarafta güçsüzlük; baskın yarımkürede motor (Broca) afazisi; yargı ve kişilik değişikliği
Parietal Primer duyu korteksi (gyrus postcentralis), duyu asosiasyon alanı, gyrus supramarginalis ve angularis Karşı tarafta duyu kaybı; eldeki cismi gözü kapalı tanıyamama (astereognozi); baskın yarımkürede Gerstmann sendromu; baskın olmayan yarımkürede karşı tarafı ihmal
Temporal Primer işitme korteksi (Heschl gyrusları), Wernicke alanı, iç yüzde hipokampus Wernicke afazisi; karşı tarafta üst çeyrek görme kaybı; iki taraflı hipokampus hasarında yeni bellek oluşturamama
Oksipital Primer görme korteksi (sulcus calcarinus çevresi), görme asosiasyon alanları Karşı tarafta homonim hemianopsi; gördüğü cismi tanıyamama (görsel agnozi)
İnsula İç organ duyusu, tat Tek başına daha seyrek sorulur

Tablodaki üç bulgu ayrıca açıklanmalı. Gerstmann sendromu baskın yarımkürede gyrus angularis bölgesinin hasarında görülen dörtlüdür: yazamama, hesap yapamama, parmaklarını adlandıramama ve sağ-sol karışıklığı. İhmal (neglect) çoğunlukla sağ parietal lob hasarında görülür; hasta vücudunun ve çevresinin sol yarısını yok sayar. Temporal lob hasarındaki üst çeyrek kaybı ise görme ışınımının alt liflerinden gelir. Bu lifler temporal lobun içinde öne doğru bir kıvrım (Meyer kıvrımı) yapar ve görme alanının üst yarısını taşır. Görme yolunun gözden kortekse kadar tamamı göz anatomisi yazısında var.

Bir tuzağı da şimdiden not edin. Tek taraflı işitme korteksi hasarı belirgin sağırlık yapmaz, çünkü her kulaktan gelen işitme yolu iki yarımküreye de ulaşır. "Sol temporal lob hasarında sol kulak sağır olur" türü bir seçenek bu yüzden yanlıştır.

Dil alanları çoğu insanda sol yarımküreye yerleşir ve bu yarımküreye baskın (dominant) yarımküre denir. Solaklarda da dil çoğunlukla soldadır, ancak sağda ya da iki tarafta yerleşim sağ ellilere göre daha sık görülür. Gyrus precentralis ve postcentralis üzerindeki ters duran vücut haritası (homunculus) ve hangi arterin bu haritanın hangi bölümünü beslediği beyin arterleri yazısında ayrıntılı anlatıldı; burada tekrar etmiyoruz.

Brodmann alanları: hangi numara, hangi gyrus?

Brodmann alanları, Alman nöroanatomist Korbinian Brodmann'ın 1909'da beyin kabuğunu hücre dizilişine göre ayırdığı numaralı bölgelerdir. Numaralar 52'ye kadar gider ama bazı numaralar insan haritasında yer almaz. Sınav için haritanın tamamı değil, aşağıdaki tablodaki yirmi kadar numara yeterlidir; her biri bir gyrusa ve bir işe bağlanır.

Numaraları liste olarak değil, sulcus centralis'ten uzaklaşan bir dizi olarak öğrenin. Oluğun hemen önünde 4 (primer motor korteks), onun önünde 6 (premotor alan, iç yüzde suplementer motor alan), daha önde 8 (frontal göz alanı) durur: öne doğru çift sayılar. Oluğun hemen arkasında, gyrus postcentralis üzerinde önden arkaya 3, 1, 2 (primer duyu korteksi) ve onların arkasında üst parietal lobcukta 5 ile 7 (duyu asosiasyon alanı) gelir: arkaya doğru tek sayılar.

