Her Eylül aynı sahne: anatomi laboratuvarının kapısı önünde, önlüğü daha ütü kokan bir birinci sınıf grubu bekler ve içlerinden biri mutlaka sorar: "Hocam, bugün kadavraya dokunacak mıyız?" Sorunun altında iki korku vardır; koku ve bayılma. Yirmi beş yılda bu kapıdan binlerce öğrenci geçirdim, sorunun kendisi hiç değişmedi. Bu yazıda o kapının arkasını anlatıyorum: laboratuvarda ne var, ilk gün ne olur, kurallar neden bu kadar katıdır ve masadaki insan oraya nasıl gelmiştir.
Anatomi laboratuvarı nedir?
Anatomi laboratuvarı, tıp ve sağlık bilimleri öğrencilerinin insan vücudunun yapılarını gerçek kemik, maket, önceden diseke edilmiş parça (prosekte piyes) ve kadavra üzerinde inceledikleri uygulama salonudur. Teorik derste adı söylenen yapı burada elle tutulur, komşularıyla birlikte görülür ve üç boyutlu yeri öğrenilir. Dersin adı fakülteye göre "pratik", "uygulama" ya da "lab" olur; işlev aynıdır.
Öğrencinin gözünde laboratuvar çoğu zaman kadavra ile eşanlamlıdır. Oysa salona girdiğinizde göreceğiniz şey tek bir masa değil, aynı yapıyı dört farklı biçimde öğreten dört masadır. Laboratuvarı verimli kullanmanın ilk adımı bu dört masanın ne işe yaradığını bilmektir.
Laboratuvarda ne var? Dört masa, tek yapı
Anatomi laboratuvarında dört tür çalışma materyali bulunur: gerçek insan kemikleri, plastik ya da reçine maketler, önceden diseke edilip tespit edilmiş prosekte piyesler ve tam kadavra. Her biri aynı yapıyı farklı bir ölçekte ve farklı bir netlikte gösterir; iyi öğrenci bir yapıyı dört masada da arar.
Kemik masası en netidir; deliğin kenarı, çıkıntının yönü elde tutulur. Buradaki tek görev kemiği masada bırakmamaktır: elinize alıp anatomik pozisyona kendiniz getirirsiniz, çünkü pratik sınavda önünüze konan humerus'un sağ mı sol mu olduğunu kimse söylemez. Maket masası renklidir, temizdir ve tam da bu yüzden aldatıcıdır; gerçek dokuda arter kırmızı, sinir sarı değildir. Maketi, kadavrada bulamadığınız yapıyı bulup kadavraya geri dönmek için kullanın. Prosekte piyes, hocanın önceden açıp tespit ettiği bölgedir; gerçek dokudur ama arama zahmeti yoktur. Sınıfta her yıl aynı cümleyi kurarım: pratik sınavın çoğu bu masadan sorulur, çünkü işaretlenebilir. Diseksiyon masası ise laboratuvarın adını taşıyan yerdir; tabaka sırasını, derinliği ve kitapta olmayan varyasyonu yalnız burada görürsünüz.
İlk kadavra dersi nasıl geçer?
İlk kadavra dersi çoğu fakültede birinci sınıfta, kemik ve eklem konuları bittikten sonra kas konularına geçilirken yapılır ve ilk saat büyük ölçüde tanışma ve kural anlatımıyla geçer; kimse ilk gün bistüri eline alıp diseksiyona başlamaz. Birçok anabilim dalı öğrenciyi kademeli alıştırır: önce prosekte parçalar, sonra örtülü kadavra, en son açık masa. Program üniversiteye göre değişir; tam diseksiyonun öğrenciye yaptırıldığı fakülte de, yalnız gösterim yapılan fakülte de vardır.
Kapıdan girince ilk fark edeceğiniz şey koku olur. Kadavralar formaldehit tabanlı çözeltilerle tespit edilir; bu koku keskindir, burnu ve gözü ilk dakikalarda yakar. Birkaç dersten sonra beyin bu kokuyu arka plana atar, öğrencilerin çoğu üçüncü haftada fark etmez bile. Kontakt lens uyarısının sebebi de bu buhardır; ilk günlerde gözlük tercih edin.
Peki bayılma? Her yıl birkaç öğrenci fenalaşır, ama sebebi dizilerde anlatılan gibi "manzara" değildir. Neredeyse hepsi aynı üç şeyden gelir: kahvaltı etmeden gelmek, iki saat kıpırdamadan ayakta durmak ve ağır koku içinde nefesini tutmak. Sınıfta buna karşı iki basit kural söylerim: laboratuvar sabahı yemek yiyin, kendinizi kötü hissettiğiniz anda kimseye açıklama yapmadan oturun ve asistana söyleyin. Bu bir zayıflık değil, salonun bilinen fiziğidir.