Alan Yeri İşi Hasarda
4 Gyrus precentralis, lobulus paracentralis'in ön kısmı Primer motor korteks; kortikospinal ve kortikonükleer liflerin başlıca kaynağı Karşı tarafta güçsüzlük
6 4'ün önü; iç yüzde suplementer motor alan Hareketin planlanması ve başlatılması Baskın yarımkürede apraksi (amaçlı hareketi yapamama)
8 Gyrus frontalis medius'un arka kısmı Frontal göz alanı: istemli bakış Gözlerin lezyon tarafına kayması
44, 45 Gyrus frontalis inferior: pars opercularis, pars triangularis Broca alanı: konuşmanın üretimi Motor (Broca) afazisi
9, 10, 11 Frontal lobun ön bölümü: dorsolateral yüz, frontal kutup, orbital yüz Prefrontal korteks: yargı, plan, kişilik Frontal lob sendromu
3, 1, 2 Gyrus postcentralis Primer duyu korteksi Karşı tarafta duyu kaybı
5, 7 Lobulus parietalis superior, precuneus Duyu asosiasyonu: dokunarak tanıma Astereognozi
39, 40 Gyrus angularis, gyrus supramarginalis Okuma, yazma ve dil ağı Baskın yarımkürede Gerstmann sendromu
43 Gyrus postcentralis'in en alt ucu Tat Karşı tarafta tat bozukluğu
41, 42 Gyri temporales transversi (Heschl) Primer işitme korteksi ve çevresi Tek taraflı hasarda belirgin sağırlık yok
22 (arka kısım) Gyrus temporalis superior Wernicke alanı: dili anlama Duyu (Wernicke) afazisi
17 Sulcus calcarinus'un iki dudağı Primer görme korteksi Karşı tarafta homonim hemianopsi
18, 19 17'nin çevresi Görme asosiasyon alanları Görsel agnozi

Wernicke alanının sınırı kaynağa göre değişir. Çoğu kaynak onu gyrus temporalis superior'un arka bölümü (22) olarak verir; bazı Türkçe ders notları, örneğin Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı'nın telencephalon ders sunumu, komşu 39 ve 40'ı da bu alana katar. Hocanızın tanımını öğrenin, ama alanın temporal lobun arka-üst köşesinde olduğunu unutmayın.

Beyin korteksi kaç tabakadır?

Beyin korteksinin büyük bölümünü oluşturan neokorteks altı tabakalıdır: I moleküler, II dış granüler, III dış piramidal, IV iç granüler, V iç piramidal ve VI multiform tabaka. Brodmann haritası, bu tabakaların kalınlığının alandan alana değişmesine dayanır. Hipokampus ve koku korteksi gibi evrimsel olarak eski bölgeler ise üç tabakalıdır (allokorteks).

Motor korteksin (4) IV. tabakası çok incedir. V. tabakasında, kortikospinal liflerin bir bölümünü veren dev piramidal hücreler (Betz hücreleri) bulunur. Bu yüzden motor kortekse agranüler korteks denir. Duyu kortekslerinde (3-1-2, 17, 41) ise IV. tabaka kalındır; bunlara granüler korteks (koniokorteks) denir. Görme korteksine area striata denmesinin nedeni de IV. tabakadadır: buradaki miyelinli lifler kesitte çıplak gözle görülen beyaz bir çizgi (Gennari çizgisi) oluşturur.

2. görüntü, orta sagittal kesit: corpus callosum ve limbik halka

Beyni iki yarımkürenin arasından ortadan kestiğinizde en belirgin yapı corpus callosum'dur. Önden arkaya rostrum, genu, truncus ve splenium bölümlerinden oluşur ve iki yarımkürenin karşılıklı alanlarını bağlayan en büyük komissürdür. Çevresindeki gyrus cinguli ve gyrus parahippocampalis, corpus callosum'u ve diensefalonu halka gibi saran limbik lobu kurar.

Rostrum aşağıda lamina terminalis'e doğru incelir, genu öne kıvrılan dizdir, truncus gövde, splenium arkadaki kalın uçtur. Genu'dan geçen lifler iki frontal lobu bağlarken U biçiminde öne kıvrılır (forceps minor). Splenium'dan geçenler ise iki oksipital lobu bağlarken arkaya kıvrılır (forceps major). Corpus callosum'un alt yüzü lateral ventriküllerin tavanıdır; bu yüze önde septum pellucidum, arkada fornix tutunur.

İç yüzde corpus callosum'un çevresinde şu yapıları sırayla bulun:

  • Gyrus cinguli ve sulcus cinguli: corpus callosum'un hemen üstündeki kavisli gyrus ve onu üstten sınırlayan oluk.
  • Lobulus paracentralis: gyrus precentralis ile postcentralis'in iç yüzde birleştiği bölge; bacak ve ayağın motor ve duyu alanıdır.
  • Precuneus: parietal lobun iç yüzü.
  • Cuneus ve gyrus lingualis: sulcus parietooccipitalis ile sulcus calcarinus arasındaki üçgen cuneus, sulcus calcarinus'un altı gyrus lingualis'tir. Görme korteksi (17) bu oluğun iki dudağındadır.

Görme korteksindeki iş bölümü dış yüzdeki bir bulguyu açıklar. Görme alanının alt yarısı cuneus'a, üst yarısı gyrus lingualis'e düşer. Temporal lobda Meyer kıvrımını yapan lifler gyrus lingualis'e gider. Temporal lob hasarının görme alanının üst çeyreğini götürmesinin nedeni budur.

Corpus callosum tek komissür değildir. Lamina terminalis ile rostrum arasındaki commissura anterior, iki temporal lobu ve koku yapılarını birbirine bağlar. Fornix'in iki bacağı arasındaki commissura fornicis (commissura hippocampi) iki hipokampusu birleştirir. Commissura posterior ile commissura habenularum ise epitalamusa aittir ve diensefalon yazısında geçer.

Corpus callosum'un sınavdaki en zarif sorusu splenium'dan çıkar. Sol oksipital lob ile splenium'un birlikte hasar gördüğü bir a. cerebri posterior tıkanmasında hasta sağ görme alanını kaybeder. Sol görme alanındaki yazı sağ görme korteksine ulaşır, ama kesik splenium yüzünden soldaki dil alanlarına geçemez. Sonuç olarak hasta yazabilir ama kendi yazdığını okuyamaz; bu tabloya agrafisiz aleksi denir. Konuşma ve yazma ağı sağlam kaldığı için yazma bozulmaz.

Limbik lob adını Latince limbus (kenar) kelimesinden alır: yarımkürenin iç yüzünde corpus callosum'un ve diensefalonun kenarını çeviren halkadır. Gyrus cinguli, gyrus parahippocampalis, area subcallosa, hipokampus ve gyrus dentatus bu halkayı kurar. Gyrus parahippocampalis'in önde kanca gibi kıvrılan ucuna uncus denir. Limbik lob; amygdala, corpora mamillaria ve talamusun ön çekirdekleriyle birlikte duygu ve bellekle ilgili limbik sistemi oluşturur. Hipokampustan fornix'le başlayan bellek halkasının durakları (Papez devresi) diensefalon yazısında sırayla anlatıldı.

3. görüntü, horizontal kesit: capsula interna bölümleri

Capsula interna, beyin kabuğunu beyin sapına ve omuriliğe bağlayan projeksiyon liflerinin, bazal çekirdekler ile talamus arasından geçerken oluşturduğu kalın ak madde bandıdır. Horizontal kesitte ucu orta hatta bakan bir V çizer ve beş bölüme ayrılır: crus anterius, genu, crus posterius, pars retrolentiformis ve pars sublentiformis.

V'nin iç yanında önde caput nuclei caudati, arkada talamus durur; dış yanında nucleus lentiformis yer alır. Crus anterius caudatus başı ile lentiformis arasından, crus posterius talamus ile lentiformis arasından geçer. İki bacağın birleştiği köşe genu'dur. Pars retrolentiformis lentiformis'in arkasında, pars sublentiformis altında kalır. Yukarıda lifler yelpaze gibi açılarak corona radiata'yı yapar; aşağıda toplanıp mesencephalon'un crus cerebri'sine devam eder (beyin sapı yazısında taban katı). Bölümlerin dökümü ve kanlanması için StatPearls'ün Neuroanatomy, Internal Capsule maddesi iyi bir İngilizce özettir.

Bölüm Yeri Geçen başlıca lifler
Crus anterius Caput nuclei caudati ile nucleus lentiformis arası Talamustan frontal lob ve gyrus cinguli'ye giden lifler (ön talamik ışınım), frontopontin lifler
Genu İki bacağın birleştiği köşe Kortikonükleer (kortikobulber) lifler: yüz, dil, çiğneme ve yutma kaslarına
Crus posterius Talamus ile nucleus lentiformis arası Kortikospinal lifler; talamustan gyrus postcentralis'e giden duyu lifleri
Pars retrolentiformis Lentiformis'in arkası Görme ışınımı (radiatio optica)
Pars sublentiformis Lentiformis'in altı İşitme ışınımı (radiatio acustica), temporopontin lifler