İlk bakış ise herkes için farklıdır. Masadaki kişi isimsizdir, yüzü çoğu zaman örtülüdür ve öğrencinin kadavra hakkında bildiği tek şey, bu bedenin bilerek buraya bağışlandığıdır. Eski anatomi salonlarının kapısında Latince bir cümle yazar: Hic locus est ubi mors gaudet succurrere vitae; "Burası, ölümün yaşama yardım etmekten sevinç duyduğu yerdir." İlk gün bu cümleyi bilerek girmek, koku ve korkuyu doğru yere koyar.
Kadavralar nereden geliyor?
Türkiye'de anatomi laboratuvarlarındaki kadavralar, 1979 tarihli ve 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun'un 6. ve 14. maddelerine dayanarak temin edilir; kaynak ya kişinin sağlığında yaptığı beden bağışı ya da yasada tanımlı diğer yollardır. Beden bağışı, en az iki tanık önünde imzalanan ve bir hekimce onaylanan bir tutanakla yapılır; bağışçı istediği zaman vazgeçebilir. Süreci merak edenler için Mersin Üniversitesi'nin kadavra bağışı sayfası adımları açık biçimde anlatır.
Bağışın azlığı bu ülkenin anatomi eğitimindeki en eski dertlerinden biridir. Türk Anatomi ve Klinik Anatomi Derneği'nin 2013 tarihli raporu, kaliteli bir eğitim için bir kadavraya en fazla altı öğrenci düşmesi gerektiğini, Türkiye'de ise bu oranın istenenin çok altında kaldığını ve o yıllarda bağış sayısının yılda yalnızca on-yirmi kişi olduğunu yazar. Bu sayı, laboratuvarda gördüğünüz kadavraya neden bu kadar özenle davranıldığını da açıklar: masadaki beden bir "materyal" değil, her yıl yalnızca bir avuç insanın vermeye razı olduğu bir emanettir. Eğitim tamamlandığında bağışçının vasiyetine uygun biçimde cenaze ve defin işlemleri fakülte tarafından yürütülür.
Laboratuvar kuralları neden bu kadar katı?
Anatomi laboratuvarı kuralları iki gerekçeye dayanır: kadavranın mahremiyeti ve öğrencinin güvenliği. Fotoğraf, video ve ses kaydı yasağı, ziyaretçi yasağı ve laboratuvardan hiçbir şeyin dışarı çıkarılamaması ilk gerekçeden; beyaz önlük, eldiven, kapalı ayakkabı, toplanmış saç, yiyecek-içecek yasağı ve her yaralanmanın anında bildirilmesi ikinci gerekçeden gelir. Tipik bir talimat metnini görmek isteyen, Biruni Üniversitesi Tıp Fakültesi'nin laboratuvar çalışma kuralları talimatına bakabilir; çoğu fakültenin listesi buna çok benzer.
Bu kuralları bir yasak listesi olarak okuyan öğrenci yanlış yerden başlar. Aynı talimat metni hastalar için geçerli mahremiyet kurallarının kadavra için de geçerli olduğunu söyler; yani laboratuvar, hastaya nasıl davranacağınızın ilk provasıdır. Kadavranın başında yapılan şaka, koridorda anlatılan anı ve telefona çekilen kare, altı yıl sonra hasta başında yapılacak hatanın erken biçimidir. Hocaların bu konuda hoşgörüsüz olmasının sebebi budur.
Kemik ödünç alma meselesini ayrıca söyleyeyim: birçok fakülte kemik setini imza karşılığı, belirli süreyle ve laboratuvar dışına çıkarma yasağıyla verir. Evde çalışmak için kemiğe ihtiyaç duyan öğrenci, fakültenin bu düzenini sormalı; internetten "gerçek kemik" aramak hem hukuken hem etik olarak sorunlu bir yoldur.
Laboratuvar saatinden nasıl verim alınır?
Laboratuvar saatinden verim almanın ilk kuralı, o gün hangi yapıların gösterileceğini bilerek girmektir; ikinci kuralı ise aynı yapıyı dört masada sırayla aramaktır: kemikte yerini, makette komşusunu, piyeste gerçeğini, kadavrada derinliğini. Laboratuvar öncesi, sırası ve sonrası için düzeni tıp fakültesi birinci sınıf rehberinde ayrıntılı anlattım; burada yalnız laboratuvara özgü iki şeyi ekleyeyim.
Birincisi atlas. Laboratuvara atlassız giren öğrenci, asistanın sondayla gösterdiği yapıyı o an anlar, çıkınca kaybeder. Atlasın laboratuvardaki işi resme bakmak değil, piyesle resim arasında gidip gelmektir; atlas rehberinde anlattığım "resmi sorgulama" yöntemi en çok bu masada işe yarar. İkincisi pratik sınav. Laboratuvarda gördüğünüz her prosekte piyes, dönem sonunda önünüze bayrakla işaretlenmiş olarak gelir; bu sınavın kurallarını ve tuzaklarını anatomi vize soruları yazısında topladım, burada tekrar etmeyeceğim.