Bu yoğunluk capsula interna'yı sınavın gözdesi yapar. Motor lifler korteksteki geniş bir alandan çıkar ama capsula interna'da dar bir alanda toplanır. Bu yüzden crus posterius'taki küçük bir laküner enfarkt, karşı tarafın yüzünü, kolunu ve bacağını birlikte güçsüzleştirebilir. Duyu kaybı olmadan yalnız güçsüzlükle giden bu tabloya saf motor hemiparezi denir. Motor korteks hasarında ise lifler geniş alana yayıldığı için kayıp çoğu zaman bir bölgede, örneğin kolda ya da bacakta, daha belirgindir.

Genu'daki kortikonükleer lifler yüz sinirinin çekirdeğinin üst bölümüne iki taraftan, alt bölümüne yalnız karşı taraftan gider. Genu ya da motor korteks hasarında karşı yüzün yalnız alt yarısı etkilenir, alın kırışmaya devam eder. N. facialis'in kendisi hasar gördüğünde ise yüzün bütün yarısı tutulur. Bu ayrım yüz anatomisi yazısında çizimle var. Capsula interna'yı besleyen delici dallar (lentikulostriat arterler, Heubner arteri, a. choroidea anterior) ve hangi bölümü hangisinin beslediği beyin arterleri yazısındaki tabloda.

Horizontal kesitte içten dışa sıra

Crus posterius hizasında orta hattan dışa doğru yapılar şu sırayla dizilir:

  1. Üçüncü ventrikül
  2. Talamus
  3. Capsula interna (crus posterius)
  4. Globus pallidus
  5. Putamen
  6. Capsula externa
  7. Claustrum
  8. Capsula extrema
  9. İnsula korteksi

Talamustan itibaren gri ve ak sırayla yer değiştirir; globus pallidus ile putamen birlikte tek bir gri kütle, nucleus lentiformis sayılır. Pratik sınavda ince bir beyaz çizgiyi gösteren iğnenin hangi kapsül olduğunu iki yanındaki gri yapıdan bulursunuz. Putamen ile claustrum arasındaki capsula externa, claustrum ile insula arasındaki capsula extrema'dır.

Horizontal kesitte capsula interna: ucu orta hatta bakan V, iç yanda caudatus başı ve talamus, dış yanda globus pallidus ve putamen, daha dışta capsula externa, claustrum, capsula extrema ve insula; sağda beş bölümün geçen lifleri Horizontal kesitte capsula interna (sağ yarımküre, üstten bakış) Sol kenar orta hat · üst taraf ön · gri: gri cevher · kırmızı: capsula interna · mavi-gri: ventrikül orta hat ÖN ↑ ARKA ↓ ön boynuz caput n. caudati talamus 3. v. globus pallidus putamen crus anterius genu crus posterius içten dışa: c. externa claustrum c. extrema insula Beş bölüm, beş lif grubu 1 · Crus anterius caudatus başı ile lentiformis arası ön talamik ışınım, frontopontin lifler 2 · Genu V'nin orta hatta bakan ucu kortikonükleer lifler: yüz, dil, yutma 3 · Crus posterius talamus ile lentiformis arası kortikospinal lifler, talamustan duyu lifleri 4 · Pars retrolentiformis lentiformis'in arkası (çizimin dışında) görme ışınımı (radiatio optica) 5 · Pars sublentiformis lentiformis'in altı (bu düzlemin altında) işitme ışınımı, temporopontin lifler Kural: her kapsülün iki yanında gri bir yapı vardır. Talamus | interna | lentiformis | externa | claustrum | extrema | insula Kaynak: Emos ve ark., StatPearls "Neuroanatomy, Internal Capsule" (NBK542181); Esmer AF, Ankara Ü. Tıp Fak. Anatomi AD telencephalon sunumu. Şematik, ölçeksiz. smtanatomi.com

4. görüntü, koronal kesit: bazal çekirdekler nelerdir?

Bazal çekirdekler (nuclei basales), her yarımkürenin ak maddesinin derinine gömülü gri cevher kütleleridir: nucleus caudatus, nucleus lentiformis (putamen ve globus pallidus), claustrum ve corpus amygdaloideum. Klinik nörolojide "bazal ganglionlar" adıyla anılan işlevsel gruba, hareket devresindeki ortaklıkları nedeniyle nucleus subthalamicus ve substantia nigra da katılır.

Ad konusunda küçük bir not: ganglion, periferik sinir sistemindeki nöron topluluğunun adıdır. Beyin içindeki gri kütle için doğru terim "çekirdek"tir. "Bazal ganglion" yerleşmiş bir alışkanlıktır ve MR raporlarında da bu biçimde geçer.

Asıl karışıklık grup adlarındadır. Dört adı birbirinden ayırın:

  • Corpus striatum: nucleus caudatus ile nucleus lentiformis'in toplamı.
  • Striatum (neostriatum): nucleus caudatus ile putamen. Aynı dokudan yapılmışlardır ve önde birbirine kaynaşır.
  • Pallidum (paleostriatum): globus pallidus; dış ve iç bölümü vardır.
  • Nucleus lentiformis: putamen ile globus pallidus. Mercek biçimli tek bir kütle gibi görünür ama iki parçası iki ayrı aileye aittir.

Kısacası mercek tek, aile iki: putamen striatuma, globus pallidus pallidum'a girer. "Nucleus lentiformis ile striatum aynı şeydir" gibi bir cümle bu yüzden yanlıştır.

Koronal kesitte bu ilişkiler üst üste görülür. Caput nuclei caudati'den geçen bir kesitte caudatus lateral ventrikülün ön boynuzunun dış duvarında, putamen aşağıda ve dışta durur. Aralarından capsula interna'nın crus anterius'u eğik bir bant hâlinde geçer. Bu bandın içinden caudatus ile putameni bağlayan ince gri köprüler uzanır. Kesite çizgili görüntüsünü veren bu köprülerdir ve "corpus striatum" (çizgili cisim) adı buradan gelir. Caudatus başı ile putamenin crus anterius'un altında birleştiği yer nucleus accumbens'tir. Globus pallidus putamenin iç yanında, daha soluk renkte görülür; bu soluk rengi içinden geçen miyelinli liflerden gelir.

Daha arkadaki bir koronal kesitte, temporal lobun içinde ve uncus'un derininde corpus amygdaloideum görülür. Amygdala, lateral ventrikülün alt boynuzunun ön ucuna komşudur. Nucleus caudatus'un kuyruğu da alt boynuzun tavanında öne doğru uzanarak amygdala'nın yakınında sona erer. Caudatus'un C biçimli yolu ventrikülle birlikte beyin ventrikülleri yazısında çizildi.

Bazal çekirdekler hareketi kendileri yürütmez. Hangi hareketin başlayacağını seçmeye ve istenmeyen hareketi bastırmaya yardım ederler. Devre bir döngüdür: korteks → striatum → globus pallidus'un iç bölümü ve substantia nigra'nın pars reticulata'sı → talamus (VA ve VL çekirdekleri) → yeniden motor korteks. Substantia nigra'nın pars compacta bölümü striatuma dopamin göndererek döngünün ayarını yapar. Talamustaki duraklar diensefalon yazısında anlatıldı.

Sınavda bu devreye dört tablo bağlanır:

  • Parkinson hastalığı: substantia nigra pars compacta'daki dopamin nöronlarının kaybı; hareketlerde yavaşlama, kas sertliği (rijidite) ve istirahat tremoru.
  • Huntington hastalığı: striatumun, özellikle nucleus caudatus'un atrofisi; istemsiz, dans eder gibi kore hareketleri. Görüntülemede caudatus başı küçülünce lateral ventrikülün ön boynuzu genişler.
  • Hemiballismus: nucleus subthalamicus hasarı; karşı tarafta kolun ya da bacağın savrulması.
  • Wilson hastalığı: bakır birikimi; karaciğerle birlikte nucleus lentiformis'in etkilenmesi nedeniyle "hepatolentiküler dejenerasyon" diye de adlandırılır.

Ak madde liflerini üç soruyla ayırmak

Telensefalonun ak maddesi üç lif ailesinden oluşur: aynı yarımküredeki alanları bağlayan asosiasyon lifleri, iki yarımküreyi bağlayan komissural lifler ve korteksi beyin sapı ile omuriliğe bağlayan projeksiyon lifleri. Bir demetin hangi aileden olduğunu bulmak için iki ucunun nerede olduğuna bakmak yeter.