Bir de şunu yapın: laboratuvardan çıkarken, o gün gördüğünüz yapılardan birini kâğıda çizin. Çizimin güzel olması gerekmez; sizi zorlayan şey çizgi değil, yapıyı komşularının arasına yerleştirme çabasıdır. Bu beş dakika, iki saatlik laboratuvarın kalıcılığını belirler.
Hangi bölümlerde kadavra dersi var?
Kadavra ile çalışma tıp fakültelerinde standarttır; diş hekimliği, fizyoterapi ve hemşirelik programlarında laboratuvarın içeriği bölümün ihtiyacına göre daralır ve çoğu yerde maket ile prosekte piyes ağırlıklı yürür. Uygulama üniversiteye göre değiştiği için kesin bir liste vermek yanlış olur; aşağıdaki tablo çoğu programda gördüğüm deseni özetler.
| Bölüm | Laboratuvarın ağırlığı | Tipik materyal |
|---|---|---|
| Tıp | İlk iki yılda sistem sistem, en geniş | Kemik, maket, prosekte piyes, kadavra (diseksiyon ya da gösterim) |
| Diş hekimliği | Baş-boyun ağırlıklı, daha kısa | Kafatası, çene, baş-boyun piyesleri; kimi fakültede kadavra gösterimi |
| Fizyoterapi | Kas-eklem-hareket odaklı | Kemik, kas maketleri, ekstremite piyesleri; palpasyon çalışmaları |
| Hemşirelik / sağlık bilimleri | Tek dönemlik dersin içinde sınırlı | Maket ve kemik; bazı fakülteler tıp fakültesi laboratuvarına ziyaret düzenler |
Bölümlerin anatomi dersini nasıl farklı yaşadığını anatomi dersi zor mu yazısında karşılaştırmıştım; laboratuvar farkı da o tablonun bir satırıdır. Hangi bölümde olursanız olun kural değişmez: laboratuvarda gördüğünüz yapıyı aynı gün teorik derste dinlediğiniz yerine oturtmadan çıkmayın. Teorik anlatımı laboratuvar ritmiyle birlikte kurmak isteyen tıp öğrencileri için fakülte paketleri sistem sırasına göre hazırlanmıştır; önce ücretsiz demo dersleri izleyip anlatım biçimine bakın.
Sık Sorulan Sorular
Anatomi laboratuvarında bayılır mıyım?
Bayılma nadirdir ve neredeyse her zaman aç gelmek, uzun süre kıpırdamadan ayakta durmak ve keskin koku içinde nefesi tutmak gibi fiziksel sebeplerden olur; manzaranın kendisi çok az öğrenciyi etkiler. Laboratuvar sabahı yemek yiyin, ayak değiştirerek durun ve kendinizi kötü hissettiğiniz anda oturup asistana söyleyin; bu, salonun herkesçe bilinen bir durumudur ve kimse sizi yargılamaz.
Kadavraya dokunmak zorunlu mu?
Uygulama fakülteye göre değişir: bazı fakültelerde öğrenci diseksiyona bizzat katılır, bazılarında hoca ve asistan açar, öğrenci izler ve prosekte piyesler üzerinde çalışır. Her iki düzende de eldiven ve önlük zorunludur. İlk günlerde çekinmek doğaldır; birkaç ders sonra öğrencilerin çoğu piyesi elle inceler hâle gelir, çünkü sinirin seyrini sondayla izlemek resme bakmaktan çok daha kalıcıdır.
Hemşirelikte kadavra dersi var mı?
Çoğu hemşirelik ve sağlık bilimleri programında anatomi tek dönemlik bir derstir ve laboratuvar maket ile kemik üzerinden yürür; kadavra diseksiyonu bu programların standart parçası değildir. Bazı fakülteler öğrencilerini bir tıp fakültesi anatomi laboratuvarına ziyarete götürerek kadavra gösterimi yaptırır. Kendi programınızın uygulamasını ders sorumlusundan öğrenin; hemşirelik anatomisinin sahadaki karşılığını hemşirelikte anatomi dersi yazısında anlattım.
Kadavra bağışı nasıl yapılır, caiz mi?
Beden bağışı, bir tıp fakültesinin anatomi anabilim dalına başvurarak en az iki tanık önünde imzalanan ve hekim onaylı bir tutanakla yapılır; ücretsizdir ve bağışçı istediği zaman vazgeçebilir. Türk Anatomi ve Klinik Anatomi Derneği'nin raporu, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın görüşüne atıfla bağışın dinen caiz olduğunu belirtir; ayrıntı için en yakın tıp fakültesinin anatomi anabilim dalıyla görüşmek en doğru yoldur.