  1. İki ucu aynı yarımkürede mi? Asosiasyon lifidir. Kısa olanlar (fibrae arcuatae cerebri) komşu gyrusları bağlar. Uzun olanlar lobları birleştirir: fasciculus longitudinalis superior ve bir bölümü sayılan fasciculus arcuatus frontal, parietal ve temporal lobları; fasciculus longitudinalis inferior oksipital ve temporal lobları; fasciculus uncinatus sulcus lateralis'in ön ucunu dolanarak frontal ve temporal lobların ön kısımlarını; cingulum gyrus cinguli'nin içinden geçerek frontal ve parietal lobları gyrus parahippocampalis'e bağlar.
  2. Karşı yarımküreye mi geçiyor? Komissural liftir: corpus callosum, commissura anterior, commissura fornicis.
  3. Korteksten aşağı mı iniyor ya da aşağıdan kortekse mi çıkıyor? Projeksiyon lifidir: corona radiata, capsula interna, kortikospinal ve kortikonükleer yollar, talamustan kortekse giden ışınımlar.

Fornix bu soruya iki cevap verir. Hipokampustan corpus mamillare'ye inen lifleri projeksiyon, iki fornix arasında karşı tarafa geçen commissura fornicis lifleri komissüraldir.

Fasciculus arcuatus, Wernicke alanını Broca alanına bağlar; anlamadan konuşmaya giden yol budur. Üç afaziyi bu yolun üzerinde ayırın:

  • Broca afazisi: anlama görece korunur, konuşma akıcı değildir, kelimeler zorlukla çıkar.
  • Wernicke afazisi: konuşma akıcıdır ama içerik bozuktur, anlama bozulmuştur.
  • İleti (kondüksiyon) afazisi: fasciculus arcuatus hasarında anlama ve akıcılık görece korunur, duyulanı tekrarlama orantısız biçimde bozulur.

Telensefalon sınavda nasıl sorulur?

Telensefalon soruları çoğunlukla eşleştirme biçimindedir. Bir numarayı bir gyrusa, bir lif grubunu capsula interna'nın bir bölümüne, bir bulguyu bir loba bağlamanız beklenir. Bu eşleşmeleri ezberlenmiş bir liste değil, kafada kurulmuş bir harita çözer.

  1. Brodmann eşlemesi: 4, 3-1-2, 17, 41, 44-45 ve 22'nin gyrusu ve işi.
  2. Bulgu → lob: Gerstmann sendromu, sol tarafı ihmal, üst çeyrek görme kaybı, gözlerin lezyon tarafına kayması.
  3. Afazi üçlüsü: akıcılık, anlama ve tekrarlamaya bakarak Broca, Wernicke ve ileti afazisini ayırma.
  4. Capsula interna: genu'da kortikonükleer, crus posterius'ta kortikospinal ve duyu lifleri, retrolentiform bölümde görme, sublentiform bölümde işitme ışınımı.
  5. Grup adları: hangisi bazal çekirdek değildir (talamus), hangisi striatuma girmez (globus pallidus).
  6. Lif ailesi: corpus callosum komissural, fasciculus uncinatus asosiasyon, capsula interna projeksiyon lifi.
  7. Pratik sınav: horizontal kesitte içten dışa dizilim; orta sagittal kesitte corpus callosum'un dört parçası, sulcus calcarinus, cuneus ve lobulus paracentralis.

Bölüme göre ağırlık değişir. Tıp fakültesinde telensefalon nöroanatomi kurulunda loblar, Brodmann alanları, lifler ve bazal çekirdeklerle bir bütün olarak sorulur. Fizyoterapi öğrencisi için motor korteks, capsula interna ve bazal çekirdek devresi öne çıkar; hemipleji ve Parkinson rehabilitasyonunun anatomik zemini buradadır (fizyoterapide anatomi çalışma rehberi). Diş hekimliğinde yüzün korteksteki yeri ve santral-periferik yüz felci ayrımı öne çıkar. TUS'ta ağırlık lezyon-bulgu eşlemesindedir. Pratik sınavın genel kuralları anatomi vize soruları yazısında.

Tek kâğıtta tekrar: dört çizim

Telensefalonun tamamı bir A4 kâğıda dört çizimle sığar. Çizimleri boş kâğıda ezberden yeniden kurun; kuramadığınız yer, eksik olduğunuz yerdir.

  1. Yan yüz: iki gerçek oluğu (sulcus centralis, sulcus lateralis) düz, oksipital lob sınırını kesik çizgiyle çizin. Oluğun önüne 4-6-8, arkasına 3-1-2 ve 5-7 yazın; gyrus frontalis inferior'a 44-45, temporal lobun arka-üst köşesine 22, sulcus lateralis'in arka ucuna 40 ve 39 koyun.
  2. Orta sagittal kesit: corpus callosum'u dört parçasıyla, üstüne gyrus cinguli'yi, arkaya sulcus calcarinus ile cuneus ve gyrus lingualis'i, üste lobulus paracentralis'i çizin. Splenium'a "agrafisiz aleksi" notunu düşün.
  3. Horizontal kesit: ortaya bakan bir V çizin. İç yanına önde caudatus başını, arkada talamusu, dış yanına lentiformis'i koyun; dışa doğru externa, claustrum, extrema ve insula'yı ekleyin. Beş bölüme beş lif grubunu yazın.
  4. Koronal kesit: ventrikülün dış duvarında caudatus, aşağıda putamen, aralarında çizgili köprülü crus anterius; putamenin içinde globus pallidus, temporal lobda amygdala.

Her alan ve her bölüm için bir kart yazın: ön yüzde "capsula interna genu", arka yüzde "kortikonükleer lifler → karşı yüzün alt yarısı". Kartları aralıklı döndürmenin düzeni anatomi çalışma kartları yazısında anlatılıyor. TUS'a hazırlanıyorsanız konunun genel çalışma takvimindeki yeri TUS anatomi nasıl çalışılır rehberinde.

Telensefalonu ve diğer nöroanatomi konularını kurul düzeninde, çizimle anlatan dersler Tıp 1-2'ler için Nöroanatomi ve Duyu paketinde, fizyoterapi öğrencileri için FZT 1-2'ler için Nöroanatomi ve Duyu paketinde bulunuyor; diğer kurul ve vize paketleri Komite/Vize Dersleri sayfasında. TUS adayları için konu TUS Paketi içinde. Anlatım tarzını önce görmek isterseniz ücretsiz demo paketinden başlayabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Telensefalon nedir, hangi bölümlerden oluşur?

Telensefalon (telencephalon, uç beyin), ön beyin kesesinden gelişen ve iki beyin yarımküresi, onları birbirine bağlayan komissürler ve her yarımkürenin içindeki lateral ventrikülden oluşan beyin bölümüdür. Her yarımkürede dışta beyin korteksi, altında ak madde ve ak maddenin derininde bazal çekirdekler bulunur. Türkçe kaynakların çoğunda cerebrum ile aynı anlamda kullanılır.

Beyin lobları kaç tanedir ve görevleri nelerdir?

Beyin yarımküresi dış yüzde frontal, parietal, temporal ve oksipital loba ayrılır; derinde insula, iç yüzde limbik lob vardır, bu yüzden sayı kaynağa göre dört, beş ya da altı verilir. Frontal lob hareket, konuşma üretimi ve yargıyla; parietal lob vücut duyusuyla; temporal lob işitme, dili anlama ve bellekle; oksipital lob görmeyle ilgilidir.

Bazal çekirdekler (bazal ganglionlar) nelerdir?

Bazal çekirdekler, beyin yarımküresinin ak maddesinin derinindeki gri cevher kütleleridir: nucleus caudatus, nucleus lentiformis (putamen ve globus pallidus), claustrum ve corpus amygdaloideum. Klinikte hareket devresindeki ortaklıkları nedeniyle nucleus subthalamicus ve substantia nigra da bu gruba katılır. Caudatus ile putamen striatumu, globus pallidus pallidumu oluşturur.

Capsula interna bölümleri nelerdir?

Capsula interna beş bölümden oluşur. Crus anterius caudatus başı ile lentiformis arasından, crus posterius talamus ile lentiformis arasından geçer; ikisinin birleşim köşesi genu'dur. Pars retrolentiformis lentiformis'in arkasında görme ışınımını, pars sublentiformis altında işitme ışınımını taşır. Genu'dan kortikonükleer, crus posterius'tan kortikospinal ve duyu lifleri geçer.

Yayın tarihi: